پژوهش‌گر علوم سیاسی
سه روز پس از نشست استانبول، وزیر دفاع عربستان سعودی، فرمانده ارتش پاکستان و رییس دستگاه اطلاعاتی ترکیه در تهران با مقام‌های جمهوری اسلامی گفت‌وگو کردند. ترکیب این هیات نشان می‌دهد که کشورهای منطقه ضمن نگرانی از وقوع جنگی گسترده‌تر، خود را برای حفاظت از منافع‌شان آماده می‌کنند.
این بار، سه عضو پیمان دفاعی مکه به کشوری رفتند که جنگ آن با آمریکا و اسرائیل و پیامدهای منطقه‌ای‌اش، از محورهای اصلی رایزنی‌های سه روز پیش آن‌ها در استانبول بود.
سفر تهران را می‌توان ادامه تلاش دیپلماتیکی دانست که در نشست استانبول برای جلوگیری از گسترش جنگ بر آن تاکید شده بود. سه عضو پیمان مکه، هم‌زمان با تقویت همکاری دفاعی برای حفاظت از عربستان، می‌کوشند از طریق گفت‌وگو با جمهوری اسلامی راهی برای کاهش تنش منطقه‌ای پیدا کنند.
این دو مسیر از نگرانی مشترک آن‌ها درباره جنگی گسترده‌تر حکایت دارد؛ جنگی که برای جلوگیری از آن رایزنی می‌کنند و برای پیامدهایش نیز آماده می‌شوند. از این منظر، نشست تهران را می‌توان یکی از آخرین تلاش‌ها برای یافتن راهی میانه پیش از وقوع جنگی گسترده‌تر دانست.
از استانبول تا تهران؛ دو مسیر هم‌زمان
در نشست اول آبان استانبول، ترکیه، مصر، پاکستان و عربستان سعودی، در قالب گروه آر۴ (R4)، با بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا گفت‌وگو کردند. اطلاعیه مشترک هشت کشور بر ضرورت حل منازعات از طریق گفت‌وگو و کاهش تنش تاکید داشت. حضور ایتالیا، ترکیب اولیه هفت‌کشوری را به هشت کشور گسترش داد و شرکت‌کنندگان درباره ادامه این قالب رایزنی توافق کردند.
حالا در تهران، سه بازیگر همان نشست با یکی از طرف‌های اصلی بحران وارد تماس مستقیم شده‌اند تا بر پایبندی به دیپلماسی تاکید کنند اما مشخص نیست دقیقا چه کسانی در حکومت ایران از این نشست استقبال کرده‌اند؛ عده‌ای آن را «درایت» رییس‌جمهوری و عده‌ای دیگر خواستِ دبیر شورای عالی امنیت دانسته‌اند.
خبرگزاری ایرنا نیز به‌نقل از شورای عالی امنیت ملی گزارش داد که این نشست به پیشنهاد پاکستان و با همراهی ایران برگزار شده است. با وجود این ابهام درباره نحوه برگزاری این دیدار، می‌توان گفت جمهوری اسلامی درباره خروجی این دیدار هم چندان خوش بین نیست چراکه عملا کسی مسئولیت این نشست را بر عهده نگرفته است.
این تلاش دیپلماتیک هم‌زمان با آماده‌سازی برای دفاع نظامی از عربستان پیش می‌رود.
سه کشور در چارچوب پیمان مکه، حمله به یکی از اعضا را حمله به همه می‌دانند و برای اجرای این تعهد، زمینه استقرار نیرو و تجهیزات در عربستان را فراهم می‌کنند. بنابراین، گفت‌وگو با تهران به معنای توقف همکاری نظامی آن‌ها نیست.
این کشورها می‌کوشند از طریق دیپلماسی خطر گسترش جنگ را کاهش دهند، اما امنیت عربستان را به نتیجه مذاکرات وابسته نمی‌کنند. اگر رایزنی‌ها به کاهش تنش نینجامد و حملات ادامه یابد، آمادگی دفاعی می‌تواند به مشارکت مستقیم‌تر آن‌ها در درگیری منجر شود؛ زمینه‌ای که در مجلسین کشورها در حال فراهم شدن است.
دفاع از عربستان، بدون استقبال از جنگ
حملات حوثی‌ها به عربستان و ناامنی مسیرهای دریایی، نه تنها این کشور را در معرض هزینه‌های جدی قرار داده است بلکه کشورهای منطقه و اروپا را متاثر کرده است.
برای ریاض، کاهش تنش با ایران با حفاظت از زیرساخت‌ها، تجارت و ثبات اقتصادی پیوند دارد. پاکستان در مسیر میانجیگری حضور یافته و ترکیه نیز هم در همکاری دفاعی و هم در هماهنگی دیپلماتیک با منطقه و اروپا نقش دارد.
مواضع استانبول نشان می‌دهد مخالفت با حمله به ایران، همراه با مطالبات امنیتی مشخص است. بیانیه چهارجانبه آر۴، در کنار تاکید بر دیپلماسی، حملات حوثی‌ها را محکوم می‌کند، با عربستان و دولت یمن اعلام همبستگی می‌کند و خواستار عبور امن و بدون مانع از هرمز می‌شود. این مواضع، حمایت بی‌قیدوشرط از تهران نیست.
از این منظر، تماس با جمهوری اسلامی و تقویت دفاع عربستان دو اقدام ناسازگار نیستند. هر دو می‌توانند در خدمت کاهش آسیب‌پذیری کشورهای منطقه باشند. مشکل آنجاست که آمادگی دفاعی، حتی با هدف جلوگیری از گسترش جنگ، ممکن است این کشورها را به درگیری نزدیک‌تر کند. همان نگرانی‌ای که آن‌ها را به سوی مذاکره سوق می‌دهد، انگیزه تقویت همکاری نظامی نیز هست.
آیا تقسیم کار همچنان در حال شکل‌گیری است؟
پیش از نشست استانبول، احتمال شکل‌گیری نوعی تقسیم کار مطرح بود: فشار مستقیم آمریکا و اسرائیل بر جمهوری اسلامی در یک مسیر و تلاش کشورهای منطقه برای مهار پیامدهای جنگ، به‌ویژه حملات حوثی‌ها، در مسیری دیگر.
سفر تهران این احتمال را منتفی نمی‌کند؛ زیرا گفت‌وگو با جمهوری اسلامی می‌تواند بخشی از همان تلاش برای جلوگیری از سرایت درگیری باشد.
بااین‌حال، باید میان نتیجه احتمالی اقدامات و قصد مشترک بازیگران تفاوت گذاشت. حفاظت بهتر از عربستان ممکن است بخشی از فشار منطقه‌ای را کاهش دهد، اما اثبات اینکه چنین تحولی منابع آمریکا را برای جنگ با جمهوری اسلامی آزاد می‌کند، به شواهد بیشتری نیاز دارد. از کنار هم قرارگرفتن اقدامات نیز نمی‌توان وجود فرماندهی یا توافق پنهان مشترک را نتیجه گرفت.
نکته مهم‌تر، تفاوت رویکرد این کشورها با اسرائیل است. مخالفت با گسترش حمله به ایران و ادامه تماس با تهران، نشان می‌دهد نمی‌توان همه این بازیگران را اعضای یک ائتلاف واحد دانست. اما متفاوت‌بودن اهداف، مانع از آن نیست که برخی اقداماتشان در عمل آثار مکمل داشته باشد. دیپلماسی تهران نیز باید در همین وضعیت پیچیده بررسی شود.
تهران و ریاض؛ دو توضیح برای یک دیدار
با وجود آنکه اعضای کمیسیون امنیت مجلس اعلام کرده‌اند که تهران نمی‌خواهد به توافق مکه بپیوندد اما برای عده‌ای این نشست معنایی فراتر از جلوگیری از جنگ دارد چرا که فکر می‌کنند این گفتگو‌ها راهی برای خود محور شدن امنیت منطقه است.
علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، در توضیح این نشست از «امنیت درون‌زا» در منطقه سخن گفته و الگوی دفاعی جمهوری اسلامی را الگویی موفق برای امنیت‌سازی معرفی کرده است. او همکاری سه کشور با تهران را به امکان ایجاد امنیت منطقه‌ای و مقابله با دخالت آمریکا و اسرائیل پیوند زند.
در این روایت، حضور هیات به اعتبار تجربه دفاعی و پیشنهاد امنیتی جمهوری اسلامی متصل می‌شود. تهران می‌کوشد نشان دهد که با وجود جنگ و فشار، همچنان طرف ضروری گفت‌وگو درباره آینده منطقه است. اما حضور مهمانان در تهران، به‌تنهایی تایید این برداشت نیست؛ همان‌طور که پذیرش دعوت به مذاکره، به معنای پذیرش پیشنهادهای میزبان نیست.
توضیح وزارت امور خارجه عربستان پیش از نشست، بر کاهش تنش، ترغیب طرف‌های بحران به راهکار دیپلماتیک و حمایت از میانجیگری قطر و پاکستان متمرکز است. در این توضیح، پذیرش الگوی امنیتی جمهوری اسلامی یا کنارگذاشتن نقش آمریکا مطرح نشده است.
همچنین عربستان و دیگر کشورهای حاضر در این نشست در ماه‌های گذشته هیچ تمایلی از خود برای محدود کردن نقش آمریکا در منطقه نشان نداده‌اند و آخرین سفر وزیر امور خارجه آمریکا به منطقه نیز دقیقا خلاف این تصور را رقم زده بود. از این نظر، فاصله دو روایت نشان می‌دهد که طرف‌ها هنوز حتی معنای واحدی از این تماس هم ندارند.
نشستی برای جلوگیری از جنگ، با چشم‌اندازی محدود
اگرچه مسائل منطقه‌ای، به‌ویژه امنیت عربستان، از موضوعات محوری نشست است، هر سه کشور پیمان مکه پیش‌تر نیز برای میانجیگری میان جمهوری اسلامی و آمریکا تلاش کرده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها پاکستان است.
به این معنا، نشست تهران تلاشی برای جلوگیری از جنگ نیز خواهد بود. به نظر می‌رسد سه کشور، در صورت ناکامی در یافتن راهی برای توافق تهران و واشینگتن، بخواهند درباره کنترل پیامدهای منطقه‌ای حمله نیز با تهران گفت‌وگو کنند.
پاکستان پیش‌تر همراه قطر در دستیابی به توافق موقت ژوئن نقش داشت؛ توافقی که دیری نپایید. بازگشت این میانجیگران به تهران، آن هم در میانه جدی‌ترین لشکرکشی آمریکا به منطقه و تهدیدات اسرائيل، نشان می‌دهد که کشورها در حال انجام آخرین تلاش‌های خود برای جلوگیری از یک نبرد فراگیرتر هستند. نبردی که طرف ایرانی آن را «آخرالزمانی» تصویر می‌کند.
آنچه احتمال یک درگیری را جدی‌تر نیز می‌کند حضور خالد بن سلمان وزیر دفاع عربستان است. او آخرین بار در ۲۸ فروردین ۱۴۰۴ به تهران سفر کرده بود. کمتر از دو ماه بعد، یعنی در ۲۳ خرداد، حملات گسترده اسرائیل به جمهوری اسلامی آغاز شد، آن روزها این دیدار به عنوان آخرین اولتیماتوم به تهران دانسته شده بود. حضور دوباره او می‌تواند برای اولتیماتومی دیگر به تهران باشد.
در حالی اعضای پیمان مکه می‌کوشند بر شعله‌های امید بر توافق جمهوری اسلامی و آمریکا بدمند که هم‌زمان برای دفاع از عربستان آماده می‌شوند و امنیت خود را به موفقیت این میانجیگری گره نمی‌زنند.
آن‌ها می‌خواهند حوثی‌های یمن را مهار کنند، بخشی از سیاست دفاعی و نظامی خود را برای مهار جمهوری اسلامی در ماه‌های گذشته تغییر داده‌اند و حتی عربستان به دنبال ساخت موشک بالستیک برای مواجهه با تهدیدات تهران است. به این معنا همکاری دفاعی این کشورها می‌تواند به درگیری مستقیم‌تر آن‌ها با تهران نیز بینجامد.
نیویورک‌تایمز به نقل از دو دیپلمات آگاه از مذاکرات نوشت قطز در حال تدوین طرحی برای توافق پنج‌روزه میان جمهوری اسلامی و آمریکا است که شامل بازگشایی تنگه هرمز، رفع محاصره بنادر ایران و دریافت امتیاز هسته‌ای از تهران می‌شود. اختلاف بر سر زمان اجرای تعهدات، مانع اصلی توافق است.
این روزنامه دوشنبه چهارم آبان نوشت بر اساس طرح پیشنهادیِ میانجی‌های قطری، تهران و واشینگتن طی یک دوره پنج‌روزه مجموعه‌ای از امتیازها را به یکدیگر خواهند داد.
به گفته این دو دیپلمات آگاه از مذاکرات، جمهوری اسلامی در چارچوب این توافق، تنگه هرمز را به روی کشتی‌های تجاری باز خواهد کرد و آمریکا نیز در مقابل، محاصره دریایی بنادر ایران را که بحران اقتصادی این کشور را تشدید کرده است، برمی‌دارد.
این دو دیپلمات گفتند مهم‌ترین مانع دستیابی به توافق، اختلاف بر سر زمان اجرای تعهدات هر یک از طرف‌هاست.
به گفته آن‌ها، میانجی‌ها همچنین در تلاش‌اند جمهوری اسلامی را متقاعد کنند در مرحله نخست توافق، امتیازی در زمینه برنامه هسته‌ای خود بدهد.
نیویورک‌تایمز جزییات بیشتری درباره ماهیت امتیاز هسته‌ای مورد نظر میانجی‌ها یا ترتیب پیشنهادی اجرای تعهدات ارائه نکرده است.
جمهوری اسلامی بارها با واگذاری بخشی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود مخالفت کرده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، هفته گذشته تاکید کرد «حتی یک ذره از مواد هسته‌ای غنی‌شده» از ایران خارج نخواهد شد.
این گزارش در حالی منتشر شده که مقام‌های جمهوری اسلامی در روزهای اخیر نسبت به امکان دستیابی به توافق با آمریکا ابراز بدبینی کرده‌اند.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، یکشنبه سوم آبان تاکید کرد وقوع یا عدم وقوع جنگ، سیاست‌های تهران را تغییر نمی‌دهد. او همچنین گفت تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ باز نخواهد گشت.
تلاش‌های دیپلماتیک هم‌زمان در تهران
انتشار جزییات طرح پیشنهادی قطر هم‌زمان با افزایش رفت‌وآمدهای دیپلماتیک به تهران و نگرانی‌ها از احتمال آغاز دور تازه‌ای از جنگ میان جمهوری اسلامی، آمریکا و اسرائیل صورت می‌گیرد.
میانجی‌های قطری یکشنبه سوم آبان برای گفت‌وگو با مقام‌های جمهوری اسلامی به تهران سفر کردند. این سفر با هماهنگی آمریکا و با هدف کاهش تنش‌های منطقه‌ای انجام شد.
یک روز بعد، مقام‌های ارشد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان نیز در تهران با مقام‌های جمهوری اسلامی دیدار کردند.
در پایان این نشست چهارجانبه، جمهوری اسلامی در بیانیه‌ای اعلام کرد کشورهای شرکت‌کننده بر ادامه گفت‌وگوها درباره امنیت منطقه‌ای توافق کردند. در این بیانیه جزییاتی درباره توافق‌های عملی احتمالی ارائه نشد.
یک مقام ارشد امنیتی پاکستان به رویترز گفت هدف اصلی نشست، ایجاد سازوکاری منطقه‌ای برای جلوگیری از حملات نظامی کشورهای منطقه به یکدیگر بود.
این مقام افزود گفت‌وگوهای تهران و واشینگتن، وضعیت تنگه هرمز، محاصره بنادر ایران و حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی نیز در دستور کار قرار داشت.
در مقابل، یک مقام ارشد جمهوری اسلامی به رویترز گفت برنامه هسته‌ای ایران موضوع مذاکرات این نشست نیست و آمریکا باید ابتدا شروط تهران را برای پایان دائمی جنگ برآورده کند.
تلاش عربستان سعودی برای جلوگیری از جنگ تازه
نیویورک‌تایمز در ارزیابی سفر خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، به تهران نوشت این اقدام در شرایط تنش‌های شدید میان دو کشور اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌خصوص آنکه عربستان سعودی تقریبا هر روز با حملات حوثی‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی روبه‌روست.
به نوشته این روزنامه، اعزام خالد بن سلمان، برادر و فرستاده مورد اعتماد محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، نشان می‌دهد رهبران این کشور احتمالا مصمم‌اند از آغاز دور تازه‌ای از جنگ میان آمریکا، اسرائیل و جمهوری اسلامی جلوگیری کنند.
نیویورک‌تایمز افزود چنین جنگی ممکن است در شرایطی که عربستان سعودی هم‌زمان با حوثی‌ها درگیر است، موج تازه‌ای از حملات ایران به خاک این کشور را در پی داشته باشد.
این روزنامه همچنین سفر مشترک مقام‌های عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به تهران را از نظر نمادین برای جمهوری اسلامی مهم ارزیابی کرد و نوشت مقام‌های تهران مشتاق‌اند آمریکا را از ترتیبات امنیتی و دیپلماتیک منطقه کنار بگذارند.
این تلاش‌های دیپلماتیک در حالی ادامه دارد که به گفته مقام‌های آمریکایی و دیگر افراد آگاه از رایزنی‌ها، واشینگتن و اسرائیل در حال بررسی طرح‌هایی برای حمله احتمالی به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ۱۲ آبان هستند.
پارلمان مصر به عبدالفتاح السیسی، رییس‌جمهوری این کشور، اجازه داد در صورت درخواست عربستان سعودی، برای دفاع از این کشور در برابر حملات حوثی‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی اقدام نظامی کند. قاهره تاکید کرده این حمایت به دفاع از خاک عربستان محدود خواهد بود.
بر اساس بیانیه پارلمان مصر، این مجوز دوشنبه چهارم آبان با حمایت دست‌کم دو سوم نمایندگان در جلسه‌ای غیرعلنی تصویب شد و به سیسی اختیار می‌دهد «همه اقدامات لازم» را برای کمک به دفاع از عربستان اتخاذ کند.
شمار دقیق آرا و نوع حمایت نظامی مصر اعلام نشده و تاکنون نیز درخواست رسمی عربستان برای اعزام نیروهای مصری منتشر نشده است.
با این حال، طاهر الخولی، نایب‌رییس کمیته قانون‌گذاری پارلمان، به رویترز گفت مصر به درخواست عربستان و با هماهنگی دو کشور، به این کشور نیرو خواهد فرستاد.
مجوز پارلمان مصر در شرایطی صادر شد که حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به عربستان و حملات متقابل ائتلاف به رهبری ریاض ادامه دارد. ائتلاف اعلام کرد سوم آبان ۱۰ موشک بالستیک به سمت جنوب عربستان و چند موشک و پهپاد دیگر به سمت ریاض و خمیس‌مشیط را رهگیری کرده است.
حوثی‌ها نیز چهارم آبان از حمله به فرودگاه ریاض و ایستگاه‌های پمپاژ خط لوله نفت شرق به غرب عربستان خبر دادند؛ حملاتی که ریاض تایید نکرد. در مقابل، ائتلاف از رهگیری موشکی به سمت پایتخت و انهدام سکوهای پرتاب، تونل‌ها و انبار موشکی حوثی‌ها در یمن خبر داد.
تاکید بر ماموریت دفاعی و مخالفت با ورود به جنگ
سیسی پیش از رای‌گیری، در نامه‌ای به محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، تاکید کرده بود حمایت مصر به دفاع از خاک و مرزهای عربستان محدود خواهد بود و حمله به یمن را در بر نخواهد گرفت.
بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه، و حسن رشاد، رییس دستگاه اطلاعاتی مصر، هفته گذشته این نامه را در سفر به ریاض به ولیعهد عربستان رساندند. پارلمان مصر نیز رای‌گیری درباره مجوز حمایت نظامی را به تعویق انداخته بود.
عصام فرید، رییس مجلس سنای مصر، موضع قاهره را «صرفا دفاعی» خواند و گفت هدف، حفاظت از خاک، مرزها، حاکمیت و اماکن مقدس عربستان در برابر حملات خارجی است. او تاکید کرد مصر در کنار کشورهای برادر، «سپری برای محافظت است، نه شمشیری برای حمله».
با وجود این تاکیدها، چند گروه مخالف حکومت مصر از حمایت از این تصمیم خودداری کردند. «جنبش مدنی دموکراتیک»، ائتلافی از احزاب مخالف، با ورود نظامی مصر به جنگی منطقه‌ای مخالفت کرد و خواستار تمرکز قاهره بر میانجیگری شد.
حزب سوسیال‌دموکرات مصر نیز اعلام کرده بود نمایندگانش به دلیل روشن نبودن اهداف، مدت و هزینه ماموریت، رای ممتنع خواهند داد.
گسترش حمایت نظامی از ریاض در کنار تلاش‌های دیپلماتیک
مجوز پارلمان مصر در شرایطی صادر شد که عربستان، پاکستان و ترکیه در چارچوب پیمان دفاع متقابل مکه برای «استقرار سریع» نیروها و تجهیزات نظامی در عربستان توافق کرده‌اند. مصر عضو این پیمان نیست.
بریتانیا نیز ۲۸ مهر اعلام کرد جنگنده‌های تایفون را برای کمک به حفاظت از شهرها و زیرساخت‌های حیاتی عربستان در برابر حملات هوایی حوثی‌ها به ماموریت می‌فرستد.
در کنار این اقدامات نظامی، مقام‌های ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه دوشنبه برای گفت‌وگو با مقام‌های جمهوری اسلامی و تلاش برای کاهش تنش به تهران رفتند. وزیر خارجه مصر نیز خواستار بررسی «هر فرصتی» برای حل دیپلماتیک مناقشه یمن شده است.
مصر پیش‌تر در سال ۱۳۹۴ به ائتلاف به رهبری عربستان در جنگ یمن پیوسته بود. نقش اصلی قاهره در آن دوره، اعزام ناوهای جنگی برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی دریای سرخ بود؛ هرچند حدود ۸۰۰ نیروی زمینی نیز اعزام کرد که نقش محدودی در نبردها داشتند.
عربستان از حامیان اصلی سیاسی و مالی مصر در دوران سیسی بوده و میلیاردها دلار کمک، سپرده بانکی و محموله‌های انرژی در اختیار قاهره قرار داده است.
به گزارش رویترز به نقل از منابع مطلع، محمد بن سلمان از آمریکا نیز درخواست کمک نظامی کرده بود، اما دونالد ترامپ با حمله به حوثی‌ها موافقت نکرد. این منابع گفتند واشینگتن به ریاض پیشنهاد کمک در زمینه تبادل اطلاعات و شناسایی اهداف داده بود.
رویترز به نقل از منابع امنیتی لبنان گزارش داد حزب‌الله پس از دریافت ده‌ها میلیون دلار از ایران، برای ازسرگیری احتمالی جنگ با اسرائیل آماده می‌شود. این گروه بر تامین مواد منفجره، تولید پهپاد و بازسازی ساختار فرماندهی تمرکز کرده، اما به گفته این منابع هنوز آمادگی کامل ندارد.
این خبرگزاری دوشنبه چهارم آبان به نقل از منابع مطلع از فعالیت‌های حزب‌الله نوشت آماده‌سازی این گروه برای درگیری احتمالی از سه ماه پیش آغاز شده است.
یک منبع امنیتی لبنانی و یک منبع نزدیک به حزب‌الله گفتند تهران برای تقویت توان نظامی این گروه ده‌ها میلیون دلار در اختیار آن گذاشته است.
این کمک نظامی جدا از حدود ۲۰۰ میلیون دلاری است که به گفته منابع رویترز، جمهوری اسلامی برای کمک به خانواده‌های آواره در مناطق شیعه‌نشین تحت نفوذ حزب‌الله پرداخت کرده است.
نمایندگی جمهوری اسلامی در سازمان ملل در ژنو به پرسش‌های رویترز پاسخ فوری نداد. در مقابل، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا به این خبرگزاری گفت واشینگتن با تحریم و اقدامات دیگر به محدود کردن منابع مالی حزب‌الله ادامه خواهد داد. سخنگوی وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز گفت منابع مالی ایران و راه‌های انتقال پول این کشور رو به پایان است.
تجدید تسلیحات در دوره کاهش درگیری‌ها
تلاش حزب‌الله برای تقویت توان نظامی در شرایطی ادامه دارد که جنگ تمام‌عیار در لبنان متوقف شده، اما حملات مرگبار اسرائیل در جنوب این کشور همچنان ادامه دارد.
حزب‌الله ۱۱ اسفند ۱۴۰۴، پس از آغاز حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران، در حمایت از تهران به سوی اسرائیل آتش گشود. درگیری‌های پس از آن با تفاهم‌نامه موقت ایران و آمریکا، که آتش‌بس لبنان را نیز در بر می‌گرفت، فروکش کرد. با وجود فروپاشی این توافق، درگیری‌ها در لبنان به سطح جنگ تمام‌عیار بازنگشته است.
دو منبع امنیتی لبنانی به رویترز گفتند حزب‌الله از کاهش درگیری‌ها از اواخر بهار برای تجدید تسلیحات استفاده کرده و تامین مواد منفجره و تولید پهپادهای تهاجمی را در اولویت گذاشته است. با این حال، به گفته منابع این خبرگزاری، ذخایر تسلیحاتی و نیروهای رزمی این گروه هنوز برای جنگ احتمالی کاملا آماده نیستند.
توقیف محموله مواد منفجره حزب‌الله در شرق لبنان یکی از موارد آشکارشده تلاش این گروه برای تامین تجهیزات نظامی بود. حسن فضل‌الله، نماینده حزب‌الله در پارلمان، ۲۳ مهر تعلق این محموله به حزب‌الله و برنامه استفاده از آن علیه اسرائیل را تایید کرد.
یک مقام حزب‌الله و یک منبع امنیتی لبنانی به رویترز گفتند این مواد قرار بود در پهپادهای انفجاری برای حمله به نیروهای اسرائیلی استفاده شود.
بازسازی فرماندهی پس از ضربات جنگ
به گفته منابع امنیتی رویترز، تلاش حزب‌الله به جایگزینی تسلیحات محدود نیست و این گروه در پی بازسازی ساختار فرماندهی و کنترل خود نیز هست؛ ساختاری که به روایت این منابع، در نبردهای مهم، از جمله در بنت‌جبیل و ارتفاعات علی‌الطاهر، از هم فروپاشید.
این منابع گفتند تاکتیک عملیات در گروه‌های کوچک و سهمیه‌بندی استفاده از موشک‌های ضدتانک، برخی یگان‌های حزب‌الله را در این جبهه‌ها منزوی کرد. در نتیجه، این نیروها برای مقابله با پهپادهای مسلح و خودروهای مسلح هدایت‌شونده از راه دور اسرائیل با دشواری روبه‌رو شدند.
دفتر رسانه‌ای حزب‌الله در پاسخ به رویترز، فروپاشی ساختار فرماندهی و کنترل این گروه را رد کرد. این دفتر همچنین گفت اشغال خاک لبنان از سوی اسرائیل، مقاومت در برابر این کشور را به حقی مشروع تبدیل می‌کند.
ارتش اسرائیل درباره تلاش حزب‌الله برای تجدید تسلیحات اظهارنظر نکرد، اما به رویترز گفت از سامانه‌های کنترل از راه دور برای نظارت بر جنوب لبنان و کاهش خطر برای نیروهای خود استفاده می‌کند.
با وجود این آماده‌سازی‌ها، حزب‌الله هنوز روشن نکرده است که در صورت آغاز دور تازه‌ای از جنگ در منطقه، وارد آن خواهد شد یا نه. دفتر رسانه‌ای این گروه گفت مراقب است بهانه‌ای برای تشدید درگیری‌ها به رهبران اسرائیل ندهد، به‌ویژه آنکه نگران آوارگی دوباره حامیان خود است.
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، در مصاحبه اختصاصی با ایران‌اینترنشنال پیش‌بینی کرد اقتصاد ایران در سال جاری شمسی بیش از ۲۵ درصد کوچک شود. بسنت از ایرانیان خواست از دادن مالیات به حکومت خودداری کنند و کالاهای مورد نیاز خود را از ذخیره کنند.
بسنت در گفت‌وگویی که دوشنبه چهارم آبان در ساختمان وزارت خزانه‌داری ایالات متحده در واشینگتن انجام شد، این کاهش را شدیدتر از انقباض اقتصادی شوروی پس از فروپاشی توصیف کرد.
وزیر خزانه‌داری آمریکا گفت برایش باورکردنی نیست کشوری که سومین منابع بزرگ انرژی جهان را دارد، نتواند بنزین کافی برای نیاز داخلی تولید کند. او پیش‌بینی کرد میزان تولید بنزین باز هم کاهش یابد.
بسنت از ایرانیان خواست کالاهای مورد نیاز خود را از حالا تهیه کنند: «هر چیزی را که برای زمستان لازم دارید، همین حالا تهیه کنید. ذخیره کردن سوخت را شروع کنید. کمبود شدیدی در سوخت گرمایشی پیش خواهد آمد. در مورد بنزین هم، همه باید همین حالا باک خودروهایشان را پر کنند.»
او گفت ایران احتمالا برای نخستین بار از زمان کشف نفت، هیچ نفتی روی آب ندارد، در جزیره خارک هیچ بارگیری‌ای انجام نشده و تولید نیز در حال اختلال است.
بسنت عملیات طرد اقتصادی را «بسیار موفق» توصیف کرد و گفت به باورش، رهبران جمهوری اسلامی ارزش واقعی ریال را پنهان می‌کنند. بسنت برآورد کرد نرخ واقعی ارز از ۳۰۰ هزار تومان عبور کرده و توقف انتشار نرخ ارز را به همین موضوع نسبت داد.
دارو و غذا؛ مسیرهای باز و ناتوانی در پرداخت
کامبیز توانا، خبرنگار ایران‌اینترنشنال ایران، با اشاره به مستثنا بودن معمول دارو و مواد غذایی از تحریم‌های وزارت خزانه‌داری، از بسنت پرسید پاسخ او به این انتقاد چیست که تحریم‌ها فقط به مردم عادی ایران آسیب می‌زند.
وزیر خزانه‌داری آمریکا گفت مسیرهای بشردوستانه باز نگه داشته شده‌اند، اما به گفته او، حکومت منابع ارزی لازم برای استفاده از این مسیرها را ندارد: «مشکل اکنون این است که رژیم چنان بی‌پول شده که دلار لازم برای خرید از خارج، چه دارو و چه مواد غذایی، ندارد.»
بسنت این وضعیت را نتیجه تصمیم‌های جمهوری اسلامی در ۴۷ سال گذشته دانست و گفت اقتصاد ایران پیش از این دوره از اقتصاد ترکیه بزرگ‌تر بود، اما اکنون اقتصاد ترکیه سه‌ونیم تا چهار برابر اقتصاد ایران است. او افزود اقتصاد ایران در این مدت «درجا زده» و مسئولیت این وضعیت را متوجه حکومت دانست.
او با تاکید بر اینکه ایالات متحده نمی‌خواهد به مردم ایران آسیب بزند گفت اگر جمهوری اسلامی از خواست دستیابی به این سلاح دست بکشد، جهان با آغوش باز از مردم ایران استقبال خواهد کرد.
بسنت ایرانیان را مردمی سرافراز و برخوردار از استعداد فراوان در تجارت توصیف کرد و گفت ایران می‌تواند یکی از موفق‌ترین کشورهای جهان باشد. او با اشاره به دوستان ایرانی خود در آمریکا و اروپا افزود ایرانیانی که کشورشان را ترک کرده‌اند، در شمار موفق‌ترین افراد قرار گرفته‌اند.
بسنت گفت بانک مرکزی با چاپ مداوم پول به تورم دامن می‌زند و حکومت حقوق‌ها را نمی‌پردازد.
او خطاب به مردم ایران گفت: «مالیات ندهید، چون در ازای آن چیزی از دولت دریافت نخواهید کرد.» او پیش‌بینی کرد حکومت به کاهش حمایت‌های اجتماعی ادامه دهد.
او فرماندهان سپاه را «مانند موش‌هایی در فاضلاب» توصیف کرد و افزود این فرماندهان در مکان‌هایی عمیق و تاریک پنهان شده‌اند و نمی‌بینند چه بر سر مردم ایران می‌آید.
او رهبر جمهوری اسلامی را نیز «بسیار منزوی» توصیف کرد و گفت بسیاری از رهبران حکومت از وضعیت مردم درک درستی ندارند، اما سیاستمداران و اعضای سپاه که در میان مردم حضور دارند، می‌توانند فروپاشی اوضاع را ببینند.
انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و ادامه محاصره
خبرنگار ایران‌اینترنشنال در ادامه گفت به نظر می‌رسد مقام‌های جمهوری اسلامی برای تغییر اوضاع به سود خود، حساب زیادی روی انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا باز کرده‌اند.
بسنت پاسخ داد: «چنین محاسبه‌ای نشان‌دهنده درک نادرست از نظام سیاسی آمریکاست نتیجه انتخابات تغییری در محاسبات دونالد ترامپ، عزم وزارت خزانه‌داری یا محاصره ایجاد نخواهد کرد.»
پاداش برای افشای ارتباط مالی با حکومت و امکان رفع تحریم
بخش دیگری از مصاحبه به واسطه‌هایی اختصاص داشت که امور تجاری و مالی جمهوری اسلامی را در خارج از ایران تسهیل می‌کنند و با عنوان «تراستی» شناخته می‌شوند.
خبرنگار ایران‌اینترنشنال پرسید مخاطبان چگونه می‌توانند اطلاعات خود را درباره این افراد به وزارت خزانه‌داری آمریکا برسانند.
بسنت ابتدا گفت بسیاری از تراستی‌ها تصمیم گرفته‌اند پول را به حکومت بازنگردانند. او این وضعیت جمهوری اسلامی را به شرکتی ورشکسته تشبیه کرد که طلبکاران حاضر نیستند منابع مالی بیشتری در اختیارش بگذارند و افزود: «ما شاهد ورشکسته شدن رژیم هستیم.»
به گفته او، بسیاری از افرادی که پول‌های حکومت را خارج از ایران نگه می‌دارند، اکنون تمایلی به بازگرداندن این منابع به داخل ایران ندارند.
وزیر خزانه‌داری آمریکا سپس از برنامه پرداخت پاداش به افشاگران سخن گفت و توضیح داد شهروندان ایرانی که درباره فعالیت‌های غیرقانونی در داخل یا خارج از کشور اطلاعات بدهند و مسیرهای انتقال پول را معرفی کنند، می‌توانند تا ۳۰ درصد مبالغی را که آمریکا بازیابی می‌کند، دریافت کنند.
او افزود: «ما این پول را برای مردم ایران می‌خواهیم.»
بسنت گفت اطلاعات این برنامه در وب‌سایت وزارت خزانه‌داری موجود است و تاکنون افراد زیادی با این وزارتخانه تماس گرفته‌اند. او از ایرانیان ساکن ایران، ایرانیان خارج از کشور و کارکنان کنسولگری‌ها و سفارتخانه‌ها در سراسر جهان خواست اطلاعات خود را ارائه کنند و گفت وزارت خزانه‌داری آماده پرداخت پاداش است.
او هدف کارزار طرد اقتصادی و فشار فزاینده اقتصادی بر جمهوری اسلامی را کشاندن حکومت به پای میز مذاکره دانست و گفت جمهوری اسلامی از زمان آغاز اعتراض‌ها در دسامبر گذشته دست به کشتار زده و ده‌ها هزار نفر را کشته است. بسنت افزود آمریکا می‌خواهد رهبران حکومت مذاکره را با حسن نیت پیش ببرند.
عملیات «طرد اقتصادی» و وعده تشدید فشار در هشت هفته آینده
خبرنگار ایران‌اینترنشنال در پرسشی دیگر یادآوری کرد که هنگام اعلام عملیات «طرد اقتصادی»، به برخی کشورها درباره محدود کردن همکاری با ایران دستورالعمل‌هایی داده شده بود و پرسید کدام کشورها همراهی کرده‌اند و کدام کشورها نکرده‌اند.
بسنت گفت این روند بسیار خوب پیش می‌رود و بسیاری از کشورهای خلیج فارس روابط خود را قطع کرده‌اند. او در ادامه به محدود شدن پروازها به روسیه و چین اشاره کرد و گفت بیشتر شرکت‌های هواپیمایی دیگر نیز پروازهایشان را متوقف کرده‌اند.
او افزود آمریکا جلوی پذیرش پروازهای شرکت‌های هواپیمایی باقی‌مانده را نیز خواهد گرفت.
وزیر خزانه‌داری آمریکا هدف این اقدامات را فشار بر صاحبان قدرت و سپاه پاسداران دانست و گفت این افراد به مردم ایران آسیب می‌زنند. او تاکید کرد: «هشت هفته است که این کار را آغاز کرده‌ایم و می‌توانم بگویم در هشت هفته آینده فشار بسیار شدیدتر خواهد شد.»
توافق، سلاح هسته‌ای و تامین مالی نیروهای نیابتی
وزیر خزانه‌داری آمریکا اهداف واشینگتن در قبال جمهوری اسلامی را جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای و توقف تامین مالی نیروهای نیابتی عنوان کرد.
او گفت در حالی که مردم ایران رنج می‌کشند، حکومت همچنان به حوثی‌ها، حماس و حزب‌الله پول می‌فرستد و این گروه‌ها را «نیروهای نیابتی تروریست» خواند.
رمزارزها و ردیابی دارایی‌های حکومت
خبرنگار ایران‌اینترنشنال با اشاره به فعالیت بانک مرکزی ایران در حوزه ارزهای دیجیتال پرسید آیا استفاده حکومت از رمزارزها اقدامی از سر استیصال است یا راهی برای دور زدن محدودیت‌ها و این روش تا چه اندازه موفق بوده است.
بسنت پاسخ داد هر دو عامل دخیل است. او گفت مقام‌های جمهوری اسلامی تصور می‌کردند راهی برای دور زدن محدودیت‌ها پیدا کرده‌اند، اما وزارت خزانه‌داری آمریکا در ردیابی پول توانمند است.
او تاکید کرد این منابع متعلق به مردم ایران است، نه «رژیم فاسد» و افزود آمریکا دارایی‌ها را، چه به شکل رمزارز و چه به شکل آپارتمان‌های گران‌قیمت در ایران، ردیابی می‌کند.
شبکه بانکی؛ از اروپا تا دبی، ترکیه و روسیه
در پرسشی درباره شبکه بانکی مرتبط با جمهوری اسلامی، خبرنگار ایران‌اینترنشنال به سخنان پیشین بسنت درباره شناسایی گره‌ها و شبکه‌های مالی اشاره کرد و پرسید آیا بانک‌های اروپایی به حلقه ضعیف اعمال تحریم‌ها تبدیل شده‌اند.
بسنت گفت بانک‌های اروپایی را به‌طور مشخص حلقه ضعیف نمی‌داند و این موارد فقط بخشی از شبکه‌ای است که با نظارت گسترده‌تر شناسایی شده است.
او همچنین گفت وزارت خزانه‌داری دریافته شعبه‌های خارجی وی‌تی‌بی، دومین بانک بزرگ روسیه، در خارج از این کشور به جمهوری اسلامی کمک می‌کرده‌اند.
بسنت این اقدامات را بخشی از برنامه «انزوای کامل» توصیف کرد و گفت توان حکومت برای مقاومت در برابر فشارهای مالی در حال فروپاشی است و سران آن به رویارویی با یکدیگر روی آورده‌اند.
مقایسه با ونزوئلا و توصیف فشارها به‌عنوان اقدامی بی‌سابقه
بسنت وضعیت کنونی فشار بر جمهوری اسلامی را کم‌سابقه توصیف کرد و ونزوئلا را تنها نمونه‌ای خواند که تا حدودی به آن شباهت دارد: «و گفت آمریکا سال‌ها ونزوئلا را تحریم کرده بود، اما پس از برقراری محاصره، اقتصاد آن کشور بلافاصله فروپاشید.»
بسنت محاصره کنونی را «کاملا نفوذناپذیر» توصیف و ابراز امیدواری کرد رهبران جمهوری اسلامی «به خاطر مردم ایران سر عقل بیایند».
پیام به خانواده‌های قربانیان سرکوب و ایرانیان امیدوار به تغییر
خبرنگار ایران‌اینترنشنال با اشاره به مخاطبان این شبکه در داخل و خارج ایران، از جمله کسانی که عزیزانشان را در سرکوب دی ماه از دست داده‌اند و به تغییر امیدوارند، از بسنت پرسید می‌خواهد چه پیامی به آنان بدهد.
بسنت بار دیگر تاکید کرد اقدامات واشینگتن حکومت را هدف گرفته، نه مردم ایران را، و افزود: «ما کاملا در کنار مردم ایران هستیم.»
او شمار اعدام‌ها را اسفناک توصیف کرد و گفت با وخیم‌تر شدن شرایط اقتصادی، ترس حکومت نیز بیشتر می‌شود، زیرا جمهوری اسلامی از مردم ایران می‌ترسد.
او گفت مردم ایران باید بدانند که ترامپ، وزیر خزانه‌داری، دولت و ارتش آمریکا در کنارشان هستند و افزود: «می‌خواهیم روزی را ببینیم که ایران دوباره شکوفا شود.»
جمهوری اسلامی از توافق با عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در نشست تهران برای ادامه گفت‌وگوهای منطقه‌ای خبر داد. عربستان در بیانیه‌ای جداگانه، بدون اشاره به چنین توافقی، بر گشودن کانال‌های مذاکره برای جلوگیری از تشدید دوباره درگیری‌های نظامی تاکید کرد.
بر اساس بیانیه‌ای که دوشنبه چهارم آبان در رسانه‌های داخلی ایران به‌عنوان بیانیه پایانی نشست منتشر شد، چهار کشور بر ادامه گفت‌وگوها برای تقویت همکاری‌های متقابل، از جمله در زمینه صلح و امنیت منطقه‌ای، توافق کردند. در این متن جزییاتی درباره زمان و دستور کار گفت‌وگوهای آینده یا توافق‌های عملی احتمالی ارائه نشد.
وزارت خارجه عربستان سعودی نیز دوشنبه چهارم آبان در بیانیه‌ای جداگانه، سفر مقام‌های کشورهای عضو پیمان دفاعی مکه به تهران را بخشی از تلاش‌ها برای کاهش تنش و حمایت از میانجیگری قطر و پاکستان توصیف کرد.
ریاض خواستار تعامل «مثبت و عملی» طرف‌های بحران با نتایج این سفر شد و بر اهمیت گشودن کانال‌های مذاکره برای جلوگیری از تشدید دوباره درگیری‌های نظامی و دستیابی به توافقی برای پایان بحران تاکید کرد. این بیانیه به توافق چهار کشور بر سر ادامه گفت‌وگوها اشاره نکرد.
یک مقام ارشد امنیتی پاکستان به خبرگزاری رویترز گفت هدف اصلی نشست، ایجاد ساز و کاری منطقه‌ای برای جلوگیری از حملات نظامی کشورهای منطقه به یکدیگر است.
به گفته این مقام، گفت‌وگوهای تهران و واشینگتن، حملات حوثی‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی به عربستان سعودی، وضعیت تنگه هرمز و محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا نیز در دستور کار قرار داشت.
در مقابل، یک مقام ارشد جمهوری اسلامی به رویترز گفت برنامه هسته‌ای ایران موضوع مذاکرات نیست و آمریکا باید ابتدا شروط تهران را برای پایان دائمی جنگ برآورده کند.
رویترز پیش از نشست به نقل از مقام‌های سعودی و ایرانی از سفر خالد بن سلمان، عاصم منیر و ابراهیم کالین به تهران خبر داد. به گفته یک مقام ارشد ایرانی، ابتکار این دیدار در سفر پیشین منیر به تهران مطرح شد.
این نخستین دیدار در سطح مقام‌های ارشد میان جمهوری اسلامی و هر سه عضو پیمان دفاعی مکه پس از تشدید درگیری‌هاست.
عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه مرداد امسال این پیمان را امضا کردند که بر اساس آن، حمله نظامی به هر یک از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود.
پاکستان پیمان را تصویب کرده و روند تصویب آن در پارلمان ترکیه ادامه دارد.
حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی، این پیمان را با نخستین آزمون جدی روبه‌رو کرده است. هم‌زمان، ریاض می‌کوشد از گسترش درگیری به زیرساخت‌های حیاتی خود جلوگیری کند.
عربستان سعودی سوم آبان از رهگیری موج تازه‌ای از موشک‌ها و پهپادها خبر داد. حملات حوثی‌ها در هفته‌های اخیر افزایش یافته و نگرانی‌ها را درباره امنیت عربستان سعودی و گسترش جنگ منطقه‌ای بالا برده است.
دستور محرمانه برای پوشش خبری نشست
بر اساس نسخه‌ای از یک دستور محرمانه که به دست ایران‌اینترنشنال رسیده، شورای عالی امنیت ملی از رسانه‌های داخلی خواست درباره «توافق مکه»، چه در تایید و چه در رد آن، تحلیلی ارائه نکنند.
این شورا در پیامی خطاب به مدیران و سردبیران رسانه‌ها، پنج محور برای پوشش نشست تعیین کرد؛ از جمله تاکید بر اینکه سفر به پیشنهاد پاکستان و با نظر مساعد ایران انجام شده است.
شورا همچنین خواست رسانه‌ها بر این روایت تاکید کنند که کشورهای منطقه پس از جنگ اخیر، امنیت را تنها از مسیر مشارکت همه کشورهای منطقه ممکن می‌دانند و نشست تهران می‌تواند آغاز حرکت به سمت «سیاست امنیت درون‌زای منطقه‌ای» باشد.
در این دستور، امنیت منطقه‌ای، پیامدهای حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و ادامه این حملات، و کمک به مردم فلسطین و لبنان از موضوعات نشست عنوان شد.
موضع پزشکیان و تلاش‌های میانجیگری
مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، در دیدار با مقام‌های سه کشور گفت تهران از هر تفاهمی برای «تقویت وحدت و انسجام» کشورهای اسلامی حمایت می‌کند و برای گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و رفع اختلافات آمادگی دارد.
او گفت: «اگر کشورهای اسلامی در کنار یکدیگر قرار گیرند، امکان ادامه جنایات اسرائیل وجود نخواهد داشت.»
پزشکیان همچنین تصور وادار کردن مردم ایران به تسلیم را «نادرست و باطل» خواند.
رائد بن خالد قرملی، معاون وزیر خارجه عربستان سعودی در امور دیپلماسی عمومی، گفت این سفر بخشی از تلاش کشورهای عضو پیمان مکه برای کاهش تنش و پشتیبانی از میانجیگری قطر و پاکستان است.
مقام‌های قطری نیز سوم آبان با مقام‌های جمهوری اسلامی در تهران دیدار کردند.
میانجیگری پاکستان و قطر به توافق موقتی برای توقف درگیری‌ها کمک کرد، اما این توافق با از سر گرفته شدن جنگ، فروپاشید.
تهران و واشینگتن از آن زمان، با واسطه‌گری دو کشور، گفت‌وگوهایی را ادامه داده‌اند؛ روندی که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز به آن اشاره کرده است.
دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، اول آبان احتمال عملیات نظامی تازه علیه جمهوری اسلامی را مطرح کرد.
مقام‌های جمهوری اسلامی هم هشدار داده‌اند در صورت حمله دوباره، پاسخ تهران شدیدتر خواهد بود.
