هرچند برخی گزارشها و اظهارنظرها از پیشرفت در مذاکرات بر سر بازگشایی تنگه هرمز حکایت دارند، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، تاکید کرد هنوز هیچ توافق نهایی در این زمینه به دست نیامده است.
روبیو سهشنبه ۱۳ مرداد در جمع خبرنگاران در وزارت امور خارجه آمریکا گفت مذاکرات واشینگتن با جمهوری اسلامی و عمان درباره افزایش شمار کشتیهای عبوری از تنگه هرمز پیشرفت داشته، اما گفتوگوها هنوز به نتیجه نهایی نرسیده است.
او ادامه داد: «امیدواریم این اتفاق بهزودی رخ دهد.»
سخنان روبیو ساعاتی پس از مصاحبه اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، با شبکه سیانبیسی مطرح شد. بسنت در این گفتوگو ابراز امیدواری کرد توافق میان تهران و واشینگتن برای ازسرگیری جریان عبور کشتیها از تنگه هرمز «امروز یا فردا» نهایی شود.
او اضافه کرد: «با وجود آنکه شرایط در روزهای گذشته همچنان تا حدی پرمخاطره بوده، حتی اکنون نیز شمار قابل توجهی از کشتیها در حال خروج از منطقه هستند.»
خبرگزاری فرانسه نوشت بهدنبال این اظهارات و همزمان با کاهش قیمت نفت، شاخصهای بورس آمریکا به روند صعودی خود ادامه دادند.
شبکه الحدث نیز بهنقل از یک منبع بلندپایه گزارش داد ترتیبات مربوط به بازگشایی کامل تنگه هرمز ممکن است ۱۳ یا ۱۴ مرداد اعلام شود.
بهگفته این منبع، تماسها با سرعت ادامه دارد و گفتوگوها با پیشرفت همراه بوده است.
طی هفتههای اخیر، حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز به تشدید تنشها در منطقه انجامیده است.
همچنین با گسترش دامنه تنشها و ورود حوثیهای یمن به درگیریهای منطقهای، دریای سرخ و تنگه بابالمندب نیز به کانون نگرانیهای امنیتی تبدیل شدهاند.
محسن رضایی، مشاور نظامی مجتبی خامنهای، شامگاه دوشنبه در گفتوگو با صداوسیما گفت: «در حال حاضر آتشبسی وجود ندارد، اما حملات ما معنادار است.»
او افزود جمهوری اسلامی «به هیچوجه» اجازه باز شدن کریدور دوم در تنگه هرمز را نخواهد داد و اگر آمریکا برای این منظور ناو یا نیروی نظامی وارد تنگه هرمز کند، آنها را هدف قرار خواهد داد.
رضایی همچنین گفت: «حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی پایگاههای آمریکا در کویت و اردن را هدف قرار داد، به تخلیه شمار زیادی از نیروهای آمریکایی از اربیل عراق انجامید و فرماندهی سنتکام را وادار کرد ابتدا از قطر به اردن و سپس به اسرائیل منتقل شود.»
رضایی در بخش دیگری از اظهارات خود گفت اقدامات دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ممکن است به جای پایان دادن به جنگ، «چاشنیهای جنگ جهانی سوم» را آغاز کند.
او افزود غرب آسیا بیش از اروپا ظرفیت آغاز جنگ جهانی سوم را دارد و خلیج فارس و تنگه هرمز، به دلیل اهمیت آن برای اقتصاد جهانی، میتوانند به کانون چنین جنگی تبدیل شوند.
روایتهای گوناگون از وضعیت تردد در تنگه هرمز
در مقابل خوشبینی مقامهای آمریکایی، تحلیلگران صنعت کشتیرانی ارزیابی محتاطانهتری از وضعیت تردد در تنگه هرمز ارائه میکنند.
سیانان گزارش داد در حال حاضر تنها تعداد محدودی شناور که معمولا کمتر از ۱۰ فروند در روز است، از این گذرگاه راهبردی عبور میکنند.
آمنه بکر، تحلیلگر گروه اطلاعات دریایی کپلر، گفت ۱۱ مرداد، تنها ۹ مورد عبور تاییدشده از تنگه هرمز به ثبت رسیده است؛ دو فروند از این کشتیها تحت تحریم و دو فروند دیگر متعلق به «ناوگان سایه» بودند.
بهگفته او، هفت مورد از این عبورها از مسیر آبهای ایران انجام شدند و دادههای کپلر نشان میدهد تنها دو فروند از این ۹ شناور، نفتکش بودند.
جمهوری اسلامی در تلاش برای کنترل تردد در این آبراه، کشتیها را به استفاده از آبهای سرزمینی ایران ملزم کرده است.
در مقابل، عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی، وابسته به سازمان ملل، یک مسیر جایگزین در جنوب تنگه هرمز ایجاد کردهاند.
جمهوری اسلامی این اقدام را مغایر با تفاهمنامه اسلامآباد میداند و به همین دلیل، برخی شناورها را در این گذرگاه راهبردی هدف قرار داده است.
بازگشایی تنگه هرمز به معنای پایان فوری بحران عرضه نیست
شرکت تحلیل دریایی ماریسکس ۱۲ مرداد اعلام کرد عبور کشتیهای تجاری از مسیر عمان همچنان در سطحی محدود ادامه دارد.
برآورد این شرکت نشان میدهد انتقال نفت خام از این مسیر در حدود سه تا پنج میلیون بشکه در روز باقی مانده است.
پیش از آغاز جنگ اخیر در ۹ اسفند ۱۴۰۴، بهطور متوسط روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز صادر میشد؛ رقمی که حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی نفت را تشکیل میداد.
امین ناصر، مدیرعامل آرامکو عربستان سعودی، ۱۳ مرداد هشدار داد حتی اگر تنگه هرمز فورا بازگشایی شود، جبران کاهش ذخایر نفت با نرخ متوسط روزانه ۲.۱ میلیون بشکه ممکن است تا ۱۸ ماه زمان ببرد.
او هشدار داد تداوم بسته ماندن این آبراه هر هفته بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه نفت را از بازار جهانی حذف میکند.
شرکت نفتی آرامکو عربستان سعودی سهشنبه ۱۳ مرداد اعلام کرد با وجود اختلال بیسابقه در عرضه نفت، توانسته است با استفاده از مسیرهای جایگزین، جریان تولید و صادرات خود را حفظ کند.
این شرکت همچنین از افزایش حدود ۴۴ درصدی سود خود در سهماهه دوم سال جاری میلادی خبر داد.
شرکت بزرگ انرژی بریتانیا، بیپی (از بزرگترین شرکتهای نفت و گاز جهان)، نیز اعلام کرد سود خالص این شرکت در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶، همزمان با افزایش قیمت انرژی در پی جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی، بیش از دو برابر شده و به سه میلیارد و ۹۱۰ میلیون دلار رسیده است.
بهگزارش خبرگزاری فرانسه پنج شرکت بزرگ انرژی غربی، شامل بیپی، شورون، اکسونموبیل، شل و توتالانرژیز، در مجموع نزدیک به ۴۷ میلیارد دلار سود خالص در سهماهه دوم سال ثبت کردهاند.
امین ناصر، مدیرعامل آرامکو، همچنین گفت این شرکت برای ادامه صادرات نفت از خط لوله شرق به غرب، بندر ینبع، مسیر بابالمندب، کانال سوئز و خط لوله سومد استفاده کرده است.
بهگفته او، حجم انتقال انرژی از تنگه هرمز اکنون به حدود یکدهم سطح پیش از آغاز درگیریها کاهش یافته است.
ناصر ابراز امیدواری کرد راهی برای بازگشت کشتیرانی به وضعیت عادی و تثبیت بازار پیدا شود، اما هشدار داد عادیشدن شرایط زمان خواهد برد.
او افزود کشورهای آسیایی تاکنون بیشترین آسیب را از اختلال در عرضه دیدهاند و در اوج بحران، واردات نفت خام این منطقه حدود شش میلیون بشکه در روز کاهش یافت.
طی هفتههای اخیر، حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز به تشدید تنشها در منطقه انجامیده است.
همچنین با گسترش دامنه تنشها و ورود حوثیهای یمن به درگیریهای منطقهای، دریای سرخ و تنگه بابالمندب نیز به کانون نگرانیهای امنیتی تبدیل شدهاند.
حمله به کشتی در نزدیکی تنگه هرمز
هشدار مدیرعامل آرامکو همزمان با حملهای تازه به یک کشتی در نزدیکی تنگه هرمز مطرح شد؛ حادثهای که نگرانیها درباره امنیت کشتیرانی و جریان جهانی انرژی را افزایش داده است.
خبرگزاری رویترز ۱۳ مرداد گزارش داد آمریکا و جمهوری اسلامی در حالی پیامهای متناقضی درباره وضعیت مذاکرات برای پایان دادن به جنگ پنجماهه منتشر میکنند که ادامه اختلال در تردد کشتیها، بنبست میان دو طرف را آشکارتر کرده است.
سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا ۱۳ مرداد اعلام کرد یک کشتی باری گزارش داده است در حدود ۳۷ کیلومتری شمالشرقی شهر خصب عمان هدف یک شی ناشناس قرار گرفته است.
این نهاد افزود مقامهای مربوطه در حال بررسی حادثه هستند.
کانال اخبار سپاه پاسداران نیز نوشت: «یک کشتی که قوانین عبور تعیینشده از سوی سپاه پاسداران را نقض کرده بود، مورد اصابت موشک قرار گرفت و بهطور مستقیم در سواحل عمان هدف قرار گرفت.»
در هفتههای اخیر، اقدام عمان در اعلام مسیر جایگزین برای تردد کشتیها در تنگه هرمز واکنش تهران را در پی داشته است. جمهوری اسلامی این اقدام را مغایر با تفاهمنامه اسلامآباد میداند.
ادامه محدودیت تردد و محاصره دریایی
بر اساس دادههای رهگیری شرکت کپلر، تردد در تنگه هرمز ۱۲ مرداد همچنان با محدودیت همراه بود.
در این روز شش شناور شامل سه نفتکش و سه کشتی فلهبر از این آبراه عبور کردند، در حالی که شمار کشتیهای عبوری در روز پیش از آن هفت فروند بود.
فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، شامگاه ۱۲ مرداد اعلام کرد نیروهای آمریکایی به اجرای محاصره دریایی جمهوری اسلامی ادامه میدهند.
بر اساس اعلام سنتکام، تا پایان ۱۲ مرداد، مسیر ۴۴ کشتی تجاری تغییر داده شده، دو کشتی از کار افتاده و نیروهای آمریکایی وارد دو کشتی شدهاند.
تداوم محدودیت شدید کشتیرانی در تنگه هرمز، حمله به کشتیها و نامشخص بودن سرنوشت مذاکرات، چشمانداز بازگشت جریان انرژی به وضعیت عادی را همچنان مبهم نگه داشته است.
بهنوشته رویترز این موشکها عمدتا شامل موشکهای زمینبهزمین ارتش آمریکا موسوم به سامانه موشکی تاکتیکی ارتش (ATACMS) و موشک تهاجمی دقیق (PrSM) هستند. به گفته دو نفر از این منابع، آمریکا «تقریبا تمام» این تسلیحات را مصرف کرده است. میزان کاهش ذخایر این موشکها تاکنون گزارش نشده بود.
رویترز در گزارش خود افزود این مهمات دوربرد که بهای هر فروند از آنها بیش از یک میلیون دلار است، از مهمترین ابزارهای زرادخانه آمریکا به شمار میروند و امکان اجرای حملات دقیق از فاصلهای امن را فراهم میکنند. سامانه موشکی تاکتیکی ارتش (ATACMS) ارسالی آمریکا نقش مهمی در جنگ اوکراین ایفا کردهاند و به نیروهای اوکراینی امکان دادهاند اهدافی را در داخل خاک روسیه هدف قرار دهند. موشک تهاجمی دقیق (PrSM) نسل جدیدتر و پیشرفتهتر این سامانه است که قرار است بهتدریج جایگزین ATACMS با برد کوتاهتر شود.
کاهش شدید ذخایر این موشکهای دقیق و دوربرد به این معناست که اگر دونالد ترامپ تصمیم بگیرد حملات گسترده علیه جمهوری اسلامی را از سر بگیرد، ممکن است ناچار شود بیش از گذشته به ماموریتهای بمباران با هواپیماهای سرنشیندار متکی شود؛ گزینهای که خطر بیشتری برای نیروهای آمریکایی دارد.
این منابع حاضر نشدند تعداد دقیق موشکهای باقیمانده از هر دو نوع را اعلام کنند.
ترامپ جنگ ایران را در ۹ اسفند ۱۴۰۴بهطور مشترک با اسرائیل آغاز کرد و پیشبینی کرده بود که این درگیری کوتاهمدت خواهد بود. اما با طولانی شدن جنگ، سه منبع آگاه هشدار دادهاند که کاهش ذخایر موشکی میتواند توان آمریکا را برای بازدارندگی در برابر رقبایی همچون روسیه و چین محدود کند.
منبع چهارم نیز به رویترز گفت هرچند فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، تقریبا تمام موشکهای زمینی موجود خود را که پیش از آغاز جنگ در اختیار داشت مصرف کرده، اما توانسته است از ذخایر سایر مناطق جهان برای جبران این کمبود استفاده کند.
تمام منابع این گزارش بهدلیل حساسیت موضوع، به شرط ناشناس ماندن با رویترز گفتوگو کردهاند.
واکنش کاخ سفید
کاخ سفید در پاسخ به پرسش رویترز درباره وضعیت ذخایر موشکی، بیانیهای از سوی ترامپ منتشر کرد که در آن آمده است: «ایالات متحده بسیار بیشتر از هر کشور دیگری مهمات در اختیار دارد؛ بسیار بیشتر از آنچه به آن نیاز داریم.»
ترامپ افزود: «شرکتهای دفاعی ما هماکنون بیش از هر زمان دیگری در حال تولید مهمات هستند و همزمان کارخانهها و تجهیزات خود را با سرعتی بیسابقه گسترش میدهند.»
تحلیلگران نیز تایید میکنند که تولید برخی مهمات، از جمله گلولههای توپخانه و چند نوع موشک، به رکوردهای جدیدی رسیده است، اما هشدار میدهند که این تولید ممکن است برای تامین نیازهای یک جنگ طولانی کافی نباشد.
شرکت لاکهید مارتین، سازنده موشکهای ATACMS، PrSM و سامانه ضد موشکی «تاد» (THAAD)، به پرسشهای رویترز درباره اظهارات ترامپ یا میزان ذخایر پاسخی نداد.
شرکت ریتیون، سازنده موشکهای تاماهاوک و رهگیرهای پاتریوت، نیز از اظهار نظر خودداری کرد.
شان پارنل، سخنگوی ارشد پنتاگون، در پاسخ به رویترز گفت: «ارتش آمریکا قدرتمندترین نیروی نظامی جهان است و هر آنچه برای اجرای ماموریتها در زمان و مکانی که رییسجمهوری تعیین کند نیاز دارد، در اختیار دارد. ما در چندین فرماندهی رزمی عملیات موفق اجرا کردهایم و همزمان اطمینان حاصل کردهایم که ارتش آمریکا همچنان از زرادخانهای عمیق برای حفاظت از مردم و منافع کشور برخوردار باشد.»
نگرانی در داخل دولت آمریکا
به گفته منابع رویترز، آمار مربوط به کاهش ذخایر موشکی طی هفته گذشته در میان مقامهای دولت آمریکا دستبهدست شده و در جریان بحثهای پرتنش درباره ادامه حملات به جمهوری اسلامی مطرح بوده است؛ بحثهایی که محور آنها این بوده که آمریکا تا چه مدت دیگر میتواند بدون کاهش خطرناک ذخایر خود به حملات ادامه دهد.
یکی از منابع گفت کاهش ذخایر ATACMS و PrSM نتیجه تصمیم دولت ترامپ برای پرهیز از روشهای پرخطرتر حمله، از جمله استفاده از هواپیماهای سرنشیندار برای بمباران اهداف در خاک ایران بوده است.
از آنجا که این موشکها امکان هدف قرار دادن دشمن از فاصله دور را فراهم میکنند، کارشناسان نظامی معتقدند در هرگونه جنگ احتمالی با کشوری دارای پدافند هوایی قدرتمند مانند چین، اهمیت ویژهای خواهند داشت. گزارشی که مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS) در ماه مارس منتشر کرد نیز تایید میکند که از این موشکها برای حمله به اهدافی در داخل ایران استفاده شده است.
بر اساس این گزارش، ذخایر موشک PrSM از ابتدا نیز محدود بود، زیرا این سامانه هنوز نسبتا جدید است، اما ارتش آمریکا سفارش بزرگی برای تولید آن در سال ۲۰۲۷ ثبت کرده است. ارتش همچنین اعلام کرده که موشکهای ATACMS بهتدریج از خدمت خارج میشوند و تولید به سمت PrSM منتقل خواهد شد.
هشدار درباره کاهش ذخایر دفاعی
دو منبع آگاه گفتند فرماندهان نظامی طی هفتههای اخیر بارها به ترامپ هشدار دادهاند که ذخایر تسلیحات دفاعی، از جمله رهگیرهای پاتریوت که برای مقابله با موشکهای بالستیک به کار میروند، به شدت کاهش یافته است.
هفته گذشته نیز چند رسانه گزارش دادند که ترامپ تا حدی بهدلیل همین هشدارها از اجرای یک حمله گسترده دیگر علیه ایران صرفنظر کرده است.
با این حال، یک مقام آمریکایی این روایت را رد کرد و گفت دلیل اصلی انصراف ترامپ، فشار کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بوده است.
کاهش ذخایر سامانههای دفاع موشکی
مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS) هفته گذشته برآورد کرد که بین ماههای اسفند تا تیر حدود ۶۵ درصد از رهگیرهای سامانه پاتریوت مصرف شده و تعداد رهگیرهای سامانه تاد نیز نسبت به آغاز جنگ دستکم ۳۸ درصد کاهش یافته است.
سامانههای پاتریوت و تاد از مهمترین سامانههای دفاع موشکی آمریکا هستند که وظیفه شناسایی و انهدام موشکهای ورودی را بر عهده دارند.
هرچند رویترز به این آمار داخلی دسترسی مستقیم نداشته، اما دو منبع تایید کردند که این ارقام با دادههای داخلی دولت آمریکا مطابقت دارد.
یکی از منابع همچنین گفت آمریکا از زمان آغاز جنگ، اندکی کمتر از نیمی از کل ذخیره جهانی موشکهای کروز تاماهاوک خود را نیز مصرف کرده است.
رویترز نتوانسته است این رقم را بهطور مستقل تأیید کند.
موشک تاماهاوک، که از ناوشکنها، رزمناوها و زیردریاییهای نیروی دریایی آمریکا شلیک میشود، سالهاست اصلیترین ابزار این نیرو برای حمله به اهداف بهشدت محافظتشده بدون به خطر انداختن جان خلبانان به شمار میرود.
شرکت ریتیون بهتازگی به توافق اولیه چندسالهای با پنتاگون برای افزایش تولید موشکهای تاماهاوک و سایر مهمات دست یافته است؛ اقدامی که در چارچوب تلاش واشینگتن برای بازسازی ذخایر تسلیحاتی خود صورت میگیرد.
خبرگزاری رویترز سهشنبه ۱۳ مرداد نوشت در حالی که آمریکا و جمهوری اسلامی پیامهای متناقضی درباره وضعیت مذاکرات ارسال میکنند، تازهترین حمله به یک کشتی در تنگه هرمز نیز بر نگرانیها درباره امنیت مسیرهای انتقال انرژی و سرنوشت گفتوگوها افزوده است.
فعالیت کشتیرانی در خلیج فارس نیز ادامه وضعیت بنبست در رویارویی آمریکا و جمهوری اسلامی را نشان میدهد. این بنبست پس از آن تشدید شد که جمهوری اسلامی پیش از آغاز محاصره دریایی در جریان جنگ، عبور و مرور از تنگه هرمز، مسیر انتقال حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی جهان، را تا حد زیادی متوقف کرد.
سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) اعلام کرد یک کشتی باری گزارش داده است در حدود ۳۷ کیلومتری شمال شرقی شهر خصب عمان هدف یک شیء ناشناس قرار گرفته.
این نهاد افزود مقامهای مربوطه در حال بررسی این حادثه هستند.
از سوی دیگر کانال اخبار سپاه پاسداران نوشت: «یک کشتی که قوانین عبور تعیینشده توسط سپاه پاسداران را نقض کرده بود، مورد اصابت موشکی قرار گرفت و به طور مستقیم در سواحل عمان هدف قرار گرفت.»
بر اساس دادههای رهگیری کشتی شرکت کپلر (Kpler)، تردد در تنگه هرمز ۱۲ مرداد همچنان محدود بود و شش شناور، شامل سه نفتکش و سه کشتی فلهبر، از این آبراه عبور کردند؛ در حالی که این تعداد روز پیش از آن هفت شناور بود.
فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) نیز شامگاه ۱۲ مرداد اعلام کرد نیروهای آمریکایی به اجرای محاصره دریایی جمهوری اسلامی ادامه میدهند.
به گفته سنتکام، تا پایان ۱۲ مرداد، مسیر ۴۴ کشتی تجاری تغییر داده شده، دو کشتی از کار افتاده و نیروهای آمریکایی وارد دو کشتی شدهاند.
ترامپ: مذاکرات در جریان است؛ بقائی: گفتوگویی با آمریکا نداریم
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ۱۲ مرداد گفت مذاکرات با جمهوری اسلامی «همین حالا» در جریان است و افزود این گفتوگوها به درخواست جمهوری اسلامی، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و برخی طرفهای دیگر انجام میشود.
او این مذاکرات را «آخرین فرصت» جمهوری اسلامی برای امضای «یک توافق خوب» توصیف کرد.
این اظهارات پس از آن مطرح شد که ترامپ ۱۱ مرداد از لغو حملات «گستردهای» علیه جمهوری اسلامی خبر داد که گفته بود مجوز آن را صادر کرده است؛ تصمیمی که به گفته او به دلیل برنامهریزی برای برگزاری مذاکرات گرفته شد.
رویترز نوشت این اقدام تکرار الگویی است که در آن ترامپ از حملات گسترده سخن میگوید و سپس آنها را لغو میکند.
در مقابل، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۲ مرداد گفت مذاکرهای با آمریکا در جریان نیست و گفتوگوها با عمان بر تعیین مسیری موقت برای تردد ایمن کشتیها در تنگه هرمز متمرکز است
او درباره احتمال ازسرگیری مذاکرات با آمریکا نیز گفت: «این روزها نه قرار است میزبان هیاتی از بیرون باشیم و نه مهمان جایی باشیم.»
دو روایت از آینده مذاکرات و اختلاف بر سر تنگه هرمز
رویترز به نقل از مقامهای کشورهای حاشیه خلیج فارس و تحلیلگران نوشت جمهوری اسلامی بر این باور است که با تبدیل مسیرهای تجاری، خطوط کشتیرانی و زیرساختهای انرژی منطقه به اهرم فشار، میتواند هزینه رویارویی را برای واشینگتن آنقدر افزایش دهد که آمریکا ناچار به عقبنشینی شود.
به نوشته رویترز، تهران امیدوار است این راهبرد آمریکا و متحدانش را متقاعد کند که مهار بحران پرهزینهتر از پذیرفتن خواستههای جمهوری اسلامی درباره تنگه هرمز است.
مایکل نایتس، پژوهشگر موسسه واشینگتن، گفت: «بزرگترین مزیت آنها این است که میتوانند به کشورهای منطقه و اقتصاد جهانی، آسیب بزنند.»
ترامپ شامگاه ۱۲ مرداد در تروثسوشال، رهبران جمهوری اسلامی را «بهطرزی باورنکردنی فریبکار» خواند و گفت آنها درخواست برگزاری نشست دادهاند، گفتوگوها آغاز شده و مذاکرات بیشتری نیز برای آیندهای بسیار نزدیک برنامهریزی شده است.
او افزود مقامهای جمهوری اسلامی همزمان بهطور علنی میگویند هیچ مذاکرهای در جریان نیست و تنها با عمان گفتوگو میکنند. ترامپ همچنین گفت نیروی دریایی آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد.
رویترز نوشت جمهوری اسلامی از زمان فروپاشی یادداشت تفاهمی که دو طرف در خرداد برای پایان دادن به جنگ امضا کرده بودند و اوایل تیر از هم پاشید، هرگونه مذاکره با واشینگتن را رد کرده است.
این خبرگزاری افزود ترامپ هنوز به اهدافی که در آغاز جنگ اعلام کرده بود، از جمله برچیدن برنامه هستهای جمهوری اسلامی، محدود کردن توانایی آن برای حمله به رقبای منطقهای و فراهم کردن زمینه سرنگونی حاکمان جمهوری اسلامی دست نیافته است.
به نوشته رویترز، اقدامهای آمریکا هر بار با پاسخهای شدیدتر جمهوری اسلامی علیه نیروهای آمریکایی در منطقه، متحدان عرب واشینگتن و کشتیرانی همراه شده و در نهایت ترامپ از تشدید تنش عقبنشینی کرده است.
اختلاف بر سر تنگه هرمز همچنان یکی از محورهای اصلی مناقشه است. واشینگتن میگوید یادداشت تفاهم خرداد، جمهوری اسلامی را ملزم به بازگشایی این آبراه کرده، اما تهران میگوید متن تفاهمنامه، اختیار جمهوری اسلامی را بر مدیریت تردد کشتیها حفظ کرده است.
این روزنامه در گزارشی که بامداد سهشنبه ۱۳ مرداد به وقت ایران منتشر شد، نوشت بر اساس جزییات توافقِ در حال شکلگیری، کشتیهای عازم خلیج فارس از مسیری تحت کنترل ایران و در نزدیکی سواحل این کشور عبور خواهند کرد. کشتیهای در حال خروج از خلیج فارس نیز از مسیری نزدیک عمان خواهند گذشت.
مقامهای ایرانی به این روزنامه گفتند هرچند عوارضی دریافت نخواهد شد، اما توافق شامل «هزینه خدمات» برای جبران پیامدهای زیستمحیطی کشتیرانی، تامین امنیت کشتیهای باری و نفتکشها و تامین نیروی انسانی خواهد بود. دو مقام ایرانی نیز گفتند سهم ایران و عمان از درآمد حاصل برابر خواهد بود.
با این حال، یک مقام آمریکایی مطلع از مذاکرات روایت ایران را «دقیق» ندانست و گفت ایجاد هرگونه مسیر «موقت» در تنگه مستلزم تایید یا اجازه تهران نخواهد بود و هیچ عوارضی نیز دریافت نخواهد شد.
نیویورکتایمز نوشت در صورت اجرا، این توافق میتواند با ازسرگیری تردد کشتیها یکی از فوریترین مشکلات سیاسی دونالد ترامپ را حل کند. در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی به این رسانه گفتند صرفنظر از دستیابی به توافق، تنگه تا زمانی بسته خواهد ماند که آمریکا به محاصره دریایی بندرهای ایران در خلیج فارس پایان دهد و تهران و واشینگتن به طرح ۱۴ مادهای مندرج در یادداشت تفاهم اسلامآباد بازگردند.
نیویورکتایمز افزود آمریکا میتواند با صدور معافیتهایی از تحریمهای ایران، امکان فروش و تحویل قانونی نفت این کشور را فراهم کند و از فشار موجود بر بازار بکاهد.
ترامپ دوشنبه ۱۲ مرداد درباره توافق در حال شکلگیری گفت: «امروز یا فردا خواهید فهمید. خیلی زود مشخص میشود که کار به کدام سمت میرود. موضوع چندان پیچیده نیست.»
او پیشبینی کرد تنگه هرمز ممکن است «واقعا تا همین فردا» باز شود؛ سخنی که در چند ماه گذشته بارها تکرار کرده است. ترامپ افزود: «مرحله اول بازگشایی تنگه است. مرحله دوم خلع هستهای خواهد بود.»
نیویورکتایمز نوشت با وجود خوشبینی ترامپ، به گفته مقامهای کنونی و پیشین مطلع از نگرانیهای پنتاگون، برخی مقامهای ارشد این نهاد درباره سازوکار در حال شکلگیری میان جمهوری اسلامی و عمان تردید دارند و نگراناند این توافق به معنای تسلیم در برابر تهران باشد.
این مقامها گفتند در مسیر خروج از خلیج فارس از طریق تنگه و آبهای عمان هنوز آنقدر مین وجود دارد که کشتیها برای عبور ایمن ناچار خواهند بود با ایران هماهنگ کنند. حتی برخی مقامهای ایرانی نیز درباره کارآمدی توافق و توانایی آن در رفع خطر موج دیگری از حملات آمریکا ابراز تردید کردند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ششم مرداد در یک مصاحبه تلویزیونی گفت حکومت ایران طرح عمان برای واگذاری ۵۰ درصد مسیرهای تردد دریایی به جمهوری اسلامی را رد کرده است. به گفته او، عمان پیشنهاد کرده بود که ورود و خروج کشتیها در تنگه هرمز بهطور مساوی میان مسیرهایی تحت کنترل جمهوری اسلامی و عمان تقسیم شود اما جمهوری اسلامی با این طرح موافقت نکرد.
غریبآبادی افزود تهران در طرحی جایگزین پیشنهاد کرده است تمام مسیر ورود کشتیها و بخشی از مسیر خروج از آبهای سرزمینی ایران بگذرد. به گفته او، این طرح به جمهوری اسلامی امکان میدهد بر تردد شناورها نظارت موثر داشته باشد و از پایداری صلح و نبود تهدید امنیتی از مسیر تنگه هرمز اطمینان یابد.
پیش از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم محمولههای نفت و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور میکرد. بر اساس گزارش رویترز، مسیرهای بینالمللی عبور کشتیها که سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۱۳۴۷ تعیین کرده بود، اکنون بهدلیل مینهای کارگذاشتهشده از سوی جمهوری اسلامی قابل استفاده نیستند.
سازمان بینالمللی دریانوردی ششم مرداد اعلام کرد در گفتوگوهای مربوط به طرح عمان مشارکت نداشته است. سخنگوی این سازمان گفت هرگونه پیشنهاد برای ایجاد مسیرهای تازه کشتیرانی یا تغییر نظام ساماندهی ترافیک دریایی باید به این سازمان ارائه شود تا کشورهای عضو آن را بررسی کنند.
سخنان محمدباقر خرازی، دبیرکل حزبالله ایران و لحن رسانههایی چون رجانیوز میتواند نشانهای از تشدید اختلاف میان دولت و فرماندهان سپاه پاسداران باشد؛ اختلافی که شاید از تفاوتنظر بر سر شیوه حکمرانی فراتر رفته باشد و این پرسش را مطرح کند که آیا جمهوری اسلامی، زیر فشار بحرانهای انباشته، به مرحلهای حساس در تصمیمگیری درباره مسیر آینده و بقای خود نزدیک شده است.
ایراناینترنشنال ۱۰ خرداد گزارش داد پزشکیان در نامهای رسمی به دفتر مجتبی خامنهای خواستار کنارهگیری شده است. بر اساس این گزارش، او هشدار داده بود اداره کشور از مجاری رسمی خارج شده و طیفی از فرماندهان سپاه بر بخشهای اصلی حاکمیت مسلط شدهاند. روندی که به نظر میرسد به این اعتراض محدود نیست و در مقاطع دیگری از جمله پیش از مذاکرات اسلام آباد نیز تهدید به استعفا مطرح شده است. حالا محمدباقر خرازی، مدعی شده مجتبی خامنهای اعلام کرده است اگر پزشکیان بار دیگر استعفا کند، این بار با آن موافقت خواهد کرد.
صرف مطرح شدن دوباره احتمال استعفای پزشکیان و واکنش احتمالی مجتبی خامنهای به آن، فارغ از درستی جزییات این روایت، میتواند نشانهای از ورود ساختار تصمیمگیری جمهوری اسلامی به مرحلهای تازه پس از مرگ علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، باشد؛ مرحلهای که به نظر میرسد در آن، حدود اختیار دولت و مناسبات آن با رهبر جدید و فرماندهان سپاه بیش از گذشته محل مناقشه است.
تایید ناخواسته یک بحران
اهمیت تحولات تازه به سخنان خرازی محدود نیست. رجانیوز نیز در حمله به حامیان توافق تهران و واشینگتن، از «استعفا»، «تابآوری مردم»، «عدم امکان اداره کشور» و «خسارات جبرانناپذیر» بهعنوان کلیدواژههای پروژهای نام برد که به نوشته این رسانه، هدف آن واداشتن مجتبی خامنهای به پذیرش توافقی است که رجانیوز آن را «سازش» میخواند.
این رسانه اصل مطرحشدن استعفا در سطوح بالای حکومت را تکذیب نمیکند، بلکه آن را ابزاری برای فشار بر رهبر جمهوری اسلامی میداند. چنین موضعی این احتمال را تقویت میکند که استعفا صرفا یک شایعه بیرون از ساختار قدرت نیست و به بخشی از منازعه بر سر آینده نظام تبدیل شده است؛ آیندهای که حقوق مردم همچنان در آن جایی ندارد و اختلافها عمدتا بر سر چگونگی حفظ جمهوری اسلامی است.
پزشکیان؛ مسئول نتایج، محروم از اختیار
یکی از زمینههای این بحران را میتوان در شکاف میان مسئولیتهای رسمی دولت و دامنه واقعی اختیارات آن جستوجو کرد. دولت پزشکیان باید پاسخگوی بحران اقتصادی، خسارتهای جنگ، نارضایتی عمومی و نتایج مذاکرات باشد؛ با این حال، به نظر میرسد بخش مهمی از تصمیمها در حوزههای امنیتی، نظامی و سیاست خارجی، بیرون از دولت، در دفتر رهبری و میان فرماندهان سپاه گرفته میشود.
در چنین ساختاری، پزشکیان باید پاسخگوی پیامد تصمیمهایی باشد که به نظر میرسد نقش تعیینکنندهای در اتخاذشان ندارد. او چهره غیرنظامی حکومتی است که نهادهای نظامی ظاهرا نقشی فزاینده در ادارهاش یافتهاند.
استعفا احتمالا یکی از آخرین اهرمهای پزشکیان برای بازپسگیری بخشی از اختیارات دولت است. اگر پاسخ منسوب به مجتبی خامنهای درست باشد، میتواند نشانهای از آن باشد که رهبر جمهوری اسلامی، بهجای محدود کردن مداخله فرماندهان، کنار گذاشتن رییس دولتی معترض به این مداخلات را ترجیح میدهد.
چنین رویکردی مساله دولت کماختیار را حل نمیکند، بلکه پزشکیان را در جایگاهی نگه میدارد که باید پاسخگوی شرایطی باشد که امکان چندانی برای تغییر آن ندارد.
جدال بر سر سازش یا ادامه بحران
ادبیات رجانیوز را میتوان از نشانههای اختلاف، فراتر از مناسبات پزشکیان و فرماندهان تعبیر کرد. در یک سوی منازعه، کسانی هشدار میدهند ظرفیت اقتصادی و اجتماعی کشور فرسوده است و ادامه مسیر کنونی میتواند اداره کشور را ناممکن کند. در سوی دیگر، همین هشدارها ابزاری برای واداشتن رهبر جمهوری اسلامی به عقبنشینی تلقی میشود.
در این چارچوب، حتی گزارش خسارتهای واردشده به کشور یا کاهش تابآوری مردم نیز «سازشطلبی» تعبیر میشود. معیار تصمیمگیری دیگر ظرفیت واقعی کشور نیست، بلکه حفظ تصویر تسلیمناپذیری رهبر است؛ حتی اگر مردم از پیشناتوانشده مجبور شوند هزینه آن را بپردازند.
نزاع اصلی را میتوان جدال بر سر دو مسیر دانست: حرکت جمهوری اسلامی بهسوی توافق با پذیرش واقعیتهای میدانی، یا ادامه تقابل با وجود تحلیل رفتن توان داخلی.
پایان مصونیت سیاسی پزشکیان
اگر روایت خرازی درست باشد، اعلام آمادگی برای پذیرش استعفای بعدی پزشکیان، میتواند هشداری درباره کاهش حمایت سیاسی رهبر جمهوری اسلامی از او باشد. در صورت صحت گزارش پیشین درباره استعفا، یکی از دلایل احتمالی نپذیرفتن آن در مرحله نخست میتوانست جلوگیری از علنی شدن شکاف در رأس حکومت و پرهیز از انتخابات زودهنگام و خلاء اجرایی باشد.
در چنین وضعیتی، پزشکیان ممکن است در مقام خود باقی بماند، اما با این انتظار که محدودیتهایش را بپذیرد و بار دیگر از استعفا بهعنوان اهرم فشار استفاده نکند.
چنین وضعیتی اقتدار دولت را بیش از پیش تضعیف میکند. اگر وزیران و مدیران به این نتیجه برسند که رییس دولت از حمایت پایدار رهبر حکومت برخوردار نیست و ممکن است در بحران بعدی کنار گذاشته شود، احتمالا انگیزه بیشتری برای هماهنگی با دفتر رهبری و نهادهای نظامی خواهند یافت. نتیجه ممکن است تمرکز بیشتر قدرت در این نهادها باشد.
در چنین شرایطی، یکی از محتملترین سناریوها ادامه حضور پزشکیان با اختیارات محدودتر است. حکومت احتمالا ترجیح میدهد هزینه انتخابات زودهنگام و علنی شدن شکافهای داخلی را نپردازد. در این سناریو، پزشکیان در مقام خود باقی میماند، اما تصمیمهای اصلی بیش از گذشته به دفتر مجتبی خامنهای، شورای عالی امنیت ملی و فرماندهان سپاه منتقل می شود.
سناریوی دوم، کنار گذاشته شدن پزشکیان در پی ناکامی مذاکرات با واشینگتن یا یک شکست سیاسی، اقتصادی یا نظامی دیگر است. در این حالت، ممکن است ابتدا دولت او عامل بحران معرفی شود و سپس تغییر رییس دولت بهعنوان راهحل عرضه شود.
سناریوی سوم میتواند پذیرش توافق از سوی مجتبی خامنهای باشد؛ توافقی که روایت رسمی آن را نه نتیجه فشار دولت، بلکه تصمیمی راهبردی و مقتدرانه از سوی رهبری معرفی کند.
احتمال استعفای فوری پزشکیان نیز زمانی افزایش مییابد که اختلاف بر سر ادامه جنگ یا چارچوب توافق از کنترل خارج شود.
