پس از آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، خبر داد مذاکره با تهران از بعدازظهر دوشنبه ۱۲ مرداد آغاز میشود، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد هیچ مذاکرهای با ایالات متحده در جریان نیست و هیچ برنامهای نیز برای برگزاری دیدار وجود ندارد.
بهنوشته رویترز ترامپ شنبه بار دیگر الگویی را تکرار کرد که در سراسر پنج ماه گذشته شکل گرفته است: اعلام برنامه برای انجام «حملات گسترده» علیه جمهوری اسلامی و سپس لغو آنها در آخرین لحظه.
ترامپ یکشنبه در هواپیمای ایرفورس وان به خبرنگاران گفت: «آیا ترجیح میدهم به توافق برسیم؟ من به دنبال کشتن مردم نیستم.»
او افزود: «کاری که اکنون انجام میدهیم این است که در قالب مذاکره با آنها گفتوگو میکنیم. این مذاکرات بعدازظهر دوشنبه آغاز میشود».
او محل برگزاری یا شرکتکنندگان در چنین مذاکراتی را مشخص نکرد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، دوشنبه سخنان ترامپ را رد کرد و گفت تهران در روزهای آینده هیچ برنامهای برای میزبانی از هیاتهای خارجی یا اعزام مذاکرهکنندگان به خارج از کشور ندارد.
بقایی افزود همه مذاکرهکنندگان ایرانی در حال حاضر در داخل کشور هستند، بهجز عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، که برای زیارت مذهبی در عراق به سر میبرد.
او گفت تنها گفتوگوهای در حال انجام، مذاکرات با عمان درباره مدیریت تنگه هرمز است.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی نیز به رویترز گفت هیچ مذاکرهای برنامهریزی نشده است و عراقچی دستکم تا پایان هفته در دسترس نخواهد بود.
با این حال خبرگزاری آناتولی بهنقل از منابع دولتی پاکستان گزارش داد آمریکا و جمهوری اسلامی در مرحله نخست از طریق میانجیها گفتوگوهای غیرمستقیم خواهند داشت و موضوع هستهای در این مرحله مطرح نخواهد شد.
این منابع گفتند اسلامآباد و دوحه از گزینههای میزبانی مذاکرات هستند و میانجیهای پاکستانی و قطری تماس با تهران و واشینگتن را ادامه میدهند.
ترامپ، شامگاه شنبه ۱۰ مرداد در شبکه اجتماعی تروثسوشیال نوشت به درخواست جمهوری اسلامی و دیگر کشورهای منطقه و به شرط دسترسی سریع به توافقی که بر اساس آن تنگه هرمز کاملا و فورا باز و تهدید هستهای تهران برطرف شود، از حملهای گستردهتر از هر حمله دیگر بعد از جنگ جهانی دوم، چشم پوشیده است.
او نوشت: «ایالات متحده آمریکا در بالاترین سطح آمادگی نظامی، قدرت و توان رزمی قرار دارد؛ سطحی که از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون سابقه نداشته است و کاملا آماده اقدام علیه جمهوری اسلامی ایران است.»
ترامپ افزود: «با وجود این، ایران و همچنین دیگر کشورهای خاورمیانه از ما خواستهاند که فعلا از هرگونه حمله خودداری کنیم، زیرا بر سر چارچوب یک توافق به تفاهم رسیدهاند.»
رییسجمهوری آمریکا تاکید کرد: «این توافق شامل بازگشایی فوری، کامل و بدون هیچ قید و شرطی تنگه هرمز و همچنین پایان دادن به تهدید هستهای ایران خواهد بود.»
ترامپ افزود: «بر اساس این درخواست، به خاطر منافع آینده جهان و نیز برای بقای ایرانی موفق و شکوفا، با لغو این حمله موافقت کردهام؛ مشروط بر اینکه بتوانیم بهسرعت به یک توافق دست یابیم.»
او در پایان نوشت: «دولت اسرائیل نیز در این تعهد با من همراه است. همه دست به کار شوید و این توافق را نهایی کنید.»
مواضع متفاوت کشورهای منطقه
پیام دونالد ترامپ ساعاتی پس از انتشار گزارشی مبنی بر نگرانی عربستان سعودی از تشدید درگیریها و درخواست این کشور از آمریکا برای خودداری از حمله گسترده به جمهوری اسلامی منتشر شد.
ساعاتی پیش از انتشار این پیام، اکسیوس به نقل از مقام آمریکایی گفت که محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، روز شنبه ۱۰ مرداد در تماس تلفنی با ترامپ نسبت به احتمال تشدید درگیری میان آمریکا و ایران ابراز نگرانی کرد و خواستار شفاف شدن برنامه عملیاتی آمریکا شد.
با این حال روزنامه والاستریت ژورنال یکشنبه گزارش داد کشورهای حاشیه خلیج فارس در قبال رویارویی با جمهوری اسلامی موضعی یکسان ندارند و در حالی عربستان همچنان بر کاهش تنشها تاکید میکند که امارات متحده عربی از واشینگتن خواسته است رویکردی سختگیرانهتردر قبال جمهوری اسلامی در پیش بگیرد.
این روزنامه یکشنبه ۱۱ مرداد به نقل از مقامهای ارشد منطقهای نوشت امارات در روزهای اخیر با رییسجمهوری آمریکا، درباره اتخاذ موضعی قاطعتر در برابر حکومت ایران رایزنی کرده است.
این مقامها معتقدند تا زمانی که آمریکا فشار بر تهران را افزایش ندهد، کنترل تنگه هرمز را در دست نگیرد و حتی گزینه عملیات زمینی را مدنظر قرار ندهد، سپاه پاسداران حاضر به مصالحه نخواهد شد.
الگویی تکرارشونده
رویترز در گزارش خود افزود به نظر میرسد تحولات روز دوشنبه با الگویی مطابقت داشته باشد که از زمان آغاز «عملیات خشم حماسی» از سوی ترامپ، همراه با اسرائیل، بیش از پنج ماه پیش شکل گرفته است. ترامپ در چندین مورد تهدید به اقدام نظامی کرد و سپس تماسهای دیپلماتیک را دلیلی برای عقبنشینی از آن دانست.
با این حال، جمهوری اسلامی از زمان فروپاشی تفاهمنامه اسلامآباد که با هدف پایان دادن به درگیری تنظیم شده بود، بهطور علنی مذاکره با واشینگتن را رد کرده است.
ترامپ هنوز به اهدافی که در آغاز جنگ تعیین کرده بود دست نیافته است: برچیدن برنامه هستهای ایران، محدود کردن توانایی این کشور برای حمله به رقبای منطقهای و ایجاد شرایطی که ایرانیان بتوانند جمهوری اسلامی را سرنگون کنند.
اختلاف بر سر تنگه هرمز همچنان یکی از محورهای اصلی مناقشه است. واشینگتن میگوید تفاهمنامه ماه اسلامآباد حکومت ایران را ملزم کرده بود این آبراه حیاتی را باز کند، در حالی که تهران استدلال میکند متن این تفاهمنامه بهصراحت اختیار ایران بر تردد کشتیها را حفظ کرده است.
بهنوشته رویترز این وضعیت به تهران اهرم نفوذ بیشتری نسبت به پیش از جنگ بر تنگه میدهد؛ نتیجهای که احتمالا شکستی قابلتوجه برای ترامپ تلقی خواهد شد.
ایالات متحده تاکنون نتوانسته است جمهوری اسلامی را وادار کند کنترل خود بر این آبراه را رها کند؛ مسئلهای که قیمت جهانی نفت را افزایش داده و موجب بالا رفتن قیمت بنزین در آمریکا شده است؛ موضوعی که از نظر سیاسی حساسیت زیادی دارد.
قیمت نفت روز دوشنبه پس از تازهترین تصمیم ترامپ برای خودداری از اقدام نظامی کاهش یافت و قراردادهای آتی نفت خام برنت با افتی بیش از چهار درصدی، به حدود ۸۴ دلار در هر بشکه رسید.
در تازهترین حادثه گزارششده در تنگه، نهاد امنیت دریایی بریتانیا، شامگاه یکشنبه اعلام کرد ناخدای یک کشتی از وقوع انفجاری در آبهای نزدیک شناور خبر داده است. در این حادثه که جزییات بیشتری از آن منتشر نشده، هیچکس آسیب ندیده است.
بر اساس این گزارش که دوشنبه ۱۲ مرداد منتشر شد، تهران بهجای تلاش برای دستیابی به یک پیروزی قاطع نظامی، راهبردی مبتنی بر «تشدید کنترلشده تنش» را دنبال میکند؛ رویکردی که هدف آن گسترش دامنه درگیری بدون کشاندن منطقه به جنگی تمامعیار است.
به گفته منابع آگاه، حکومت ایران میکوشد ایالات متحده و متحدانش را به این جمعبندی برساند که مهار بحران هزینهای بیشتر از پذیرش خواستههای تهران درباره تنگه هرمز دارد.
پیام تهران این است که اگر واشینگتن با نقش پررنگتر جمهوری اسلامی در تنگه هرمز موافقت نکند، درگیری میتواند به مناطقی فراتر از خلیج فارس گسترش یابد.
رویترز نوشت جمهوری اسلامی معتقد است که با به خطر انداختن همزمان چندین گلوگاه دریایی و تاسیسات انرژی میتواند در هرگونه مذاکره احتمالی، موقعیت خود را تقویت کند.
مایکل نایتس، پژوهشگر موسسه واشینگتن، در همین رابطه گفت: «ایران از همان ابتدا کوشیده است با گسترش تدریجی گزینههای خود برای تشدید تنش، همواره برگ تازهای برای رو کردن داشته باشد؛ هر هفته یک جغرافیای جدید، یک نوع سلاح جدید یا یک هدف جدید.»
او افزود: «بزرگترین مزیت جمهوری اسلامی این نیست که بتواند به آمریکا یا اسرائیل آسیب وارد کند. مزیت اصلی آن این است که میتواند به کشورهای منطقه و اقتصاد جهانی ضربه بزند.»
طی هفتههای اخیر، حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز به تشدید تنشها در منطقه انجامید.
همچنین با گسترش دامنه تنشها و ورود حوثیهای یمن به درگیریهای منطقهای، دریای سرخ و تنگه بابالمندب نیز به کانون نگرانیهای امنیتی تبدیل شدهاند.
سپاه پاسداران بهدنبال امتیازگیری از طریق تشدید تنش
رویترز در ادامه نوشت جمهوری اسلامی پس از ایجاد اختلال در تنگه هرمز، این پیام را مخابره کرده است که هیچ گلوگاه دریایی در منطقه از دایره تهدیدهایش مصون نیست.
بر اساس این گزارش، تهدید دریای سرخ و زیرساختهای انرژی عربستان سعودی بخشی از راهبرد تهران برای افزایش هزینه حفاظت از تجارت جهانی و سنجش میزان آمادگی واشینگتن برای تحمل پیامدهای چنین تنشهایی است.
رویکرد جمهوری اسلامی، به گفته یکی از منابع کشورهای خلیج فارس، بازتاب این باور در میان فرماندهان سپاه پاسداران است که «آنها میتوانند امتیازهای بیشتری بگیرند».
به گفته این منبع، فرماندهان سپاه بر این باورند که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در آستانه انتخابات میاندورهای نوامبر، تمایل چندانی به ورود به یک جنگ گسترده دیگر در خاورمیانه ندارد.
او ادامه داد: «مقامهای ایران معتقدند هرچه دامنه جنگ گستردهتر و فشار بیشتر شود، ترامپ در نهایت عقبنشینی خواهد کرد. ترامپ تصور میکند با وارد کردن ضربههای سنگین میتواند ایران را به میز مذاکره بکشاند، اما آنها کوتاه نخواهند آمد.»
۱۱ مرداد، ترامپ اعلام کرد به درخواست تهران و کشورهای منطقه و مشروط به دستیابی سریع به توافقی که به بازگشایی فوری تنگه هرمز و رفع تهدید هستهای جمهوری اسلامی منجر شود، از انجام حملهای گسترده علیه حکومت ایران صرفنظر کرده است.
او افزود مذاکرات تهران و واشینگتن ۱۲ مرداد آغاز خواهد شد.
در سوی دیگر، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۲ مرداد هرگونه مذاکره با ایالات متحده را تکذیب کرد و گفت: «در حال حاضر هیچ مذاکرهای با آمریکا نداریم و مذاکرات جاری تنها با عمان و با محوریت دستیابی به تفاهم درباره تردد ایمن کشتیها از تنگه هرمز انجام میشود.»
تلاش تهران برای تغییر موازنه پیش از مذاکره
رویترز به نقل از یک منبع ارشد در حکومت ایران نوشت مقامهای بلندپایه جمهوری اسلامی به این نتیجه رسیدهاند که تلاشهای پیشین برای نشان دادن انعطاف، تنها به تشدید فشارهای آمریکا انجامیده و از این رو، تهران معتقد است پیش از ورود به هر مذاکره جدی، باید اهرمهای فشار خود را تقویت کند.
این منبع افزود حکومت ایران بر این باور است که ترامپ هرگونه عقبنشینی را نشانه ضعف تلقی میکند و تنها در برابر فشار، حاضر به تغییر موضع میشود.
مایکل سینگ، پژوهشگر ارشد موسسه واشینگتن، در همین رابطه گفت تهران معتقد است همچنان ابتکار عمل را در دست دارد، زیرا کاخ سفید هنوز درباره میزان آمادگی خود برای تشدید کارزار نظامی، به جمعبندی نرسیده است.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکا و کارشناس مسائل ایران، نیز تاکید کرد تهران میکوشد واشینگتن را به لغو محاصره دریایی و توقف حملات وادار کند.
آینده تنگه هرمز به محور اصلی اختلاف میان تهران و واشینگتن تبدیل شده است. منابع منطقهای گفتند عمان طرحی را با حمایت کشورهای حاشیه خلیج فارس برای مدیریت این آبراه ارائه کرده که شامل پرداخت «داوطلبانه» عوارض از سوی کشتیهای عبوری است.
با این حال، جمهوری اسلامی خواهان در اختیار گرفتن اختیارات اجرایی در تنگه هرمز و دریافت هزینه خدمات از کشتیهای عبوری است؛ خواستهای که واشینگتن آن را رد کرده و بر حفظ جایگاه هرمز بهعنوان یک آبراه بینالمللی، خارج از کنترل حکومت ایران، تاکید دارد.
راهبرد فرسایشی تهران در برابر واشینگتن
رویترز نوشت راهبرد جمهوری اسلامی نتیجهای مطابق انتظار تهران داشته است. با گسترش تهدیدها فراتر از تنگه هرمز، قدرتهای منطقهای و غربی بهجای افزایش فشار بر تهران، حفاظت از مسیرهای تجاری و زیرساختهای انرژی را در اولویت قرار دادهاند.
به نوشته این خبرگزاری، تشکیل ائتلاف دریایی جدید به رهبری عربستان سعودی نمونهای از این تغییر رویکرد است.
منابع کشورهای خلیج فارس گفتند این ائتلاف بر اسکورت کشتیهای تجاری، تبادل اطلاعات و حفاظت از خطوط کشتیرانی متمرکز است، نه رویارویی مستقیم با جمهوری اسلامی.
نایتس این وضعیت را موفقیتی برای تهران دانست و افزود هرچند جمهوری اسلامی توان مقابله مستقیم با قدرت نظامی آمریکا را ندارد، اما میتواند با وادار کردن دولتها و نیروهای دریایی به اتخاذ موضعی تدافعی، هزینههای سنگینی بر آنها تحمیل کند.
هر تهدید تازه در تنگه هرمز، تنگه بابالمندب و سایر نقاط، منابع و هزینه بیشتری برای حفظ جریان تجارت جهانی میطلبد.
به گزارش رویترز، رهبران جمهوری اسلامی بر این باورند که میتوانند فشارهای اقتصادی را بیش از ائتلاف تحت رهبری آمریکا تحمل کنند و با گسترش بحران، شرایط هرگونه مذاکره احتمالی را به نفع خود تغییر دهند.
رویترز در پایان هشدار داد هیچ یک از دو طرف نشانهای از عقبنشینی بروز ندادهاند و ادامه این راهبرد میتواند به مناقشهای بینجامد که مهار آن از توان هر دو طرف خارج باشد.
شهروندی از شیراز با اشاره به مواضع ناپایدار رییسجمهوری آمریکا گفت آقای ترامپ با رفتار «شلکن سفتکن» خود، به سرعت در حال از دست دادن محبوبیتش بین ایرانیان است و جمهوری اسلامی هم به توهم قدرت رسیده است.
او تاکید کرد جنگ اینچنین بینتیجه و فرسایشی که حکومت را هدف قرار ندهد، «فشاری بیدلیل» بر مردم است.
مخاطب دیگری از کرج گفت: «یکی از ترامپ بپرسد دقیقا فازش از این همه تغییر موضع و تغییر حرف چیست؟»
سه رسانه آمریکایی ۹ مرداد بهنقل از چند منبع مطلع گزارش دادند آمریکا و اسرائیل در حال برنامهریزی برای یکی از شدیدترین کارزارهای بمباران تا به امروز علیه اهداف زیرساختی مرتبط با انرژی در ایران هستند و این حملات ممکن است ۱۰ و ۱۱ مرداد انجام شود.
با این حال رییسجمهوری آمریکا شامگاه ۱۰ مرداد اعلام کرد به درخواست جمهوری اسلامی و برخی از کشورهای منطقه و به شرط دسترسی سریع به توافقی که بر اساس آن تنگه هرمز کاملا و فورا باز و تهدید هستهای تهران برطرف شود، از «حملهای گستردهتر از هر حمله دیگر بعد از جنگ جهانی دوم» چشم پوشیده است.
تهدید حمله به زیرساختها بینتیجه است
برخی شهروندان به تهدیدهای تکراری ترامپ درباره هدف قرار دادن زیرساختها اشاره کردند.
مخاطبی گفت این دست حملات، تغییری در مواضع جمهوری اسلامی ایجاد نمیکند، چون «سران حکومت ایرانی نیستند که دلشان به حال کشور بسوزد».
شهروندی دیگر به «بازی تکراری ترامپ» اشاره کرد و گفت: «تهدید حمله شدید به زیرساختها و پلها در آخر هفته میشود؛ نیمه شب یا میانجیگرها تماس میگیرند و منصرفش میکنند، یا با مذاکرهکنندگان خوبی در حال مذاکره هستند و مذاکره بسیار خوب پیش میرود.»
خبرگزاری آسوشیتدپرس دوشنبه ۱۲ مرداد در گزارشی تحلیلی به مرور مواضع رییسجمهوری آمریکا در قبال جمهوری اسلامی پرداخت و لغو حمله برنامهریزیشده اخیر پس از تهدید به حملات گسترده را بخشی از یک «الگوی تکراری» در جنگ با ایران خواند.
این رسانه نوشت در موارد پیشین حملات چند ساعت یا چند روز بعد از سر گرفته شدند.
کاری که جمهوری اسلامی میکند التماس است نه مذاکره
بخش دیگری از پیامهای مخاطبان، به بینتیجه بودن فرایند توافق و مواضع جمهوری اسلامی در برابر تهدید ترامپ به حمله و خبرهای مذاکره اختصاص یافته است.
شهروندی گفت آمریکا آنقدر «مشاجره و کشمکش پوچ» با جمهوری اسلامی انجام داد که این «فرقه تبهکار» را «بسیار وقیح و پررو» کرد.
مخاطبی دیگر ترامپ را خطاب قرار داد و گفت: «شما چطور گول یک حکومت قاتل و دروغگو را میخورید؛ در صورتی که پشت بلندگوهایشان اعلام میکنند میخواهیم ترامپ و نتانیاهو را اعدام و اموالشان را به نفع جمهوری اسلامی مصادره کنیم.»
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۲ مرداد در نشستی خبری گفت «مذاکرهای با آمریکا وجود ندارد»، بلکه مذاکرات با عمان بر سر موضوع «تردد ایمن از تنگه هرمز» در حال انجام است.
شهروندی در واکنش به این رویکرد گفت: «آقای بقائی درست میگوید. کاری که جمهوری اسلامی میکند التماس است، نه مذاکره.»
چند شهروند دیگر نیز با ادبیاتی مشابه، به رویکرد «التماسی» جمهوری اسلامی در مواجهه با آمریکا اشاره کردند.
شهروندی در همین زمینه گفت: «فکر کن بزنند رهبرت را بکشند، بعد با لباس مشکی بروی پیش همان کشوری که رهبرت را کشته برای توافق. یعنی آخر خار و خفیف شدن همین است.»
آقای ترامپ، فریب این شیادان کودککش را نخور
برخی پیامها به شدت گرفتن روند اعدامها و تلاش حکومت برای ایجاد رعب و وحشت در جامعه اشاره کردند؛ در شرایطی که جمهوری اسلامی در ضعیفترین وضعیت ممکن است.
شهروندی گفت ای کاش ترامپ همزمان با اعلام آتشبس، از جمهوری اسلامی میخواست روند اعدامها را هم متوقف کند.
مخاطبی دیگر اشاره کرد جمهوری اسلامی ۴۷ سال است مردم خودش را سرکوب و اعدام کرده، کشتار به راه انداخته و مردم را با دین فریب داده است.
او افزود: «واقعا جای تاسف دارد که آقای ترامپ فریب این شیادان کودککش و جوانکش را میخورد.»
شمار دیگری از شهروندان نیز تاکید کردند بزرگترین سلاح ایرانیان در مواجهه با حکومت، نه امید محض به ترامپ یا جنگ، بلکه اطمینان و اعتماد ۱۰۰ درصدی به «شجاعت معترضان» است.
مخاطبی در همین زمینه نوشت: «امید ما به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، اتحاد و همبستگی مردم داخل و خارج و ایمان به حقیقت و پیروزی است.»
بر اساس این گزارش که دوشنبه ۱۲ مرداد منتشر شد، یکی از افسران بخش اطلاعات فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) هفتم مرداد در ایمیلی خطاب به گروه گستردهای از تحلیلگران نظامی نوشت: «ما بهدنبال راههای تازه، خلاقانه و غیرمتعارف برای اعمال فشار و مجازات ایران هستیم.»
سیانان به نقل از مقامهای نظامی آمریکا این اقدام را «غیرمعمول» توصیف کرد و نوشت سنتکام در حال بررسی همه گزینههاست و به این جمعبندی رسیده که باید در راهبرد خود بازنگری کند.
تیموتی هاوکینز، سخنگوی سنتکام، در بیانیهای اعلام کرد این نهاد سابقهای طولانی در بهرهگیری از ایدههای نوآورانه دارد و برد کوپر، فرمانده سنتکام، همواره از اعضای تیم خود، صرفنظر از درجه نظامی، میخواهد پیشنهادهایشان را برای دستیابی به «بالاترین سطح عملکرد عملیاتی» مطرح کنند.
۱۱ مرداد، ترامپ اعلام کرد به درخواست تهران و کشورهای منطقه و مشروط به دستیابی سریع به توافقی که به بازگشایی فوری تنگه هرمز و رفع تهدید هستهای جمهوری اسلامی منجر شود، از اجرای حملهای گسترده علیه حکومت ایران صرفنظر کرده است.
ساعاتی پیش از این اظهارات، پایگاه خبری اکسیوس گزارش داده بود محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در گفتوگو با ترامپ نسبت به ازسرگیری حملات گسترده علیه جمهوری اسلامی ابراز نگرانی کرده است.
با این حال، سیانان گزارش داد رییسجمهوری آمریکا همچنان گزینه تشدید کارزار نظامی علیه حکومت ایران را بررسی میکند.
حملات نمادین یا عملیات گسترده؟
دو منبع آگاه از روند برنامهریزیهای نظامی به سیانان گفتند ارتش آمریکا در حال بررسی حمله به کوه کلنگ گزلا و دیگر مراکزی در ایران است که گمان میرود مواد یا تجهیزات هستهای در آنها نگهداری میشوند.
با این حال، این منابع تاکید کردند حتی قدرتمندترین تسلیحات متعارف آمریکا نیز به تنهایی احتمالا قادر به نابود کردن این تاسیسات نخواهند بود، زیرا بخش عمده آنها در اعماق زمین قرار دارند.
به گفته آنها، از بین بردن این مراکز احتمالا به عملیات زمینی نیاز دارد؛ گزینهای مخاطرهآمیز که ترامپ تاکنون از پذیرش آن خودداری کرده است.
سیانان افزود ترامپ همزمان در حال بررسی حملاتی نمادین است؛ عملیاتی که یکی از منابع آن را به «نمایش آتشبازی» تشبیه کرد و ممکن است شامل حمله به همان اهداف سال گذشته یا مراکز مشابه باشد تا امکان خروج آمریکا از جنگ فراهم آید.
این در حالی است که به نوشته سیانان، چنین حملاتی بعید است مهمترین چالش کنونی در مذاکرات تهران و واشینگتن، یعنی ادعای جمهوری اسلامی بر کنترل تنگه هرمز، را حلوفصل کند.
یک منبع آگاه گفت: «در نهایت، رییسجمهوری آمریکا بهدنبال دستیابی به توافق است؛ بنابراین همواره تلاش میکند راهی پیدا کند که هم فشار را افزایش دهد و هم بتواند از این جنگ خارج شود.»
او اضافه کرد: «وقتی گزینههای متعارف رو به پایان است، به ایدههای خلاقانه نیاز دارید؛ بهویژه در چنین شرایطی.»
ترامپ پیشتر اعلام کرد مذاکرات تهران و واشینگتن ۱۲ مرداد با هدف دستیابی به توافقی درباره تنگه هرمز و سپس پرونده هستهای جمهوری اسلامی آغاز خواهد شد.
در سوی دیگر، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۲ مرداد در نشستی خبری، هرگونه مذاکره با ایالات متحده را تکذیب کرد.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که پیش از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد.
محدودیت قدرت هوایی آمریکا
دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا، پیشتر بهطور علنی اذعان کرد حملات هوایی بعید است به تنهایی همه اهدافی را که ترامپ برای جنگ ایران در نظر گرفته، محقق کند.
او ماه گذشته در جلسه استماع کنگره گفت: «قدرت هوایی محدودیتهای خود را دارد.»
این در حالی است که گزینههای مختلف برای تشدید درگیری ماههاست به ترامپ ارائه شده و همزمان تجهیزات و نیروهای نظامی بیشتری نیز به منطقه اعزام شدهاند.
به گزارش سیانان، یکی از طرحهای سنتکام، بمباران سنگین مواضع جمهوری اسلامی به مدت یک تا دو هفته با هدف تضعیف توان موشکی حکومت ایران است.
روزنامه والاستریت ژورنال ۱۱ مرداد نوشت کشورهای حاشیه خلیج فارس در قبال رویارویی با جمهوری اسلامی موضعی یکسان ندارند و در حالی که امارات متحده عربی از واشینگتن خواسته است رویکردی سختگیرانهتر در پیش بگیرد، عربستان سعودی همچنان بر کاهش تنشها تاکید دارد.
بر اساس این مطلب که دوشنبه ۱۲ مرداد منتشر شد، بخش پالایش، با وجود نقش کلیدی در زنجیره تامین انرژی، سالها کمجاذبهترین حوزه صنعت نفت برای شرکتهای غربی بوده است.
هزینههای بالای بهرهبرداری، نوسان شدید حاشیه سود، افزایش «هزینههای کربنی» و رقابت پالایشگاههای تحت حمایت دولتها در خاورمیانه، آفریقا و آسیا، بسیاری از غولهای نفتی را به کاهش سرمایهگذاری در این بخش سوق داده است.
«هزینههای کربنی» به مالیات، مجوزهای انتشار و دیگر هزینههایی گفته میشود که دولتها برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای از صنایع آلاینده، از جمله پالایشگاهها، دریافت میکنند.
روند عقبنشینی از سرمایهگذاری در پالایشگاهها از اواخر دهه ۲۰۱۰، بهویژه در اروپا، سرعت گرفت؛ زیرا دولتها و شرکتها با اتکا به رشد سریع خودروهای برقی پیشبینی میکردند تقاضا برای سوخت تا دهه ۲۰۳۰ کاهش یابد و نیاز به توسعه ظرفیت پالایش کمتر شود.
در نتیجه، ظرفیت پالایش پنج شرکت بزرگ نفتی غربی شامل بیپی، شورون، اکسونموبیل، شل و توتالانرژیز از ۱۶.۴ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۰۵، معادل ۲۲ درصد ظرفیت جهانی، به ۱۰.۴ میلیون بشکه در روز در سال گذشته کاهش یافت؛ رقمی که تنها ۱۳ درصد از پالایش نفت خام جهان را تشکیل میدهد.
در این میان، شرکت شل بیشترین کاهش را تجربه کرده و تعداد پالایشگاههای خود را از ۴۰ واحد به ۷ پالایشگاه رسانده است.
با این حال، در پی تشدید درگیریهای نظامی در مناطق نفتخیز طی یک سال گذشته، وضعیت صنعت پالایش بهطور محسوسی بهبود یافته است.
تحلیلگران معتقدند این رونق در بلندمدت با تغییر الگوی مصرف نفت و کاهش تدریجی تقاضا برای سوختهای فسیلی، دوام نخواهد داشت.
از افول سرمایهگذاری تا جهش سودآوری
جنگ ایران یکی از مهمترین عوامل رونق صنعت پالایش بوده است. بسته ماندن تنگه هرمز برای چند ماه و محدود شدن دسترسی پالایشگاهها به نفت خام، همزمان با حملات تهران به پالایشگاههای خاورمیانه، حاشیه سود پالایش بنزین، گازوئیل و سوخت جت را به رکوردی بیسابقه رساند.
اختلال در عرضه نفت خام خاورمیانه، پالایشگاهها بهویژه در آسیا را ناچار به کاهش تولید کرد.
چین با وجود برخورداری از ذخایر عظیم نفت خام، برای جبران افت واردات، فعالیت پالایشگاههای خود را بهشدت کاهش داد و صادرات سوخت را متوقف کرد.
برآیند این تحولات در سهماهه دوم سال جاری میلادی حدود پنج میلیون بشکه در روز، معادل نزدیک به شش درصد از ظرفیت پالایش جهان پیش از جنگ، را از مدار خارج کرد.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، میانگین پالایش نفت جهان به حدود ۷۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافته که پایینترین سطح از زمان همهگیری کرونا در سال ۲۰۲۰ است.
در همین حال، حملات مداوم پهپادی اوکراین به زیرساختهای انرژی روسیه، ظرفیت پالایش این کشور را بهشدت کاهش داد و مسکو را وادار به توقف صادرات گازوئیل کرد؛ اقدامی که به جهش قیمت این فرآورده در بازارهای جهانی انجامید.
جنگ، کمبود عرضه و رکوردشکنی سود پالایشگاهها
همزمانی جنگ ایران و حملات اوکراین به زیرساختهای انرژی روسیه، سودآوری پالایشگاهها را بهطور کمسابقهای افزایش داد. کمبود فرآوردههای نفتی، قدرت قیمتگذاری شرکتهای بزرگ نفتی را تقویت کرد و بسیاری از پالایشگاهها را به فعالیت با حداکثر ظرفیت رساند.
پالایشگاههای آمریکا که در جریان این بحران به بزرگترین تامینکنندگان سوخت جهان تبدیل شدند، در هفته منتهی به دوم مرداد، با ۹۷ درصد ظرفیت فعالیت کردند؛ رقمی بالاتر از میانگین بلندمدت حدود ۹۰ درصدی این کشور.
شاخص حاشیه سود پالایش شرکت بیپی که یکی از معیارهای سنجش سودآوری صنعت پالایش در جهان است، از ۱۷ دلار به ازای هر بشکه در سهماهه نخست به ۳۰ دلار در سهماهه دوم افزایش یافت.
این شاخص در مدت مشابه سال گذشته میلادی ۱۲ دلار بود و میانگین آن در سهماهه سوم تاکنون به ۴۲ دلار در هر بشکه رسیده است.
اکسونموبیل در سهماهه دوم سال ۵.۵ میلیارد دلار سود از بخش پاییندستی خود به ثبت رساند که بهترین عملکرد این شرکت از سال ۲۰۲۲ بهشمار میرود. شورون نیز با ثبت ۴.۹ میلیارد دلار سود در «بخش پاییندستی»، بالاترین درآمد خود در این بخش طی دهه جاری را گزارش کرد.
بخش پاییندستی صنعت نفت به پالایش نفت خام، تولید فرآوردههای نفتی و توزیع و فروش آنها به مصرفکنندگان گفته میشود.
شل اعلام کرد سود تعدیلشده بخش فرآوردههای نفتی این شرکت به ۲.۵ میلیارد دلار رسیده که بالاترین رقم در دهه جاری است. شبکه پالایش این شرکت در سهماهه دوم با نرخ بهرهبرداری ۱۰۲ درصدی فعالیت کرد.
پاتریک پویان، مدیرعامل توتالانرژیز، هم عملکرد بخش پالایش این شرکت را «استثنایی» توصیف کرد.
چرا تحلیلگران به تداوم رونق امیدوارند؟
تحلیلگران معتقدند عواملی که سودآوری پالایشگاهها را افزایش دادهاند، در کوتاهمدت از میان نخواهند رفت.
هرچند بازگشایی کامل تنگه هرمز در صورت حلوفصل پایدار تنش میان تهران و واشینگتن و ازسرگیری فعالیت پالایشگاههای چین میتواند بازار سوخت را متعادلتر کند، اما زمان تحقق این سناریو هنوز مشخص نیست.
جنگ ایران نگرانیها درباره امنیت انرژی را تشدید کرده و دولتها را به افزایش ذخایر راهبردی نفت خام و فرآوردههای نفتی برای مقابله با اختلالهای احتمالی عرضه سوق داده است.
برآوردهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد ذخایر جهانی نفت در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ روزانه ۵.۱ میلیون بشکه کاهش یافته و پیشبینی میشود در سهماهه سوم نیز روزانه ۲.۲ میلیون بشکه دیگر افت کند.
به همین دلیل، بازسازی ذخایر بنزین، گازوئیل و سوخت جت احتمالا سالها طول خواهد کشید و تقاضا برای پالایش را در سطح بالایی نگه میدارد.
آلن گلدر، معاون ارشد بخش پالایش شرکت مشاورهای وود مکنزی، پیشبینی کرد حاشیه سود و نرخ بهرهبرداری پالایشگاهها تا پایان دهه جاری، بهدلیل تداوم رشد تقاضای نفت و محدود بودن پروژههای جدید پالایشگاهی، همچنان بالا باشد.
رونق امروز، چشماندازی نامطمئن
تحلیلگران معتقدند سود چشمگیر پالایشگاهها بیش از آنکه ناشی از بهبود بنیادین صنعت باشد، نتیجه جنگ، آسیب به زیرساختهای انرژی و کمبود عرضه است.
به گفته آنها، پالایشگاهها از آن جهت سود میبرند که ظرفیت پالایش جهان با سرعتی بیشتر از افت تقاضا کاهش یافته است.
این شرایط ممکن است پایدار نباشد. شماری از کشورهایی که ظرفیت پالایش محدودی دارند، اکنون در حال بررسی توسعه پالایشگاههای داخلی هستند. استرالیا از جمله کشورهایی است که چنین برنامهای را دنبال میکند.
به باور تحلیلگران، این سرمایهگذاریها در بلندمدت میتواند ظرفیت جدیدی به بازار اضافه کند و زمینه مازاد عرضه را فراهم آورد.
شرکتهای بزرگ نفتی نیز این چشمانداز را پذیرفتهاند. به گفته تحلیلگران، چند سال سودآوری استثنایی شاید روند افول صنعت پالایش را کندتر کند، اما بعید است بتواند مسیر بلندمدت این صنعت را تغییر دهد.
