روسای جمهوری ایالات متحده و چین پنجشنبه دوم مهر در کاخ سفید دیدار کردند. سخنان دو رهبر در نشست رسانهای پیش از آغاز مذاکرات بر تجارت، امنیت و بر تجارت، امنیت و هوش مصنوعی متمرکز بود. با وجود انتظار برای پرداختن به مساله ایران، دو رهبر در سخنان علنی به این موضوع اشارهای نکردند.
این نخستین سفر شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، به واشینگتن در بیش از یک دهه و دومین دیدار او با ترامپ در سال جاری است. دو رهبر در حالی با یکدیگر دیدار کردند که روابط آمریکا و چین با اختلافهایی بر سر تجارت، فناوری، تایوان و جنگ ایران روبهروست.
ترامپ در سخنان خود در سرسرای اصلی کاخ سفید، بر روابط شخصیاش با شی تاکید کرد و گفت دو کشور در زمینه تجارت پیشرفتهایی داشتهاند.
او گفت: «در جریان این سفر، درباره مسائل فوری مربوط به امنیت، فناوری و ابرهوش نیز گفتوگو خواهیم کرد.»
ترامپ از «ابرهوش» برای اشاره به هوش مصنوعی استفاده میکند.
او افزود تصمیمهایی که دو کشور در این حوزهها میگیرند، میتواند «برای دههها و دهههای آینده به صلح و رفاه کمک کند».
شی نیز گفت رقابت آمریکا و چین باید «سالم» باشد و «در محدوده مشخصی باقی بماند».
او از آمادگی پکن برای افزایش همکاری با واشینگتن در مقابله با مواد مخدر غیرقانونی خبر داد و گفت ارتشهای دو کشور نیز باید هماهنگی خود را تقویت کنند.
رییسجمهوری چین همچنین گفت دو کشور «توانایی و مسئولیت» دارند هوش مصنوعی را در مسیر مثبت توسعه و مدیریت کنند و اطمینان یابند که توسعه آن «همواره تحت کنترل انسان» باقی میماند.
ایران؛ محور مورد انتظار، غایب در سخنان علنی
پیش از این دیدار، گزارشهای رسانهای حاکی از آن بود که جنگ ایران احتمالا یکی از محورهای مذاکرات ترامپ و شی خواهد بود.
رویترز گزارش داد انتظار میرود دو رهبر درباره جنگ ایران گفتوگو کنند، هرچند نشانه اندکی وجود دارد که پکن آماده باشد برای واداشتن جمهوری اسلامی به پذیرش خواستههای واشینگتن، فشار عمدهای بر تهران وارد کند.
این خبرگزاری همچنین بهنقل از منابع مطلع نوشت شی احتمالا از ترامپ خواهد خواست فروش تسلیحات آمریکا به تایوان را متوقف کند و چین در مقابل، پیشنهاد کمک برای اعمال فشار بر جمهوری اسلامی را مطرح کرده است.
با این حال، در سخنان علنی دو رهبر پیش از آغاز مذاکرات، اشاره مستقیمی به ایران، جنگ یا تنگه هرمز نشد. ترامپ و شی در این بخش عمدتا درباره تجارت، امنیت، هوش مصنوعی، مبارزه با مواد مخدر و روابط نظامی دو کشور صحبت کردند.
سکوت علنی دو رهبر درباره ایران در شرایطی است که گزارشهای تازهای از همکاری نهادها و شرکتهای چینی با جمهوری اسلامی در حوزههای نظامی و اطلاعاتی منتشر شده است.
والاستریت ژورنال دوم مهر گزارش داد دادههای گمرکی ایران نشان میدهد نهادهای چینی در ماههای اخیر محمولههایی شامل قطعات و مواد قابل استفاده در برنامههای پهپادی و موشکی جمهوری اسلامی به ایران فرستادهاند.
روابط اقتصادی و نظامی چین و جمهوری اسلامی سابقهای طولانی دارد، اما بهنوشته والاستریت ژورنال، پس از آغاز کارزار «فشار حداکثری» دولت ترامپ در سال ۱۳۹۷ گسترش یافت. تهران و پکن نیز در سال ۱۴۰۰ توافق راهبردی ۲۵ ساله امضا کردند.
پیشتر نیز والاستریت ژورنال به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داده بود جمهوری اسلامی پیش از حمله موشکی ۲۶ تیر به پایگاه هوایی موفقالسلطی در اردن، تصاویر ماهوارهای با وضوح بالا را از نهادهای چینی تهیه کرده بود.
سه نظامی آمریکایی در این حمله کشته و چهار نفر دیگر زخمی شدند. با این حال ترامپ پس از انتشار این گزارش، در یکی از صحبتهای عمومی خود موضوع انتقال داده را کماهمیت خواند و گفت: «آنها اساسا همان کاری را میکنند که ما میکنیم. وقتی میگویند چین از ما جاسوسی میکند، میگویم درست است؛ ما هم از آنها جاسوسی میکنیم.»
تجارت و هوش مصنوعی در کانون مذاکرات
در مقابل، تجارت و هوش مصنوعی از موضوعاتی بودند که ترامپ و شی در نشست رسانهای پیش از جلسات غیرعلنی بر آنها تاکید کردند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، چهارشنبه اول مهر پس از گفتوگو با هه لیفنگ، معاون نخستوزیر چین، گفت دو کشور توافق کردهاند آتشبس تجاری خود را تا ۲۰ دی ۱۴۰۵ تمدید کنند.
این توافق افزایش تعرفههای متقابل را متوقف کرده بود؛ تعرفههایی که در اوج جنگ تجاری دو کشور از ۱۰۰ درصد نیز فراتر رفتند.
ترامپ صبح پنجشنبه دوم مهر نیز در تروث سوشال نوشت «ابرهوش» یکی از موضوعات اصلی گفتوگوها با شی خواهد بود، اما بار دیگر نشان داد تمایل چندانی به وضع مقررات تازه برای هوش مصنوعی ندارد.
رقابت آمریکا و چین در این حوزه همزمان ادامه دارد. واشینگتن محدودیتهایی بر صادرات برخی فناوریهای پیشرفته به چین اعمال کرده و پکن نیز کنترل خود بر صادرات برخی مواد راهبردی از جمله عناصر کمیاب را افزایش داده است.
تایوان؛ یکی دیگر از اختلافهای اصلی
تایوان نیز همچنان از حساسترین موضوعات در روابط دو کشور است. چین این جزیره دارای حکومت مستقل را بخشی از قلمرو خود میداند و خواهان توقف فروش تسلیحات آمریکا به تایپه است.
به گزارش رویترز، انتظار میرود شی در جریان این سفر از ترامپ بخواهد فروش تسلیحات به تایوان را بر مبنای توافقهای دو کشور در سال ۱۳۶۱ متوقف کند.
ترامپ پس از دیدار اردیبهشتماه خود با شی، بسته تسلیحاتی حدود ۱۴ میلیارد دلاری برای تایوان را بهطور متوقف کرد و آن را «اهرم بسیار خوبی برای مذاکره» خواند.
نمایش ثبات و نزدیکی در روابط دو قدرت
ترامپ شامگاه چهارشنبه اول مهر شخصا برای استقبال از شی به پایگاه مشترک اندروز رفت و از او روی فرش قرمز استقبال کرد.
این نخستین بار از سال ۱۳۹۴ بود که یک رییسجمهوری آمریکا برای استقبال از یک رهبر خارجی به این پایگاه رفت. در آن سال باراک اوباما در پایگاه اندروز از پاپ فرانسیس استقبال کرده بود.
دیدار واشینگتن در شرایطی برگزار شد که هر دو دولت بر حفظ ثبات روابط تاکید دارند، اما اختلافها بر سر تجارت، فناوری، تایوان و ایران همچنان پابرجاست و گزارشهای پیش از نشست از انتظار پایین برای دستیابی به توافقهای گسترده حکایت داشت.
به گزارش رویترز، این اتفاق ساعاتی پس از آن رخ داد که تیم کلی، قاضی فدرال، بهطور موقت دستور دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای منع فعالیت خبرنگاران سیانان، پولیتیکو و اماس نو در کاخ سفید را متوقف و اعلام کرد که این ممنوعیت احتمالا مغایر قانون اساسی است.
پولیتیکو اعلام کرد علاوه بر جلوگیری از ورود خبرنگارش به کاخ سفید، مجوز ورود او نیز ضبط شده است. شبکه اماس نو نیز تایید کرد که خبرنگار این شبکه اجازه ورود به کاخ سفید را پیدا نکرده است.
قاضی در حکم خود که بامداد پنجشنبه صادر شد، ممنوعیت اعمالشده از سوی دولت ترامپ را برای مدت ۱۴ روز متوقف کرد. یک قاضی فدرال به رییسجمهوری آمریکا دستور داد دسترسی خبرنگاران سیانان، اماس نو و پولیتیکو به کاخ سفید را دوباره برقرار کند.
تیم کلی، قاضی دادگاه منطقهای ایالات متحده، پنجشنبه دوم مهر اعلام کرد ممنوعیت اعمالشده علیه این سه رسانه «احتمالا مغایر قانون اساسی است».
او به دولت ترامپ دستور داد کارتهای ورود خبرنگاران این رسانهها را فورا بازگرداند و مقامهای دولتی را به مدت ۱۴ روز از اجرای ممنوعیت دسترسی آنها به کاخ سفید منع کرد.
کلی استدلال دولت را مبنی بر اینکه این تصمیم با «ملاحظات امنیت ملی» اتخاذ شده است، نپذیرفت و یادآور شد خود ترامپ علت این ممنوعیت را «عدم صداقت و رویکرد منفی» در گزارشهای این رسانهها عنوان کرده است.
در حکم دادگاه آمده است که در پرونده، شواهد واقعی کافی برای تایید ادعای کاخ سفید وجود ندارد که لغو کارتهای دائمی خبرنگاران، واقعا از امنیت ملی محافظت میکند یا اینکه بازگرداندن این کارتها در جریان رسیدگی به پرونده، امنیت ملی را به خطر میاندازد.
خبرگزاری رویترز این حکم را ضربهای مهم به ترامپ در یکی از جدیترین مناقشههای او با رسانهها توصیف کرد.
شکایت سه رسانه از دولت ترامپ
کاخ سفید ۲۸ شهریور مانع ورود خبرنگاران سیانان، اماس نو و پولیتیکو شد و کارتهای خبرنگاری آنان را هنگام مراجعه به این نهاد ضبط کرد.
این سه رسانه ۳۰ شهریور در دادگاه فدرال واشینگتن از ترامپ و شماری دیگر از اعضای دولت او شکایت کردند و گفتند این ممنوعیت، حمایت متمم اول قانون اساسی آمریکا از آزادی بیان و آزادی مطبوعات و همچنین حق برخورداری آنان از روند قانونی منصفانه را نقض کرده است.
این رسانهها از دادگاه خواستند با صدور دستوری موقت، دسترسی آنها را به کاخ سفید تا زمان رسیدگی به شکایت برقرار کند.
ترامپ پیشتر گفته بود این سه رسانه «نباید بتوانند مدام مطالب ساختگی و دروغ منتشر یا گزارش کنند».
این مناقشه حقوقی تنها چند هفته پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا به جریان افتاده است. این انتخابات سرنوشتساز ۱۲ آبان برگزار میشود و در آن همه ۴۳۵ کرسی مجلس نمایندگان و ۳۵ کرسی از مجموع ۱۰۰ کرسی سنا به رای گذاشته خواهند شد.
بر اساس این گزارش که پنجشنبه دوم مهر منتشر شد، دادههای گمرکی ایران نشان میدهد نهادهای چینی در ماههای اخیر محمولههایی شامل قطعات و مواد قابل استفاده در برنامههای پهپادی و موشکی به ایران فرستادهاند.
چین همزمان با برقراری آتشبس موقت میان تهران و واشینگتن، نقش خود را در کاهش تنشها برجسته کرد و گفت وزارت خارجه این کشور در پیشبرد صلح دخیل بوده و شی نیز شخصا پیشنهادهایی برای پایان دادن به درگیری مطرح کرده است.
با این حال، والاستریت ژورنال نوشت در همان زمان یک هواپیما از چین در تهران به زمین نشست که محمولهای برای وزارت دفاع جمهوری اسلامی حمل میکرد.
بر پایه دادههای گمرکی، این محموله شامل قطعات الکترونیکی قابل استفاده در ساخت اجزای پهپادها و سامانههای هدایت موشکی بود.
این محموله یکی از حدود ۱۳۰۰ محموله حاوی قطعات «دوکاربردی» بود که از ابتدای سال تا پایان ژوئن از چین برای وزارت دفاع جمهوری اسلامی ارسال شد.
دو روز بعد نیز بیش از ۱۲ محموله دیگر، شامل قطعاتی به ارزش بیش از شش میلیون دلار که قابلیت استفاده در ساخت پهپاد داشتند، وارد ایران شد.
چین، با وجود تحریمهای آمریکا، به تنها خریدار عمده نفت ایران تبدیل شده و میلیاردها دلار در اختیار تهران قرار داده است.
مقامهای آمریکایی میگویند شرکتهای پوششی چینی در جابهجایی و پولشویی این درآمدها نقش دارند و بانکهای چینی هم با استفاده از یوان و زیرساخت مالی این کشور، انتقال پول را از نظارت آمریکا دور نگه میدارند.
حمایت چین، موضوعی حساس برای دولت ترامپ
مقامهای آمریکایی پیشتر تصاویر ماهوارهای نهادهای چینی را با حمله تیرماه جمهوری اسلامی که به کشته شدن سه نظامی آمریکایی در اردن انجامید، مرتبط دانسته بودند.
بر اساس سندی که والاستریت ژورنال مشاهده کرده، شرکتهای چینی در تامین مواد اولیه شیمیایی مورد استفاده برای تولید موشکهای بالستیک بهکاررفته در آن حمله نیز نقش داشتهاند.
همزمان با سفر رییسجمهوری چین به آمریکا، ترامپ به مقامهای ارشد و دستیارانش گفته است حفظ روابط خوب با شی برای او اولویت دارد.
افراد آگاه گفتند مقامهای ارشد در نتیجه بارها اهمیت کمکهای پکن به حکومت ایران را کمرنگ جلوه داده و از انتقادهایی که میتواند نشست رهبران ایالات متحده و چین را به خطر بیندازد، پرهیز کردهاند.
شماری از مقامهای دولت معتقدند این احتیاط، توان واشینگتن را برای اعمال فشار بر تهران کاهش میدهد. قانونگذاران هر دو حزب نیز خواستار گفتوگوی صریح ترامپ با شی در این رابطه شدهاند.
۲۷ شهریور، الیسا اسلاتکین، سناتور دموکرات، در نامهای به ترامپ هشدار داد بر پایه شواهد موجود، شرکتهای چینی با حمایت از برنامههای پهپادی و موشکی جمهوری اسلامی و کمک به اقتصاد ایران، به تهران امکان میدهند نیروهای آمریکایی را هدف قرار دهد.
پل هوایی چین و ایران
والاستریت ژورنال در ادامه از افزایش چشمگیر پروازهای باری از چین به ایران در سال جاری خبر داد.
کارشناسان معتقدند با مسدود شدن تجارت دریایی ایران از سوی نیروی دریایی آمریکا، این «پل هوایی» به یکی از مسیرهای حیاتی تامین تجهیزات برای برنامههای پهپادی و موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
این محمولهها در فرودگاه بینالمللی «خمینی» تهران تخلیه شدهاند. اسناد گمرکی که پایگاه اطلاعات تجاری «ایمپورتجنیوس» در اختیار والاستریت ژورنال گذاشته، از ورود دستگاههای ردیابی جیپیاس، موتورهای الکتریکی و قطعات موتور هواپیما به ایران حکایت دارند.
اسناد ژانویه ۲۰۲۵ تا پایان ژوئن ۲۰۲۶ نیز هزاران محموله برای وزارت دفاع جمهوری اسلامی و شرکتهای ایرانی را ثبت کردهاند که شامل اقلام قابل استفاده در ساخت پهپاد و دیگر تسلیحات بودهاند.
روابط اقتصادی و نظامی چین و ایران سابقهای دیرینه دارد، اما پس از آغاز کارزار «فشار حداکثری» دولت ترامپ در سال ۲۰۱۸ افزایش یافته است.
تهران و پکن در سال ۲۰۲۱ توافق راهبردی ۲۵ ساله امضا کردند و چین به بزرگترین خریدار نفت ایران تبدیل شد.
والاستریت ژورنال پیشتر گزارش داده بود شبکهای از بانکهای چینی و شرکتهای صوری در هنگکنگ برای کمک به دور زدن تحریمها و ادامه صادرات نفت ایران شکل گرفته است.
از مواد موشکی تا قطعات پهپاد شاهد
در سالهای اخیر، شرکتهای چینی موادی از جمله «سدیم پرکلرات» برای حکومت ایران تولید کردند؛ مادهای که در ساخت سوخت پیشران موشکهای بالستیک کاربرد دارد.
چند روز پیش از آغاز کارزار آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، دادههای گمرکی ایران از تحویل ۳۰۰ تن ترکیبات شیمیایی از چین به وزارت دفاع حکایت داشت.
با آغاز جنگ، تجارت میان دو کشور ابتدا بهشدت کاهش یافت و محاصره بنادر جنوبی ایران از سوی نیروی دریایی آمریکا فشار بیشتری بر روابط تجاری دو طرف وارد کرد. تهران در واکنش، ارتباط هوایی با چین را از طریق شرکت ماهانایر گسترش داد.
بر اساس دادههای فلایترادار۲۴، شمار پروازهای ماهان از پکن، شانگهای و گوانگژو به تهران از چهار پرواز در هفته در ابتدای مارس به حدود ۲۷ پرواز در هفته تا پایان آوریل رسید.
پژوهشگران میگویند بخشی از این محمولهها از سوی تامینکنندگان کمنامونشان چینی و با همکاری واردکنندگان ایرانی ارسال میشود.
کیت کورن، معاون برنامه اقتصاد در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی واشینگتن، گفت شماری از قطعات عرضهشده از جمله اجزایی هستند که در ساخت پهپادهای شاهد کاربرد دارند.
بهدنبال تحریمهای تازه وزارت خزانهداری آمریکا علیه شرکتهای هواپیمایی ایرانی، در روزهای اخیر شماری از پروازهای بینالمللی از ایران به مقصدهایی از جمله بغداد، مسقط، جمهوری آذربایجان و گرجستان لغو شدهاند.
با وجود این، گزارشها نشان میدهند پروازها میان ایران و چین همچنان برقرار است.
