رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، با اشاره به نشست آتی جمهوری اسلامی و آمریکا در ژنو گفت که راه خروج از بحران پرونده هستهای تهران از مسیر توافق میگذرد و در صورت شکست، ممکن است استفاده از زور تحمیل شود. او گفت هدف فوری، حفظ مذاکرات برای جلوگیری از تشدید تنش است.
گروسی به شبکه آرتیویسی گفت: «پیام این است که دستیابی به توافقی که از اختلال بیشتر، تلفات بیشتر و بیثباتی بیشتر در منطقه جلوگیری کند، غیرممکن نیست. عناصر لازم برای رسیدن به آن توافق روی میز است؛ توافقی که مانع دستیابی ایران به سلاح هستهای از هر مسیری جز مسیر خشونت شود.»
مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی بار دیگر تاکید کرد که این نهاد دیگر امکان بازرسی مواد هستهای را ندارد. او گفت پیشتر محل نگهداری محمولههای اورانیوم غنیشده مشخص بود و میزان آن با دقت اندازهگیری میشد، اما اکنون این قابلیت ردیابی از بین رفته است.
گروسی در این باره گفت: «مشکل دقیقا این است که آن مواد هستهای ممکن است در نهایت برای ساخت سلاح هستهای مورد استفاده قرار گیرد. این به معنای وجود سلاح هستهای در حال حاضر نیست، اما آن مواد وجود دارد و ما نتوانستهایم دوباره آن را بازرسی کنیم. پیش از جنگ ۱۲ روزه آن را بازرسی میکردیم، اما اکنون اطلاعی نداریم. این مسئله موجب عدم قطعیت میشود و عدم قطعیت میتواند به تصمیمهای خطرناک منجر شود.»
او با اشاره به جنگ ۱۲ روزه و حمله جمهوری اسلامی به قطر افزود: «فراموش نکنیم که در جریان درگیریهای پیشین، اهدافی در قطر مورد اصابت قرار گرفت، زیرا در بسیاری از این کشورها پایگاههای نظامی ایالات متحده وجود دارد. بنابراین نگرانی از مرزهای ایران فراتر رفته و به یک نگرانی زیرمنطقهای تبدیل شده است. ایران پنهان نکرده که ممکن است اسرائیل را هدف قرار دهد.»
سه محور اصلی سخنان ترامپ درباره ایران - کشتار گسترده معترضان، تهدید موشکی علیه خاک آمریکا و احیای برنامه هستهای - در کنار هم روایتی میسازند که از منظر افکار عمومی، اقدام نظامی را نه یک انتخاب اختیاری، بلکه پاسخی ضروری جلوه میدهد.
۱. از سرکوب داخلی تا مشروعیت اخلاقی اقدام خارجی
ترامپ با اشاره به کشته شدن «دستکم ۳۲ هزار معترض» و توصیف صحنههایی از شلیک و اعدام، حکومت ایران را نه فقط یک رقیب ژئوپلیتیک، بلکه یک رژیم «خطرناک و بیرحم» معرفی میکند.
این چارچوبسازی دو کارکرد دارد:
•نخست، اخلاقیسازی تقابل: وقتی یک حکومت بهعنوان عامل «قتلعام مردم خود» معرفی میشود، مقابله با آن میتواند در ذهن بخشی از جامعه آمریکا رنگ و بوی دفاع از ارزشهای انسانی بگیرد، نه صرفا رقابت قدرت.
•دوم، پیوند زدن بیثباتی داخلی با خطر خارجی: رژیمی که به گفته ترامپ «افراد بسیار خطرناکی» آن را اداره میکنند، در این روایت بالقوه میتواند همین خشونت را به بیرون صادر کند.
به این ترتیب، موضوع دیگر فقط سیاست منطقهای نیست، بلکه تهدیدی است که ماهیت آن «غیرقابل پیشبینی و ایدئولوژیک» توصیف میشود.
۲. از گذشته خونین تا تهدید مستقیم خاک آمریکا
ترامپ با یادآوری کشته و زخمی شدن «هزاران نظامی آمریکایی» بهوسیله «بمبهای کنار جادهای» و اشاره به حذف قاسم سلیمانی، گذشتهای را بازسازی میکند که در آن جمهوری اسلامی مسئول مستقیم آسیب به آمریکاییها معرفی میشود.
این یادآوری تاریخی، زمینهای احساسی برای پذیرش اقدام قاطعتر فراهم میکند.
اما نقطه کلیدیتر سخنان او جایی است که میگوید حکومت ایران در حال توسعه موشکهایی است که «بهزودی به ایالات متحده خواهند رسید».
این جمله مهمترین بخش چارچوبسازی امنیتی است.
در ادبیات سیاست خارجی آمریکا، زمانی که یک تهدید «به خاک آمریکا» برسد، سطح حساسیت افکار عمومی و کنگره بهشدت افزایش مییابد.
تا زمانی که خطر محدود به خاورمیانه یا اروپا باشد، مخالفت با جنگ آسانتر است؛ اما وقتی تهدید بهعنوان خطر بالقوه برای شهرهای آمریکا تصویر شود، بحث از «انتخاب» به «پیشگیری» تغییر میکند.
ترامپ عملا استدلال پیشدستانه (preemption) را بازسازی میکند: اگر اکنون اقدام نکنیم، فردا دیر خواهد بود.
۳. هستهای: عبور از خط قرمز سنتی آمریکا
ترامپ بارها تاکید میکند که «هرگز اجازه نخواهد داد بزرگترین حامی تروریسم در جهان به سلاح هستهای دست یابد».
این جمله بر یک اجماع دیرینه در سیاست آمریکا تکیه دارد: جلوگیری از هستهای شدن حکومت ایران.
او با اشاره به «عملیات چکش نیمهشب» و ادعای نابودی برنامه هستهای ایران، سپس تاکید بر اینکه تهران «دوباره همهچیز را از نو آغاز کرده است»، یک تصویر تکرارشونده میسازد:
•ما نابود کردیم
•آنها بازسازی کردند
•هشدار دادیم
•آنها گوش ندادند
این روایت، مذاکرات جاری را نیز در چارچوبی خاص قرار میدهد: دیپلماسی امتحان شده، اما طرف مقابل هنوز آن «کلمات کلیدی» - «هرگز سلاح هستهای نخواهیم داشت» - را نگفته است.
به این ترتیب، اگر مذاکره شکست بخورد، مسئولیت آن در افکار عمومی متوجه تهران خواهد شد، نه واشینگتن.
۴. ساختن منطق «صلح از طریق قدرت»
ترامپ همزمان دو پیام میدهد: «ترجیح من دیپلماسی است» و «هرگز در مقابله با تهدید علیه آمریکا تردید نخواهم کرد».
این دوگانه به او اجازه میدهد خود را رییسجمهوری معرفی کند که ابتدا راه صلح را میآزماید، اما در برابر تهدید مستقیم عقبنشینی نمیکند.
چنین چارچوبی، برای رایدهندگان جمهوریخواه و بخشی از مستقلها جذاب است: جنگطلب نیست، اما ضعیف هم نیست.
امنیت ملی بهعنوان محور مشروعیت اقدام
در مجموع، سخنان ترامپ سه لایه مشروعیت برای اقدام احتمالی نظامی میسازد:
۱. مشروعیت اخلاقی: مقابله با رژیمی که مردم خود را میکشد.
۲. مشروعیت تاریخی-انتقامی: پاسخ به گذشتهای که در آن آمریکاییها کشته شدهاند.
۳. مشروعیت پیشدستانه امنیتی: جلوگیری از تهدید موشکی و هستهای علیه خاک آمریکا.
این ترکیب، حکومت ایران را از یک مساله منطقهای به یک تهدید مستقیم علیه «امنیت ملی آمریکا» تبدیل میکند.
در چنین چارچوبی، اگر کاخ سفید تصمیم به حمله محدود یا گسترده بگیرد، میتواند آن را نه بهعنوان ورود به یک جنگ انتخابی دیگر در خاورمیانه، بلکه بهعنوان اقدامی ضروری برای دفاع از شهروندان آمریکایی معرفی کند.
به بیان دیگر، سخنان ترامپ نه صرفا هشدار، بلکه مرحلهای از آمادهسازی ذهنی افکار عمومی برای سناریویی است که در آن اقدام نظامی، در صورت شکست دیپلماسی، قابل توجیه جلوه میکند.
او شامگاه سهشنبه پنجم اسفند در بخشی از طولانیترین سخنرانی سالانه رییسجمهوری آمریکا در کنگره، گفت معترضان هدف شلیک قرار گرفتند و برخی به دار آویخته شدند.
او افزود: «ما با تهدید به اعمال خشونت شدید، جلو اعدام بسیاری از آنها را گرفتیم.»
ترامپ در عین حال تاکید کرد که بهطور قطع اجازه نخواهد داد بزرگترین حامی تروریسم در جهان به سلاح هستهای دست پیدا کند.
او با اشاره به سیاست دولتش در قبال ایران تاکید کرد: «بهعنوان رییسجمهوری، هر جا که بتوانم صلح برقرار خواهم کرد، اما هرگز در مقابله با تهدیدها علیه آمریکا، هر جا که لازم باشد، تردید نخواهم کرد.»
ترامپ همچنین با اشاره به جنگ ۱۲ روزه و حمله آمریکا به تاسیسات هستهای ایران گفت: «در عملیات سرنوشتساز چکش نیمهشب در ژوئن گذشته، ارتش ایالات متحده برنامه تسلیحات هستهای ایران را نابود کرد.»
ترامپ با بیان اینکه «برای دههها سیاست آمریکا این بوده که هرگز اجازه ندهد ایران به سلاح هستهای دست یابد»، افزود جمهوری اسلامی و «نیروهای نیابتی مرگبارش» طی ۴۷ سال گذشته «چیزی جز تروریسم، مرگ و نفرت گسترش ندادهاند.»
او تاکید کرد حکومت ایران «هزاران نیروی نظامی آمریکایی» را با «بمبهای کنار جادهای» کشته یا مجروح کرده و گفت: «آنها استاد بمبهای کنار جادهای بودند، و ما سلیمانی را از میان برداشتیم. این کار را در دوره نخست ریاستجمهوریام انجام دادم. تاثیر بزرگی داشت.»
رییسجمهوری آمریکا در سخنرانی سالانه خود در کنگره علاوه بر برنامه هستهای به برنامه موشکی جمهوری اسلامی نیز پرداخت و هشدار داد حکومت ایران «موشکهایی توسعه داده که میتواند اروپا و پایگاههای ما در خارج از کشور را تهدید کند و در حال کار بر موشکهایی است که «بهزودی به ایالات متحده خواهند رسید.»
او گفت پس از عملیات «چکش نیمهشب» به تهران هشدار داده شد که «هیچ تلاش دیگری برای بازسازی برنامه تسلیحاتی، بهویژه سلاحهای هستهای، انجام ندهد»، اما تاکید کرد حکومت ایران «دوباره همهچیز را از نو آغاز کرده است.»
ترامپ با اشاره به مذاکرات جاری افزود: «ما با آنها در حال مذاکره هستیم؛ آنها میخواهند توافقی حاصل شود، اما ما هنوز آن کلمات جادویی و کلیدی را نشنیدهایم: “ما هرگز سلاح هستهای نخواهیم داشت.»
رییس جمهوری آمریکا تاکید کرد: «ترجیح من این است که این مساله را از طریق دیپلماسی حل کنیم. اما یک چیز قطعی است: هرگز اجازه نخواهم داد بزرگترین حامی تروریسم در جهان - که بدون تردید همینطور است - به سلاح هستهای دست پیدا کند. نمیتوان اجازه داد چنین اتفاقی بیفتد.»
هشدارهای ترامپ در شرایطی داده شد که نیروی نظامی عظیمی به نزدیکی ایران اعزام شده است.
