تحلیلگر ارشد در ایراناینترنشنال
روزنامه جروزالم پست اخیراً گزارشی منتشر کرده که به نظر میرسد نهتنها یک روایت تاریخی از تصمیم موساد در سال ۱۳۵۷ است، بلکه میتواند حامل پیامی برای تصمیمگیران امروز اسرائیل هم باشد.
این گزارش اشاره دارد به اینکه اسرائیل در آن سال اشتباه بزرگی مرتکب شد: نپذیرفتن پیشنهاد شاپور بختیار، نخستوزیر وقت ایران، برای ترور روحالله خمینی در پاریس، تصمیمی که به باور این رسانه، اگر اجرا میشد، ممکن بود مانع شکلگیری جمهوری اسلامی و تهدیدات امروزی آن برای منطقه و اسرائیل شود.
نویسنده گزارش بر این باور است که تحلیل اشتباه موساد و نادیده گرفتن خطر واقعی روحانیون، یکی از تصمیمات پرهزینه تاریخ اسرائیل بوده است.
جروزالم پست در شرایطی این بحث تاریخی را مطرح کرده که فضای منطقه در آستانه تحولی بزرگ است. زمزمهها درباره احتمال آغاز دومین جنگ بین اسرائیل و جمهوری اسلامی بالا گرفته و به نظر میرسد این گزارش، گذشته را بهعنوان مقدمهای برای توجیه تصمیمات احتمالی آینده بازخوانی میکند.
سوال مهمی که اینجا مطرح میشود این است که چرا اکنون، در زمانی که نه سالگرد انقلاب ۵۷ است و نه مناسبتی مرتبط با این موضوع پیش آمده، چنین گزارشی منتشر شده است؟ آیا این صرفاً یک گزارش پژوهشی درباره یک خطای راهبردی در سال ۵۷ است یا حامل پیامی استراتژیک برای امروز؟
به نظر میرسد این گزارش در کنار روایت گذشته، حامل این پیام نیز هست: «اشتباه سال ۵۷ را تکرار نکنیم.»
به عبارت دیگر، اگر موساد آن زمان خمینی را ترور نکرد، شاید امروز اسرائیل باید گزینه کشتن رهبر فعلی جمهوری اسلامی، علی خامنهای، را جدیتر بررسی کند؛ بهویژه با توجه به اینکه تهدید جمهوری اسلامی ممکن است در آینده از سطح موشکی متعارف به سطح تسلیحات هستهای ارتقاء پیدا کند.
آنچه این فرضیه را تقویت میکند، این است که چنین دیدگاههایی تنها محدود به رسانههایی مانند جروزالم پست نیست. برخی مقامات ارشد اسرائیلی نیز صراحتاً اعلام کردهاند که خامنهای نباید زنده بماند.
بازخوانی یک تصمیم تاریخی
براساس روایت جروزالم پست، در واپسین هفتههای پیش از پیروزی انقلاب ایران، موساد پیامی از سوی شاپور بختیار دریافت میکند که طی آن از اسرائیل خواسته شده خمینی را که در آن زمان در پاریس اقامت داشت، ترور کند.
ساواک، از طریق رییس وقت موساد در تهران، این درخواست را منتقل کرده بود. در آن زمان، خمینی از پاریس بهشدت در حال هدایت انقلاب ایران بود و بختیار نگران بازگشت او به کشور بود.
این درخواست منجر به تشکیل جلسهای اضطراری در موساد با حضور اسحاق حوفی، رییس وقت سازمان، و چند تن از افسران و تحلیلگران ارشد آن میشود. یکی از افسران واحد عملیاتی موساد تاکید کرده بود که انجام عملیات در پاریس از نظر فنی آسان است.
اما مخالفتهایی هم وجود داشت. اسحاق حوفی، بهدلایل اخلاقی، با ترور رهبران سیاسی در خارج از اسرائیل مخالف بود. دیگر تحلیلگران موساد هم معتقد بودند اطلاعات کافی درباره اهداف و میزان نفوذ خمینی ندارند و حتی برخی معتقد بودند حکومت شاه قادر به مهار خمینی خواهد بود. آنچه نادیده گرفته شد، این بود که تهدید اصلی نه از جانب مارکسیستها بلکه از سوی روحانیون بود.
در نهایت، موساد درخواست بختیار را رد میکند. دو هفته بعد، خمینی به تهران بازمیگردد و ده روز بعد، حکومت پهلوی سقوط میکند. جمهوری اسلامی بهسرعت سیاستی ضداسرائیلی در پیش میگیرد؛ دفتر اسرائیل در تهران تعطیل و به عنوان سفارت فلسطین به عرفات تحویل داده میشود و حکومت ایران به یکی از بازیگران اصلی ضداسرائیل در منطقه بدل میشود.
یوسی آلفر، تحلیلگر ارشد موساد که در آن جلسه حضور داشت، میگوید اگر زمان به عقب برمیگشت، مشاورهاش در قبال درخواست بختیار متفاوت میبود. شافیر نیز سالها بعد با حسرت گفته بود: «اگر خمینی را میکشتیم، دنیا آیا میفهمید که از چه خطری نجاتش داده بودیم؟»
آیا اشتباه نکشتن خمینی در مورد خامنهای تکرار میشود؟
گزارش جروزالم پست فقط به بازخوانی یک واقعه تاریخی نمیپردازد، بلکه تلاش میکند به مخاطب امروز اسرائیلی این پیام را بدهد که نباید تهدید جمهوری اسلامی را دستکم گرفت. بهویژه در شرایطی که احتمال میرود جمهوری اسلامی برای مقابله با ضعف منطقهایاش بهسوی تسلیحات پیشرفتهتر از جمله بمب اتمی حرکت کند، حمله به رهبران جمهوری اسلامی، از جمله خامنهای، بهعنوان گزینهای جدی در حال مطرحشدن است.
جمهوری اسلامی در جنگ اخیر ۱۲ روزه نتوانست حمایت نظامی از چین یا روسیه دریافت کند. برعکس، اسرائیل توانست با حمایت آمریکا، بریتانیا، فرانسه و حتی اردن، حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی را دفع کند.
از نگاه اسرائیل، جمهوری اسلامی اکنون بیش از همیشه در انزوا قرار دارد؛ نه در منطقه متحدی دارد، نه در جامعه جهانی. حتی چین و روسیه نیز در عمل از جمهوری اسلامی فاصله گرفتهاند. جمهوری اسلامی در حال حاضر در تامین سامانههای پدافندی و تسلیحات پیشرفته با بنبست مواجه شده، چرا که چین و روسیه مایل به فروش این تجهیزات نیستند. چین با وجود روابط نفتی گسترده با ایران، تمایلی به تضعیف روابطش با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس یا اسرائیل و آمریکا ندارد.
از سوی دیگر، نارضایتی گسترده مردم ایران از شرایط اقتصادی، تحریمهای گستردهتر پیش رو، بحران آب و برق و فساد داخلی، احتمال شکنندگی نظام را افزایش داده است. اسرائیل این شکاف میان نظام و مردم را بهخوبی رصد میکند.
در این شرایط، اگرچه هنوز حملهای مجدد قطعی نیست، اما به نظر میرسد اسرائیل بیش از گذشته برای حملهای احتمالی، با هدف براندازی، آماده میشود.
رسانههایی چون روزنامه لبنانی «صوت بیروت» و روزنامه اسرائیلی «اسرائیل هیوم» از بحرانی خبر دادند که میتواند به فروپاشی کامل شبکه نظامی و مالی حزبالله بینجامد. نشانههای این بحران از زمانی آشکار شد که در حملهای بیسابقه در حومه ضاحیه جنوبی بیروت، «فؤاد شکر» از فرماندهان ارشد حزبالله و از نزدیکان حسن نصرالله، هدف قرار گرفت و کشته شد؛ اقدامی که در واکنش به حمله موشکی حزبالله به منطقه مجدل شمس صورت گرفت؛ جایی که ۱۲ کودک از جامعه دروزی جان خود را از دست دادند.
در آن روزها، تحلیلگران هشدار میدادند که هرگونه حمله به عمق مناطق تحت کنترل حزبالله میتواند با واکنش شدید این گروه و پرتاب موشکهای نقطهزن به تلآویو همراه شود. اما اگرچه حزبالله در واکنش صدها راکت و پهپاد به سمت اسرائیل شلیک کرد، در نهایت نتوانست از منظر میدانی و روانی موفقیتی بهدست آورد. پس از مجموعهای از حملات پیشدستانه و عملیات اخلال ارتش اسرائیل، نصرالله بهتدریج توازن راهبردی خود را از دست داد.
با اینحال، مهمترین ضربهای که وارد شد، نه نظامی بلکه اطلاعاتی بود. شبکهای اطلاعاتی که نزدیک به دو دهه در بطن ساختار فرماندهی حزبالله نفوذ کرده بود، آغاز به افشای موقعیت پناهگاهها، انبارهای تسلیحاتی، اتاقهای فرماندهی، و سامانههای ارتباطی کرد. این افشاگریها، حسن نصرالله را بهشدت دچار شوک کرد و هالهای از ترس که سالها در لبنان و در میان اسرائیلیها پیرامون حزبالله شکل گرفته بود، بهتدریج فرو ریخت.
حدود یکماه و نیم پس از کشته شدن شکر، هزاران پیجر متصل به بدن نیروهای حزبالله بهطور همزمان منفجر شدند؛ عملیاتی که صدها کشته و زخمی بر جای گذاشت و به گفته وفیق صفا، رییس واحد ارتباطات حزبالله، برای نصرالله «پایان دنیا» بود. مدت زیادی نگذشت که نصرالله، بهعنوان چهره شاخص محور ایران، نیز از صحنه سیاسی و نظامی حذف شد.
فروپاشی مالی و هشدار مشاوران
اکنون و حدود یکسال پس از آن رخدادها، حزبالله با بحرانی روبهروست که ساختار مالی آن را از درون در حال فروپاشی قرار داده است. صندوق موسوم به «شهدای مقاومت» اخیرا به خانوادههای نیروهای کشتهشده اعلام کرده که پرداخت شهریه تحصیلی فرزندانشان متوقف خواهد شد؛ تصمیمی که بودجهای معادل دهها میلیون دلار در سال را شامل میشود.
این در حالیست که بهدنبال موج گسترده تحریمهای آمریکا و حملات اطلاعاتی و سایبری به موسسات مالی وابسته به حزبالله مانند «قرضالحسن»، ستونهای اقتصادی این گروه یکی پس از دیگری در حال فرو ریختن است. حتی در ضاحیه جنوبی بیروت، منطقهای که قلب قدرت حزبالله محسوب میشود، این گروه قادر به پرداخت دستمزد پیمانکاران بازسازی ساختمانهای آسیبدیده نیست.
روزنامه لبنانی «صوت بیروت» در گزارشی نوشت: «حزبالله اکنون درگیر شدیدترین بحران اقتصادی تاریخ خود است؛ بحرانی که میتواند نهتنها سرنوشت این گروه بلکه مسیر آینده لبنان را نیز تغییر دهد.»
به گزارش منابع لبنانی، حقوق نیروهای حزبالله دیگر بهطور کامل پرداخت نمیشود. پرداخت غرامتها با تاخیر و کاهش روبهروست و خانوادههای کشتهشدگان مزایایی مانند خدمات درمانی، کمکهزینه تحصیل و حمایتهای اجتماعی را از دست دادهاند.
کمکهزینه اجاره مسکن برای خانوادههای شیعهای که در نتیجه درگیریها خانههای خود را ترک کردهاند، نیز در آستانه پایان است؛ حمایتی که تنها برای یک سال وعده داده شده بود، اما روند کند بازسازی ادامه دارد.
مشاوران اقتصادی حزبالله هشدار دادهاند که در صورت عدم تامین فوری منابع مالی، «فاجعهای اجتنابناپذیر» در راه خواهد بود. به گفته آنان، انتقال پول از ایران بهشدت دشوار شده و بودجههای اختصاصیافته نیز بهطرز چشمگیری کاهش یافته است.
این بحران مالی دستکم دو منشا دارد: نخست، سقوط رژیم بشار اسد در سوریه و به قدرت رسیدن دولت اسلامگرایی که با حزبالله دشمنی دارد و مقابله با قاچاق اسلحه و مواد مخدر - از منابع مالی حزبالله – را در اولویت قرار داده است. دوم، افزایش فشارهای آمریکا بر دولت لبنان که باعث شده نظارت بر مسیرهای انتقال مالی از ایران، بهویژه از طریق فرودگاه بیروت، افزایش یابد.
فشار برای خلع سلاح و شکافهای درونی
همزمان با بحران مالی، حزبالله با فشار فزایندهای از سوی ایالات متحده و کشورهای عرب منطقه برای خلع سلاح روبهروست. آمریکا و کشورهای خلیج فارس، دولت لبنان را در برابر معادلهای قرار دادهاند: تمرکز سلاحها در دست دولت مرکزی، در ازای دریافت کمکهای اقتصادی؛ در غیر اینصورت، بحران اقتصادی لبنان تشدید خواهد شد.
در چنین شرایطی، نعیم قاسم، جانشین فاقد کاریزمای حسن نصرالله، بهصراحت با تحویل سلاحها مخالفت کرده و دولت لبنان نیز تاکنون از درگیری مستقیم با حزبالله پرهیز کرده است. با اینحال، نشانههایی از شکاف در صفوف داخلی این گروه پدیدار شده است و حلقه نزدیک به قاسم از او خواستهاند که هرچه زودتر راهکاری برای بحران نظامی و اقتصادی حزبالله ارائه کند.
از سوی دیگر، اسرائیل نیز از این وضعیت بهره میبرد. با وجود اعلام آتشبس، ارتش اسرائیل تقریبا بهطور روزانه عملیاتهایی را برای هدف قرار دادن نیروهای کلیدی حزبالله انجام میدهد.
در شرایطی که حزبالله در ظاهر همچنان پابرجاست، اما نبود نصرالله و قطع بخش بزرگی از کمکهای مالی حکومت ایران، نشانههایی از فروپاشی ساختاری را پدید آورده است؛ امپراتوریای که ترکهای عمیق آن هر لحظه ممکن است به فرو ریختن کامل بینجامد.
نشریه فارنافرز با انتشار تحلیلی نوشت که اسرائیل، همانند تجربه تاریخی پس از جنگ ششروزه سال ۱۹۶۷، بار دیگر در تبدیل دستاوردهای نظامی به سرمایه دیپلماتیک ناکام مانده و اکنون نیز با وجود موقعیت برتر منطقهای، بهجای بهرهگیری از فرصت برای گفتوگو و توافق، در مسیر نظامیگری بیپایان حرکت میکند.
اسرائیل در ژوئن امسال (خرداد ماه) با آغاز جنگی ۱۲ روزه علیه حکومت ایران، توانست خسارات جدی به زیرساختهای هستهای و موشکی جمهوری اسلامی وارد کند. این عملیات با ترور فرماندهان ارشد سپاه پاسداران و «دانشمندان هستهای» ایران، عمق نفوذ اطلاعاتی اسرائیل را نیز به نمایش گذاشت. حضور فعال ایالات متحده و مشارکت مستقیم دونالد ترامپ در این حملات، موضع داخلی نتانیاهو را تقویت کرد.
در کنار این عملیات، اسرائیل در ماههای اخیر با موفقیتهایی در برابر حزبالله لبنان و ادامه حملات هدفمند علیه رهبران حماس در غزه، موقعیت خود را تثبیت کرده است. اما به نوشته فارنافرز، این پیروزیها نهتنها محدودیتهایی دارند، بلکه خطرات جدیدی نیز به همراه دارند؛ از جمله تداوم حملات موشکی و پهپادی از سوی حوثیهای تحت حمایت حکومت ایران و احتمال تقویت انگیزه تهران برای عبور از آستانه هستهای.
ژنرال ایال زمیر، رییس ستاد ارتش اسرائیل، نیز اواخر ژوئیه اذعان کرده که «ایران و محور آن همچنان در دید ما هستند» و کارزار علیه تهران هنوز به پایان نرسیده است. با این حال، تحلیلگران معتقدند اسرائیل اکنون بیش از هر زمان دیگری در موقعیتی قرار دارد که میتواند از قدرت نظامی خود برای پیشبرد صلح استفاده کند، نه برای تداوم جنگ.
فارنافرز در ادامه به تجربه مصر پس از جنگ ۱۹۷۳ اشاره میکند؛ زمانیکه انور سادات از موفقیت نظامی خود برای امضای توافق صلح با اسرائیل بهره برد. اما نتانیاهو برعکس، با شعار «پیروزی کامل»، جنگی بیوقفه و مخرب را در غزه و سایر مناطق به پیش میبرد؛ جنگی که به بهای تخریب وجهه بینالمللی اسرائیل و افزایش رنج انسانی در منطقه تمام شده است.
نتانیاهو همچنین بر این باور است که میتواند توافقهای منطقهای با کشورهای عربی مانند عربستان، لبنان و سوریه را بدون ارائه هیچگونه امتیاز واقعی به فلسطینیها به نتیجه برساند. اما بهزعم نویسندگان این تحلیل، چنین توافقهایی، در غیاب راهحل عادلانه برای مسئله فلسطین، نه در داخل کشورهای عربی مشروعیت دارد و نه دوام خواهد داشت؛ بلکه حتی میتواند زمینهساز درگیریهای بعدی شود.
نخستوزیر اسرائیل در نشست اخیر خود با ترامپ در کاخ سفید، با اشاره به شکست حزبالله و عقبنشینی ایران، گفت: «این فرصتی است برای ثبات، امنیت و نهایتا صلح.» اما آنگونه که فارنافرز مینویسد، این تصور نتانیاهو از «صلح» نه بر اساس واقعیت سیاسی منطقه، بلکه بر اساس فرضی است که قدرت نظامی بهتنهایی کافی است و نیازی به مصالحه با فلسطینیها نیست.
با وجود آغاز دوباره مذاکرات آتشبس با حماس در دوحه در تاریخ ۶ ژوئیه، این گفتوگوها تنها بر توقف موقت جنگ و آزادی محدود گروگانها متمرکز بوده و هیچگونه چشمانداز جدی برای پایان کامل جنگ و بازسازی غزه مطرح نشده است.
در مقابل، اسرائیل به اجرای طرحهایی ادامه میدهد که هدف آن انتقال اجباری ساکنان غزه به مناطق محدود در جنوب این باریکه است؛ اقدامی که حتی برخی تحلیلگران نظامی اسرائیلی از جمله موشه یعلون، آن را «جنایت جنگی» خواندهاند. بهنوشته فارنافرز، اسرائیل امیدوار است با حمایت ترامپ، اجرای این سناریو را پیش ببرد؛ سناریویی که با پیشنهاد قدیمی ترامپ برای تبدیل غزه به «ریویرای خاورمیانه» همخوانی دارد.
اسرائیل در عمل بخش قابل توجهی از غزه را در کنترل نظامی خود دارد و نشانهای از تمایل به عقبنشینی دیده نمیشود. نماینده اسرائیل در سازمان ملل نیز گفته است که اسرائیل میخواهد در آینده نیز همچون وضعیت امروز در کرانه باختری، توان عملیات نظامی در غزه را حفظ کند.
به باور تحلیلگران فارنافرز، چنین رویکردی نهتنها صلح را دورتر میکند، بلکه احتمال دارد به اشغال و الحاق رسمی بخشی از غزه و کرانه باختری منجر شود.
در این گزارش آمده است که رویکرد نتانیاهو نهتنها از واقعیت منطقهای فاصله دارد، بلکه حتی با اهداف دولت ترامپ نیز ممکن است در تضاد باشد. در حالیکه واشینگتن از زمان سقوط بشار اسد در سال ۲۰۲۴، بهدنبال دستیابی به توافقی جدید با دولت تازه سوریه بوده، حملات اخیر اسرائیل به دمشق مسیر این دیپلماسی را دشوارتر کرده است.
فارنافرز همچنین میافزاید که عربستان سعودی – کلیدیترین هدف توافق منطقهای اسرائیل – موضع خود را صریح کرده است. فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، تاکید کرده تا زمانیکه مسئله تشکیل کشور مستقل فلسطینی حل نشود، هیچگونه توافق عادیسازی مطرح نخواهد بود. با وجود فشارهای واشینگتن، ریاض تاکنون راههای دیگری برای نزدیکی به ترامپ یافته که نیازی به توافق با اسرائیل ندارد.
همزمان، کشورهای عربی خلیج فارس که بهدنبال ثبات داخلی و توسعه اقتصادی هستند، با نگرانی به اقدامات نظامی اسرائیل مینگرند و از احتمال درگیری منطقهای گسترده میهراسند. بهویژه آنکه حملات اسرائیل به خاک ایران منجر به واکنشهای مستقیم تهران شد، از جمله حمله به پایگاه آمریکایی در قطر، که هرچند با هدف کنترل تلفات انجام شد، اما نشان داد که منطقه تا آستانه جنگ تمامعیار پیش رفته است.
در ادامه این گزارش آمده است که اسرائیل در سوریه نیز با ادامه حملات هوایی، نهتنها باعث نگرانی کشورهای همسایه شده، بلکه سیاست دولت ترامپ برای احیای روابط با دمشق را نیز تحتالشعاع قرار داده است. برخی تحلیلگران، سیاست اسرائیل در سوریه را «زیادهخواهی غیرضروری» توصیف کردهاند؛ سیاستی که دشمنتراشی میکند در حالیکه سوریه در وضعیت فعلی، تهدیدی جدی برای اسرائیل به شمار نمیآید.
در جمعبندی این گزارش تحلیلی، فارنافرز تاکید میکند که نتانیاهو ممکن است تصور کند که قدرت نظامی اسرائیل برای تحقق اهداف منطقهای کافی است، اما رهبران عربی که با افکار عمومی خشمگین و بحرانهای داخلی مواجهاند، نمیتوانند بدون چشمانداز واقعی برای فلسطین، وارد توافقهای عمیق با اسرائیل شوند.
این نشریه هشدار میدهد که با تداوم مسیر فعلی، اسرائیل ممکن است در جنگی بیپایان در غزه گرفتار شود، با ناآرامی مداوم در کرانه باختری، درگیری دائمی با ایران، و بدون هیچ پیشرفت ملموسی در عادیسازی روابط با همسایگان عرب، در حالیکه اعتبار بینالمللی این کشور بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار دارد.
در پایان، فارنافرز مینویسد که گزینههای دیگری برای اسرائیل وجود دارد. پیشنهادهای عربی برای بازسازی غزه، بدون حضور حماس و بدون جابهجایی اجباری مردم، میتواند پایهای برای خروج از بحران باشد؛ اما اسرائیل و متحدانش در دولت ترامپ این فرصتها را نادیده گرفتهاند.
اسرائیل پیشتر مسیرهای متفاوتی را پیموده است. رهبران سابق این کشور درک کرده بودند که مسئله فلسطین، چالش وجودی اصلی اسرائیل است. شیمون پرز زمانی بهخاطر رؤیای خاورمیانهای نوین مبتنی بر همکاری اقتصادی و صلح با فلسطینیها مورد تمسخر قرار گرفت. اما امروز، سخن گفتن از خاورمیانهای صلحآمیز که بر قدرت نظامی اسرائیل و انکار حقوق فلسطینیها استوار است، نهتنها سادهانگارانه بلکه بسیار خطرناکتر است و ممکن است اسرائیل را به همان نقطهای بازگرداند که نیم قرن پیش از آن آغاز کرده بود.
بر اساس این گزارش، در تاریخ ۳۰ ژوئیه، وزارت خزانهداری آمریکا اقدام به تحریمهای گستردهای کرد که از سوی مقامهای آمریکایی «شدیدترین اقدام از زمان خروج از برجام در سال ۲۰۱۸» خوانده شد.
این بسته تحریمی، شبکه حمل و نقل صادرات نفت ایران را هدف قرار داده که توسط حسین شمخانی، پسر علی شمخانی (مشاور ارشد رهبری) اداره میشود. وزارت خزانهداری میگوید این شبکه میلیاردها دلار را به تهران منتقل کرده و بخش بزرگی از صادرات نفت خام کشور را در کنترل داشته است.
تحریمها شامل فهرستی از افراد، شرکتها و کشتیهای وابسته است و دستور اجرای شمولی به نهادهای مالی در آمریکا داده شده تا داراییها را مسدود کنند و معاملات مالی با افراد تعیینشده ممنوع شود. همچنین تهدید شده است که افراد و موسسات خارجی که با این شبکه همکاری کنند، تحت تحریمهای ثانویه قرار خواهند گرفت.
به نوشته نشنال سکیوریتی ژورنال، این بسته تحریم علاوه بر هدفگذاری ایران، شرکتهایی را نیز شامل میشود که در مخفی کردن درآمد حاصل از فروش نفت ایران و روسیه مشارکت داشتهاند. بیانیه وزارت خزانهداری اعلام کرده این شبکه نفت و محمولههای دیگری را از ایران و روسیه به بازارهای جهانی منتقل کرده و درآمدی میلیارد دلاری برای شمخانی به همراه داشته است.
تحلیلگران این اقدام را در چارچوب رویکردی ارزیابی میکنند که طی آن دونالد ترامپ در مواجهه با اهداف دیپلماتیک و مذاکرات هستهای، پیش از هرگونه توافق یا پیشرفت، با اعمال تحریمهای سنگین موسوم به «بمب تحریم» دست پیش را میگیرد. کاهش ضربالاجل مذاکرات صلح اوکراین برای ولادیمیر پوتین از ۵۰ روز به ۱۰ روز و تحریم هند پیش از پایان رسمی مهلت تعیینشده، نمونههایی پیشین از همین رویکرد تهاجمی و پیشدستانه ترامپ هستند.
در حالی که وزیر خارجه آمریکا ضربالاجل پایانی برای نظریهپردازی درباره توافق جدید هستهای تا پایان اوت تعیین کرده بود، نشنال سکیوریتی ژورنال اشاره میکند که این تحریمها قبل از پایان این موعد اعمال شدند و زمینه را برای نوعی شوک دیپلماتیک فراهم میآورند. همچنین تاکید شد که تهران با احتیاط کامل واکنش نشان داده و اعلام کرده مذاکرات را تنها در صورت دریافت جبران خسارت از سوی واشینگتن ادامه خواهد داد.
در پایان، گزارش خاطرنشان کرده است که این تحریم جدید آمریکایی، در کنار تحریمهای نفتی و پهپادی تازه، فشارها را بر ایران بالا برده است، اما همزمان دیپلماتهای اروپایی با ایران بهمنظور حفظ مسیر مذاکرات برای جلوگیری از راهاندازی مجدد مکانیسم تحریم سازمان ملل مشورت میکنند. شفاف نبودن سیاست تحریم آمریکا و آغاز آن پیش از ضربالاجل رسمی، خیابان دیپلماتیک آینده را به مسیری پیچیده بدل کرده است.
نشریه بریتانیایی «ویک» در گزارشی هشدار داد پایتخت ایران با جمعیتی حدود ۱۰ میلیون نفر، ممکن است تنها چند هفته با «روز صفر» فاصله داشته باشد؛ روزی که «شیرهای آب در بخشهای وسیعی از تهران خشک خواهند شد.»
دولت جمهوری اسلامی که همزمان با پیامدهای جنگ با اسرائیل و تنش با ایالات متحده درگیر است، برای مقابله با این بحران «به حالت اضطرار درآمده» و از شهروندان خواسته است که در مصرف آب صرفهجویی کنند.
مسعود پزشکیان، رییس دولت در ایران، دوشنبه گفت: «اگر تصمیمهای فوری گرفته نشود، در آینده با وضعیتی روبهرو خواهیم شد که قابل حل نخواهد بود.» نشریه ویک با اشاره به سخنان مقامهای ایرانی مینویسد بحران کمآبی نهتنها ناشی از خشکسالیهای پیاپی، بلکه نتیجه «برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، شیوههای ناکارآمد کشاورزی، و مصرف کنترلنشده آب در شهرها» است.
امیر آقاکوچک، استاد مهندسی عمران در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، به این نشریه گفت: «وضعیت کنونی فقط میتواند بهعنوان ورشکستگی آبی توصیف شود.» به نوشته ویک، حکومت ایران که اعتماد عمومی را از دست داده، اکنون در برابر طوفانی کامل قرار گرفته است؛ طوفانی از کمبود آب و بیاعتمادی گسترده مردمی.
نشریه المانیتور نیز در تحلیلی نوشت اقدامات اضطراری دولت برای کنترل بحران آب از دید بسیاری از ایرانیان «نشانهای از وحشت است، نه برنامهریزی» و همین بیبرنامگی میتواند تنشهای داخلی را تشدید و حتی به گسترش ناآرامیهای منطقهای دامن بزند.
دانا سامع، نویسنده جروزالمپست، به ویک گفت ایرانیان با یک «مبارزه روزمره» علیه حکومتی مواجهاند که دههها آنها را ناکام گذاشته است. شبکههای اجتماعی پر شدهاند از تصاویر «کشاورزان و صاحبان کسبوکار ناامید» که معیشت خود را از دست دادهاند و زیر فشار قطعی آب و برق، کسبوکارشان فلج شده است.
هرچند در حال حاضر هیچ نیروی سیاسی سازمانیافتهای برای سرنگونی حکومت وجود ندارد، اما سامع میگوید: «حکومتی که قادر به رساندن آب به شهروندانش نیست، در اعماق وجود خود میداند که زمانش رو به پایان است.»
ویک همچنین به تحلیل جاناتان سایه از بنیاد دفاع از دموکراسیها اشاره کرده که میگوید: «ایران تشنه فرصتی برای ایالات متحده است.» به گفته او، کمبود آب در گذشته نیز باعث اعتراضات سراسری شده؛ از جمله قیام سال ۲۰۲۱ در خوزستان و ناآرامیهای سال بعد در همدان. سایه میگوید آمریکا اکنون این فرصت را دارد که در کنار مردم ایران و در برابر حکومتی که کشور را «غیرقابل سکونت» کرده، بایستد.
همزمان، ویک مینویسد این بحران در شرایطی رخ میدهد که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، پس از حملات سنگین ۱۲ روزه اسرائیل در تابستان امسال، «به حاشیه رانده شده» و از انظار عمومی کنار رفته است. در غیاب او، «جناحهای درون و بیرون حکومت برای کسب قدرت در دوران پس از خامنهای در حال رقابتاند.»
با این حال، فرصت زیادی باقی نمانده است. پزشکیان روز پنجشنبه هشدار داد: «اگر مردم برای صرفهجویی همکاری نکنند، تا شهریور یا مهر، هیچ آبی در پشت سدها باقی نخواهد ماند.»
فیلم پیرپسر، در دل مناسبات خانوادگی، تصویر ساختار آشنایی از سلطه را میسازد - جایی که پدر، اگرچه پدری نمیکند و پیر شده اما همچنان قدرتمند است.
این سلطه نه قانونی است و نه مشروع اما هنوز عمل میکند، تا آنجا که در پایان، همه چیز از درون فرو میریزد.
خشونتی آشنا، آرام و ویرانگر
غلام، پدر خانواده، الگویی کلاسیک از قدرت شر است؛ تریاکی، خشن، الکلی و تحقیرکننده. خشونتش ناگهانی نیست؛ روزمره است. هیچ صحنهای در فیلم بیرون از این سلطه نیست.
علی و رضا، دو پسر گرفتار در دو واکنش متفاوت به خشونت پدر، نه تصمیم میگیرند، نه رهایی مییابند؛ تا زمانی که تعادل ناپایدار خانه بالاخره شکسته میشود.
فیلم، خشونت را نه در لحظه اوج که در فرسایش تدریجی شخصیتها و رابطهها نشان میدهد. آنچه در پایان میبینیم، انفجار و پیروزی و انقلاب نیست؛ شکست است.
خانهای که نگهبان ساختار فاسد است
بیشتر روایت فیلم در فضای بسته یک خانه میگذرد. خانهای که نه زشت است و نه زیبا، بر سر فروش آن مشاجره است و هر کس منفعتی از این مکان میطلبد اما در این جغرافیا جایی برای گفتوگو وجود ندارد و هیچ صدای تازهای پذیرفته نمیشود.
غلام فقط پدر نیست؛ حافظ ساختاری است که همه در آن زندانیاند و سکوت طلب میشود.
فیلم هوشمندانه نشان میدهد که در چنین ساختاری، نه مهربانی نجاتبخش است، نه عصیان کافی و هر کسی سهمی در ادامه این خشونت دارد - چه با عمل، چه با سکوت.
رعنا، شخصیت زن تازهوارد، امیدی برای گفتوگو ایجاد میکند. حرف میزند، میشنود، میانجیگری میکند اما نه جدی گرفته میشود، نه اجازه مییابد تاثیری بگذارد و در نهایت هم قربانی میشود.
گسست اجتنابناپذیر
در سکانسهای پایانی، ساختار سلطه، زیر فشار رابطهها و دروغهای تلنبارشده و رازهای نگفته، فرو میپاشد؛ نه به شکل انقلابی، بلکه به صورت فروپاشی درونی یک نظم بیمار.
قدرتی که زمانی فرمان میداد، حالا حتی نمیتواند خودش را کنترل کند.
فیلم، بدون اغراق یا امید واهی، لحظهای را نشان میدهد که انکار دیگر ممکن نیست.
این فروپاشی بدون بیرون رفتن از خانه، بدون شعار و بدون نجاتدهنده از بیرون، به تصویر درآمده. همانگونه که در بسیاری از نظامهای سرکوبگر، لحظه پایان، نه با صدای بلند که با شکافهای آرام و پی در پی آغاز میشود.
پیرپسر بدون آن که نامی بیاورد، از الگوی سلطهای میگوید که در جمهوری اسلامی نیز تکرار شده است: قدرتی که پاسخ نمیدهد، خود را پدر میداند، خشونت را ابزار حفظ نظم میبیند و وقتی با بحران روبهرو میشود، یا سکوت میکند یا خشمگینتر میشود. اما در نهایت، اگر صدایی از بیرون نیاید و ساختار اصلاح نشود، فروپاشی از درون اجتنابناپذیر خواهد بود.
