سیانان به نقل از منابع آگاه گزارش داد ارتش آمریکا از نیروهای خود خواسته است برای مقابله با جمهوری اسلامی، طرحهای «خلاقانه و غیرمتعارف» ارائه کنند؛ اقدامی که به گفته مقامهای نظامی، نشاندهنده محدود بودن گزینههای پیش روی دونالد ترامپ برای واداشتن تهران به پذیرش توافق است.
بر اساس این گزارش که دوشنبه ۱۲ مرداد منتشر شد، یکی از افسران بخش اطلاعات فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) هفتم مرداد در ایمیلی خطاب به گروه گستردهای از تحلیلگران نظامی نوشت: «ما بهدنبال راههای تازه، خلاقانه و غیرمتعارف برای اعمال فشار و مجازات ایران هستیم.»
سیانان به نقل از مقامهای نظامی آمریکا این اقدام را «غیرمعمول» توصیف کرد و نوشت سنتکام در حال بررسی همه گزینههاست و به این جمعبندی رسیده که باید در راهبرد خود بازنگری کند.
تیموتی هاوکینز، سخنگوی سنتکام، در بیانیهای اعلام کرد این نهاد سابقهای طولانی در بهرهگیری از ایدههای نوآورانه دارد و برد کوپر، فرمانده سنتکام، همواره از اعضای تیم خود، صرفنظر از درجه نظامی، میخواهد پیشنهادهایشان را برای دستیابی به «بالاترین سطح عملکرد عملیاتی» مطرح کنند.
۱۱ مرداد، ترامپ اعلام کرد به درخواست تهران و کشورهای منطقه و مشروط به دستیابی سریع به توافقی که به بازگشایی فوری تنگه هرمز و رفع تهدید هستهای جمهوری اسلامی منجر شود، از اجرای حملهای گسترده علیه حکومت ایران صرفنظر کرده است.
ساعاتی پیش از این اظهارات، پایگاه خبری اکسیوس گزارش داده بود محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در گفتوگو با ترامپ نسبت به ازسرگیری حملات گسترده علیه جمهوری اسلامی ابراز نگرانی کرده است.
با این حال، سیانان گزارش داد رییسجمهوری آمریکا همچنان گزینه تشدید کارزار نظامی علیه حکومت ایران را بررسی میکند.
حملات نمادین یا عملیات گسترده؟
دو منبع آگاه از روند برنامهریزیهای نظامی به سیانان گفتند ارتش آمریکا در حال بررسی حمله به کوه کلنگ گزلا و دیگر مراکزی در ایران است که گمان میرود مواد یا تجهیزات هستهای در آنها نگهداری میشوند.
با این حال، این منابع تاکید کردند حتی قدرتمندترین تسلیحات متعارف آمریکا نیز به تنهایی احتمالا قادر به نابود کردن این تاسیسات نخواهند بود، زیرا بخش عمده آنها در اعماق زمین قرار دارند.
به گفته آنها، از بین بردن این مراکز احتمالا به عملیات زمینی نیاز دارد؛ گزینهای مخاطرهآمیز که ترامپ تاکنون از پذیرش آن خودداری کرده است.
سیانان افزود ترامپ همزمان در حال بررسی حملاتی نمادین است؛ عملیاتی که یکی از منابع آن را به «نمایش آتشبازی» تشبیه کرد و ممکن است شامل حمله به همان اهداف سال گذشته یا مراکز مشابه باشد تا امکان خروج آمریکا از جنگ فراهم آید.
این در حالی است که به نوشته سیانان، چنین حملاتی بعید است مهمترین چالش کنونی در مذاکرات تهران و واشینگتن، یعنی ادعای جمهوری اسلامی بر کنترل تنگه هرمز، را حلوفصل کند.
یک منبع آگاه گفت: «در نهایت، رییسجمهوری آمریکا بهدنبال دستیابی به توافق است؛ بنابراین همواره تلاش میکند راهی پیدا کند که هم فشار را افزایش دهد و هم بتواند از این جنگ خارج شود.»
او اضافه کرد: «وقتی گزینههای متعارف رو به پایان است، به ایدههای خلاقانه نیاز دارید؛ بهویژه در چنین شرایطی.»
ترامپ پیشتر اعلام کرد مذاکرات تهران و واشینگتن ۱۲ مرداد با هدف دستیابی به توافقی درباره تنگه هرمز و سپس پرونده هستهای جمهوری اسلامی آغاز خواهد شد.
در سوی دیگر، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۲ مرداد در نشستی خبری، هرگونه مذاکره با ایالات متحده را تکذیب کرد.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که پیش از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد.
محدودیت قدرت هوایی آمریکا
دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا، پیشتر بهطور علنی اذعان کرد حملات هوایی بعید است به تنهایی همه اهدافی را که ترامپ برای جنگ ایران در نظر گرفته، محقق کند.
او ماه گذشته در جلسه استماع کنگره گفت: «قدرت هوایی محدودیتهای خود را دارد.»
این در حالی است که گزینههای مختلف برای تشدید درگیری ماههاست به ترامپ ارائه شده و همزمان تجهیزات و نیروهای نظامی بیشتری نیز به منطقه اعزام شدهاند.
به گزارش سیانان، یکی از طرحهای سنتکام، بمباران سنگین مواضع جمهوری اسلامی به مدت یک تا دو هفته با هدف تضعیف توان موشکی حکومت ایران است.
روزنامه والاستریت ژورنال ۱۱ مرداد نوشت کشورهای حاشیه خلیج فارس در قبال رویارویی با جمهوری اسلامی موضعی یکسان ندارند و در حالی که امارات متحده عربی از واشینگتن خواسته است رویکردی سختگیرانهتر در پیش بگیرد، عربستان سعودی همچنان بر کاهش تنشها تاکید دارد.
بر اساس این مطلب که دوشنبه ۱۲ مرداد منتشر شد، بخش پالایش، با وجود نقش کلیدی در زنجیره تامین انرژی، سالها کمجاذبهترین حوزه صنعت نفت برای شرکتهای غربی بوده است.
هزینههای بالای بهرهبرداری، نوسان شدید حاشیه سود، افزایش «هزینههای کربنی» و رقابت پالایشگاههای تحت حمایت دولتها در خاورمیانه، آفریقا و آسیا، بسیاری از غولهای نفتی را به کاهش سرمایهگذاری در این بخش سوق داده است.
«هزینههای کربنی» به مالیات، مجوزهای انتشار و دیگر هزینههایی گفته میشود که دولتها برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای از صنایع آلاینده، از جمله پالایشگاهها، دریافت میکنند.
روند عقبنشینی از سرمایهگذاری در پالایشگاهها از اواخر دهه ۲۰۱۰، بهویژه در اروپا، سرعت گرفت؛ زیرا دولتها و شرکتها با اتکا به رشد سریع خودروهای برقی پیشبینی میکردند تقاضا برای سوخت تا دهه ۲۰۳۰ کاهش یابد و نیاز به توسعه ظرفیت پالایش کمتر شود.
در نتیجه، ظرفیت پالایش پنج شرکت بزرگ نفتی غربی شامل بیپی، شورون، اکسونموبیل، شل و توتالانرژیز از ۱۶.۴ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۰۵، معادل ۲۲ درصد ظرفیت جهانی، به ۱۰.۴ میلیون بشکه در روز در سال گذشته کاهش یافت؛ رقمی که تنها ۱۳ درصد از پالایش نفت خام جهان را تشکیل میدهد.
در این میان، شرکت شل بیشترین کاهش را تجربه کرده و تعداد پالایشگاههای خود را از ۴۰ واحد به ۷ پالایشگاه رسانده است.
با این حال، در پی تشدید درگیریهای نظامی در مناطق نفتخیز طی یک سال گذشته، وضعیت صنعت پالایش بهطور محسوسی بهبود یافته است.
تحلیلگران معتقدند این رونق در بلندمدت با تغییر الگوی مصرف نفت و کاهش تدریجی تقاضا برای سوختهای فسیلی، دوام نخواهد داشت.
از افول سرمایهگذاری تا جهش سودآوری
جنگ ایران یکی از مهمترین عوامل رونق صنعت پالایش بوده است. بسته ماندن تنگه هرمز برای چند ماه و محدود شدن دسترسی پالایشگاهها به نفت خام، همزمان با حملات تهران به پالایشگاههای خاورمیانه، حاشیه سود پالایش بنزین، گازوئیل و سوخت جت را به رکوردی بیسابقه رساند.
اختلال در عرضه نفت خام خاورمیانه، پالایشگاهها بهویژه در آسیا را ناچار به کاهش تولید کرد.
چین با وجود برخورداری از ذخایر عظیم نفت خام، برای جبران افت واردات، فعالیت پالایشگاههای خود را بهشدت کاهش داد و صادرات سوخت را متوقف کرد.
برآیند این تحولات در سهماهه دوم سال جاری میلادی حدود پنج میلیون بشکه در روز، معادل نزدیک به شش درصد از ظرفیت پالایش جهان پیش از جنگ، را از مدار خارج کرد.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، میانگین پالایش نفت جهان به حدود ۷۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافته که پایینترین سطح از زمان همهگیری کرونا در سال ۲۰۲۰ است.
در همین حال، حملات مداوم پهپادی اوکراین به زیرساختهای انرژی روسیه، ظرفیت پالایش این کشور را بهشدت کاهش داد و مسکو را وادار به توقف صادرات گازوئیل کرد؛ اقدامی که به جهش قیمت این فرآورده در بازارهای جهانی انجامید.
جنگ، کمبود عرضه و رکوردشکنی سود پالایشگاهها
همزمانی جنگ ایران و حملات اوکراین به زیرساختهای انرژی روسیه، سودآوری پالایشگاهها را بهطور کمسابقهای افزایش داد. کمبود فرآوردههای نفتی، قدرت قیمتگذاری شرکتهای بزرگ نفتی را تقویت کرد و بسیاری از پالایشگاهها را به فعالیت با حداکثر ظرفیت رساند.
پالایشگاههای آمریکا که در جریان این بحران به بزرگترین تامینکنندگان سوخت جهان تبدیل شدند، در هفته منتهی به دوم مرداد، با ۹۷ درصد ظرفیت فعالیت کردند؛ رقمی بالاتر از میانگین بلندمدت حدود ۹۰ درصدی این کشور.
شاخص حاشیه سود پالایش شرکت بیپی که یکی از معیارهای سنجش سودآوری صنعت پالایش در جهان است، از ۱۷ دلار به ازای هر بشکه در سهماهه نخست به ۳۰ دلار در سهماهه دوم افزایش یافت.
این شاخص در مدت مشابه سال گذشته میلادی ۱۲ دلار بود و میانگین آن در سهماهه سوم تاکنون به ۴۲ دلار در هر بشکه رسیده است.
اکسونموبیل در سهماهه دوم سال ۵.۵ میلیارد دلار سود از بخش پاییندستی خود به ثبت رساند که بهترین عملکرد این شرکت از سال ۲۰۲۲ بهشمار میرود. شورون نیز با ثبت ۴.۹ میلیارد دلار سود در «بخش پاییندستی»، بالاترین درآمد خود در این بخش طی دهه جاری را گزارش کرد.
بخش پاییندستی صنعت نفت به پالایش نفت خام، تولید فرآوردههای نفتی و توزیع و فروش آنها به مصرفکنندگان گفته میشود.
شل اعلام کرد سود تعدیلشده بخش فرآوردههای نفتی این شرکت به ۲.۵ میلیارد دلار رسیده که بالاترین رقم در دهه جاری است. شبکه پالایش این شرکت در سهماهه دوم با نرخ بهرهبرداری ۱۰۲ درصدی فعالیت کرد.
پاتریک پویان، مدیرعامل توتالانرژیز، هم عملکرد بخش پالایش این شرکت را «استثنایی» توصیف کرد.
چرا تحلیلگران به تداوم رونق امیدوارند؟
تحلیلگران معتقدند عواملی که سودآوری پالایشگاهها را افزایش دادهاند، در کوتاهمدت از میان نخواهند رفت.
هرچند بازگشایی کامل تنگه هرمز در صورت حلوفصل پایدار تنش میان تهران و واشینگتن و ازسرگیری فعالیت پالایشگاههای چین میتواند بازار سوخت را متعادلتر کند، اما زمان تحقق این سناریو هنوز مشخص نیست.
جنگ ایران نگرانیها درباره امنیت انرژی را تشدید کرده و دولتها را به افزایش ذخایر راهبردی نفت خام و فرآوردههای نفتی برای مقابله با اختلالهای احتمالی عرضه سوق داده است.
برآوردهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد ذخایر جهانی نفت در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ روزانه ۵.۱ میلیون بشکه کاهش یافته و پیشبینی میشود در سهماهه سوم نیز روزانه ۲.۲ میلیون بشکه دیگر افت کند.
به همین دلیل، بازسازی ذخایر بنزین، گازوئیل و سوخت جت احتمالا سالها طول خواهد کشید و تقاضا برای پالایش را در سطح بالایی نگه میدارد.
آلن گلدر، معاون ارشد بخش پالایش شرکت مشاورهای وود مکنزی، پیشبینی کرد حاشیه سود و نرخ بهرهبرداری پالایشگاهها تا پایان دهه جاری، بهدلیل تداوم رشد تقاضای نفت و محدود بودن پروژههای جدید پالایشگاهی، همچنان بالا باشد.
رونق امروز، چشماندازی نامطمئن
تحلیلگران معتقدند سود چشمگیر پالایشگاهها بیش از آنکه ناشی از بهبود بنیادین صنعت باشد، نتیجه جنگ، آسیب به زیرساختهای انرژی و کمبود عرضه است.
به گفته آنها، پالایشگاهها از آن جهت سود میبرند که ظرفیت پالایش جهان با سرعتی بیشتر از افت تقاضا کاهش یافته است.
این شرایط ممکن است پایدار نباشد. شماری از کشورهایی که ظرفیت پالایش محدودی دارند، اکنون در حال بررسی توسعه پالایشگاههای داخلی هستند. استرالیا از جمله کشورهایی است که چنین برنامهای را دنبال میکند.
به باور تحلیلگران، این سرمایهگذاریها در بلندمدت میتواند ظرفیت جدیدی به بازار اضافه کند و زمینه مازاد عرضه را فراهم آورد.
شرکتهای بزرگ نفتی نیز این چشمانداز را پذیرفتهاند. به گفته تحلیلگران، چند سال سودآوری استثنایی شاید روند افول صنعت پالایش را کندتر کند، اما بعید است بتواند مسیر بلندمدت این صنعت را تغییر دهد.
این گزارش تحلیلی که بامداد دوشنبه ۱۲ مرداد به وقت ایران منتشر شد، با اشاره به پست دونالد ترامپ در اواخر شنبه ۱۰ مرداد، مبنی بر توقف حملات گسترده، تصمیم اخیر او را در چارچوب این الگو بررسی کرد. ترامپ در آن پست اعلام کرده بود عملیات برنامهریزیشده علیه ایران را برای فرصت دادن به مذاکرات درباره پایان جنگ و ازسرگیری تردد کشتیهای باری از تنگه هرمز لغو کرده است.
به نوشته آسوشیتدپرس، هرچند این تغییر موضع ناگهانی به یکی از ویژگیهای اصلی این جنگ پنج ماهه بدل شده ، اما در موارد پیشین حملات تازه با وجود اظهارات ترامپ، چند روز یا حتی چند ساعت پس از اعلام او از سر گرفته شدهاند.
این خبرگزاری برای نشان دادن الگوی مورد نظر، تصمیمها و اظهارات ترامپ در ۱۸ فروردین، یکم و ۲۸ اردیبهشت، ۲۱ و ۲۷ خرداد، ۱۶ تیر، پنجم مرداد و ۱۰ مرداد را مرور کرد.
آتشبسی که دوام نیاورد
آمریکا و جمهوری اسلامی ۱۹ فروردین بر سر یک آتشبس دو هفتهای توافق کردند تا به درگیریهای شدیدی پایان دهند که ۹ اسفند ۱۴۰۴ با حملات اسرائیل و آمریکا به ایران آغاز شده بود.
ترامپ که تهدید کرده بود پلها، نیروگاهها و زیرساختهای حیاتی را بهطور گسترده بمباران خواهد کرد، کمتر از دو ساعت پیش از پایان مهلتی که برای تسلیم شدن تهران تعیین کرده بود، توافق با جمهوری اسلامی را اعلام کرد. ترامپ درباره پیامد چنین حملاتی گفت: «یک تمدن کامل از میان خواهد رفت.»
رییسجمهوری آمریکا اول اردیبهشت، یک روز پیش از پایان آتشبس، اعلام کرد توقف حملات برای مدتی نامحدود تمدید خواهد شد. او افزود میانجیگران از آمریکا خواستهاند برای ارائه پیشنهادهای بیشتر به مقامهای جمهوری اسلامی فرصت بدهد.
این آتشبس شکننده تا ۱۸ اردیبهشت دوام آورد؛ زمانی که آمریکا نفتکشهای متعلق یا مرتبط به جمهوری اسلامی را هدف قرار داد.
ترامپ ۲۸ اردیبهشت نیز پس از چند روز تهدید شدید علیه جمهوری اسلامی، اعلام کرد حمله نظامی گستردهای را که برای آن برنامهریزی شده بود، بهدلیل آغاز «مذاکرات جدی» متوقف میکند.
او آن زمان گفت: «به نظر میرسد احتمال بسیار خوبی وجود دارد که به توافق برسند. اگر بتوانیم بدون اینکه جهنم را با بمباران بر سرشان خراب کنیم به نتیجه برسیم، بسیار خوشحال خواهم شد.»
پس از شکست مذاکرات، آمریکا ششم خرداد حملات خود را از سر گرفت.
از تهدید به حمله شبانه تا توافق اولیه
ترامپ ۲۰ خرداد، پس از دو روز حملات متقابل، جمهوری اسلامی را به تشدید درگیریها تهدید کرد. او گفت آمریکا «امشب ایران را بسیار سخت هدف قرار خواهد داد» و «کنترل کامل» صنایع نفت و گاز این کشور را در دست خواهد گرفت.
چند ساعت بعد، او در شبکههای اجتماعی از پیشرفت در مذاکرات خبر داد و حملات را لغو کرد.
آمریکا و جمهوری اسلامی ۲۷ خرداد یک یادداشت تفاهم امضا کردند که پایان دائمی درگیریها و بازگشایی تنگه هرمز را پیشبینی میکرد. با امضای این توافق، یک مهلت ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی درباره آینده برنامه هستهای جمهوری اسلامی آغاز شد.
ترامپ احتمال کنار گذاشتن این توافق را منتفی ندانست و گفت: «این یک یادداشت تفاهم است و اگر از آن خوشم نیاید، شلیک و بمباران را از سر میگیریم.»
این توافق نیز پایدار نماند. آمریکا ۱۷ تیر، پس از حملات جمهوری اسلامی به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، دور تازهای از حملات علیه مواضع جمهوری اسلامی را آغاز کرد.
ترامپ در آن زمان برای شرکت در اجلاس رهبران ناتو در آنکارا، پایتخت ترکیه، به سر میبرد. او پس از آنکه گفت معتقد است آتشبس پایان یافته، بار دیگر تهران تهدید کرد «کار را یکسره خواهیم کرد».
توقف دوباره پس از ۱۳ روز حمله
ترامپ دوم مرداد، پس از نزدیک به دو هفته حملات شدید و روزانه آمریکا به ایران، از توقف عملیات برای دادن فرصتی دیگر به مذاکرات خبر داد.
ارتش آمریکا طی ۱۳ روز، تاسیسات مهم نظامی و تجاری ایران را هدف قرار داده بود؛ در حالی که درگیریها بر سر مسیرهای کشتیرانی شدت میگرفت. جمهوری اسلامی نیز در پاسخ، به سوی کشورهای خاورمیانه که میزبان نیروهای آمریکاییاند، موشک و پهپاد پرتاب کرده بود.
ترامپ ۱۰ مرداد، پس از آنکه به خبرنگاران گفت آمریکا ایران را «بسیار سخت» هدف قرار خواهد داد، در شبکههای اجتماعی از لغو حملات برنامهریزیشده خبر داد. او گفت متحدان آمریکا در خاورمیانه بر سر چارچوب کلی توافقی برای پایان دادن به جنگ، از جمله بازگشایی تنگه هرمز، به تفاهم رسیدهاند.
ترامپ نوشت: «بر اساس این درخواست، برای منفعت آینده جهان و نیز بقای ایرانی موفق و مرفه پذیرفتهام حمله را لغو کنم؛ مشروط بر اینکه بتوانیم بهسرعت به یک توافق برسیم.»
وزیر دفاع جمهوری اسلامی پس از اعلام ترامپ گفت ایران «نه غافلگیر شده و نه منفعل است» و در برابر تهدیدها در حالت آمادهباش باقی خواهد ماند.
ترامپ عصر یکشنبه ۱۱ مرداد، هنگام بازگشت به واشینگتن دیسی در هواپیمای ویژه ریاستجمهوری، به خبرنگاران گفت: «اکنون در قالب مذاکره با طرف ایرانی گفتوگو میکنیم. مذاکرات فردا بعدازظهر آغاز میشود. به آن فرصت خواهیم داد.»
او درباره محل مذاکرات، ترکیب هیاتهای مذاکرهکننده و مستقیم یا غیرمستقیم بودن گفتوگوها توضیحی نداد، اما ابراز امیدواری کرد این روند به توافق برسد و مانع کشته شدن شمار زیادی از مردم و اجرای یک حمله گسترده شود.
این سخنان یک روز پس از آن بیان شد که ترامپ شامگاه شنبه ۱۰ مرداد در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت جمهوری اسلامی و شماری از کشورهای خاورمیانه خواستار فرصت شدهاند تا توافقی را نهایی کنند که به بازگشایی «فوری، کامل و همهجانبه» تنگه هرمز و «پایان تهدید هستهای ایران» منجر شود.
این پست پس از گفتوگوی تلفنی ترامپ با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، منتشر شد. او در پستی که در تروثسوشال نوشت، نام کشورهای درخواستکننده را نبرد: «بر اساس این درخواست، برای منافع آینده جهان و همچنین بقای ایرانی موفق و شکوفا، موافقت کردم حمله را لغو کنم؛ مشروط بر اینکه بتوانیم بهسرعت به توافق برسیم.» ترامپ افزود اسرائیل نیز به این تعهد پیوسته است.
رییسجمهوری آمریکا یکشنبه در پاسخ به پرسشهای خبرنگاران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و جمهوری اسلامی را کشورهایی معرفی کرد که خواستار لغو حمله شده بودند. به گفته او، نیروهای آمریکایی کاملا آماده اجرای عملیاتی بودند که قرار بود تقریبا در همان ساعت گفتوگوی او با خبرنگاران آغاز شود.
ترامپ ابعاد حمله برنامهریزیشده را «عظیم» توصیف کرد و گفت: «این حمله با اختلاف بسیار، بزرگترین حمله از زمان جنگ جهانی دوم میشد و برای ایران فاجعهبار بود.»
او در پاسخ به پرسشی درباره ضربالاجل مذاکرات، زمان مشخصی تعیین نکرد و گفت آمریکا هر زمان بخواهد برای اقدام نظامی آماده است، اما توافق را ترجیح میدهد. ترامپ افزود از ولیعهد عربستان سعودی پرسیده است ریاض حمله را ترجیح میدهد یا توافق را و مقامهای سعودی پاسخ دادهاند که دستیابی به توافق را بسیار بیشتر ترجیح میدهند.
او هشدار داد گسترش درگیری میتواند پیامدهای پیشبینیناپذیری، از جمله موج جابهجایی جمعیت و وقوع «فاجعه»، برای کشورهای منطقه داشته باشد.
اختلاف بر سر مدیریت تنگه هرمز
خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی، ایرنا، یکشنبه به نقل از عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، گزارش داد مذاکرات تهران و عمان درباره تنگه هرمز به مراحل نهایی رسیده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت این مذاکرات بر دستیابی به توافق درباره مسیری جدید برای عبور از تنگه هرمز متمرکز است. او افزود: «این مذاکرات ارتباطی با باز یا بسته بودن تنگه هرمز ندارد. این بحث جداگانهای است.»
جمهوری اسلامی ششم مرداد تازهترین پیشنهاد عمان درباره تقسیم مدیریت مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز را رد کرده بود. عمان با حمایت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس طرحی ارایه کرده بود که بر اساس آن، مسیرهای تردد دریایی میان جمهوری اسلامی و عمان تقسیم میشد و شرکتهای کشتیرانی میتوانستند مبالغی را داوطلبانه به تهران بپردازند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، سهشنبه ششم مرداد گفت در طرح عمان، ۵۰ درصد مسیرهای تردد دریایی در اختیار جمهوری اسلامی و ۵۰ درصد دیگر در اختیار عمان قرار میگرفت. به گفته او، این طرح به وضعیتی پایان میداد که در آن همه مسیرهای عبور از آبهای سرزمینی عمان میگذشت.
غریبآبادی تاکید کرد پیشنهاد عمان نگرانیهای امنیت ملی جمهوری اسلامی را برطرف نمیکند و تهران حتی در صورت برقراری صلح نیز حاضر نیست ساز و کار پیش از جنگ، شامل تفکیک ترافیک دریایی و کریدور میانی، را دوباره بپذیرد.
ترامپ در صحبت یکشنبه خود با خبرنگاران گفت پس از دستیابی به توافق درباره تنگه هرمز، گفتوگوها بر پرونده هستهای یا آنچه او «هستهایزدایی ایران» خواند متمرکز خواهد شد. هنوز روشن نیست مذاکراتی که به گفته او دوشنبه آغاز میشود چه ارتباطی با گفتوگوهای تهران و عمان دارد و چه طرفهایی در آن حضور خواهند داشت.
این روزنامه یکشنبه ۱۱ مرداد به نقل از مقامهای ارشد منطقهای نوشت امارات در روزهای اخیر با دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، درباره اتخاذ موضعی قاطعتر در برابر حکومت ایران رایزنی کرده است.
این مقامها معتقدند تا زمانی که آمریکا فشار بر تهران را افزایش ندهد، کنترل تنگه هرمز را در دست نگیرد و حتی گزینه عملیات زمینی را مدنظر قرار ندهد، سپاه پاسداران حاضر به مصالحه نخواهد شد.
در سوی دیگر، عربستان سعودی همواره از کاهش تنش با جمهوری اسلامی حمایت کرده است. ریاض پیشتر با طرح آمریکا برای بازگشایی نظامی تنگه هرمز مخالفت کرده بود؛ اقدامی که به نوشته والاستریت ژورنال، به شکاف دیپلماتیک میان دو کشور دامن زد.
بر اساس این گزارش، عربستان سعودی در نهایت از موضع خود عقبنشینی کرد، اما مقامهای آمریکایی معتقدند پیامدهای آن اختلاف همچنان بر روابط واشینگتن و ریاض سایه انداخته است.
ترامپ بامداد ۱۱ مرداد اعلام کرد به درخواست تهران و کشورهای منطقه و مشروط به دستیابی سریع به توافقی که به بازگشایی فوری تنگه هرمز و رفع تهدید هستهای جمهوری اسلامی منجر شود، از اجرای حملهای گسترده علیه حکومت ایران صرفنظر کرده است.
ساعاتی پیش از این اظهارات، پایگاه خبری اکسیوس گزارش داده بود محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در گفتوگو با ترامپ نسبت به ازسرگیری حملات گسترده علیه جمهوری اسلامی ابراز نگرانی کرده است.
ترامپ همچنان توافق را ترجیح میدهد؟
والاستریت ژورنال در ادامه نوشت با وجود آنکه گزینه تشدید درگیری از سوی آمریکا همچنان روی میز است، مقامهای اسرائیلی معتقدند ترامپ ترجیح میدهد بهجای ورود به یک رویارویی تمامعیار، با تهران به توافق برسد؛ جنگی که هزینههای سنگینی برای کشورهای خاورمیانه به همراه خواهد داشت.
بر اساس این گزارش، نتایج نظرسنجیها نشان میدهد جنگ ایران در میان افکار عمومی آمریکا «بهشدت نامحبوب» است و میتواند به شانس جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای نوامبر آسیب بزند.
این روزنامه همچنین به نقل از یک دیپلمات جمهوری اسلامی نوشت مقامهای تهران از «آسیبپذیری سیاسی» ترامپ آگاهاند و در صورت لزوم تلاش خواهند کرد از آن بهرهبرداری کنند.
او افزود در صورت شکست دیپلماسی، سپاه پاسداران در حال بررسی انجام حملات پیشدستانه است، حتی اگر آمریکا آغازگر درگیری نباشد.
همزمان، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۱ مرداد در گفتوگو با صداوسیما تهدید کرد هرگونه حمله احتمالی آمریکا به حکومت ایران، همه کشورهای منطقه را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
او گفت: «همه بدانند که هرگونه جنایت و تجاوز نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی، بهویژه علیه زیرساختها، حتما تبعاتی خواهد داشت که دامنگیر همگان میشود.»
بقایی به همکاری نظامی برخی کشورهای منطقه و آمریکا اشاره کرد و افزود: «ما حتما تهدید میکنیم. حتما به پشتوانه توانمندی نظامیمان هر جا که لازم باشد، تهدید میکنیم... کشوری که در تجاوز مشارکت کند، در ردیف طرف متجاوز قرار میگیرد.»
این اظهارات در حالی مطرح شد که کانال ۱۲ اسرائیل پیشتر گزارش داد عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، با پیشنهاد قطر و آمریکا درباره سازوکار بازگشایی تنگه هرمز موافقت کرده است.
با این حال، بقایی در مصاحبه خود بار دیگر تاکید کرد وضعیت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ بازنخواهد گشت.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که پیش از آغاز جنگ ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد.
ششم مرداد، آرش نجفی، رییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، اعلام کرد پیش از جنگ دوم، بهطور متعارف کشور روزانه با کسری ۳۰۰ میلیون متر مکعبی گاز روبهرو بود.
او افزود: «با حوادثی که در جنگ رمضان برای ما رخ داد، در حال حاضر بیش از ۴۵۰ میلیون متر مکعب کسری گاز داریم.»
در بهمن ۱۴۰۴، حدود یک ماه پیش از آغاز جنگ دوم، گزارشهای وزارت صنعت، معدن و تجارت و موسسه مطالعات بینالمللی انرژی نشان میداد در سال ۱۴۰۳، میانگین کسری روزانه گاز ۱۸۹ میلیون متر مکعب بود.
کسری گاز که در ادبیات مقامهای جمهوری اسلامی «ناترازی» نامیده میشود، بهطور مزمن برای سالها ادامه داشته است؛ هرچند روند آن از سال ۱۴۰۳ به بعد تشدید شد.
کسری گاز که در سال ۱۴۰۴ به ۳۰۰ میلیون متر مکعب در روز رسید، در سال ۱۳۹۹ حدود ۱۵۵ میلیون متر مکعب در روز بود.
رقم ۳۰۰ میلیون متر مکعب کسری گاز در ایران در سال ۱۴۰۴، رقم میانگین است.
سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز، دیماه ۱۴۰۴ با اعلام کسری ۳۰۰ میلیون متر مکعبی روزانه گاز در کشور گفت این رقم در اوج پیک مصرف در فصلهای سرد به ۳۵۰ میلیون متر مکعب رسیده بود.
جنگ یا ناکارآمدی؟
آنگونه که نجفی و توکلی گفتند، کسری ۱۸۹ میلیون متر مکعبی در روز در سال ۱۴۰۳، در سال ۱۴۰۴ با افزایش ۱۱۱ میلیون متر مکعبی، به ۳۰۰ میلیون متر مکعب رسید.
به عبارتی، در یک سال، کسری گاز حدود ۵۹ درصد افزایش داشت.
اگر همین رشد ۵۹ درصدی بهصورت خطی در سال ۱۴۰۵ بدون در نظر گرفتن تاثیر جنگ ادامه پیدا کند، کسری گاز سال ۱۴۰۵ حدود ۴۷۶ میلیون متر مکعب در روز برآورد میشود، که از عدد ۴۵۰ میلیون متر مکعبی که نجفی ارائه کرده، بیشتر است.
به عبارتی، اگرچه در جنگ بخشهایی از برخی فازهای پارس جنوبی آسیب دید، اما بدون آن هم با روند مزمن افزایش سالبهسال کسری گاز، این اتفاق ناگزیر رخ میداد.
در جنگ چقدر از ظرفیت تولید گاز از بین رفته است؟
عطا حسینیان، روزنامهنگار حوزه انرژی، در مصاحبه با ایراناینترنشنال گفت در جنگ ۱۲ روزه، بخشهایی از فاز ۱۴ پارس جنوبی و در جنگ دوم بخشهایی از فازهای ۳، ۴، ۵ و ۶ پارس جنوبی هدف قرار گرفتند.
او با تاکید بر اینکه هدف حملات نه تاسیسات آبی، بلکه پالایشگاهها بوده است، افزود طبق آماری که اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رییس دولت جمهوری اسلامی، اعلام کرده، ۲۳۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت تولید گاز کشور در نتیجه جنگ کاهش یافته است.
حسینیان به تولید روزانه ۷۵۰ میلیون متر مکعبی گاز پیش از جنگ اشاره کرد و گفت با همین تولید، در زمستان تا ۳۵۰ میلیون متر مکعب کسری گاز در کشور وجود داشت.
با فرض درست بودن رقم ۲۳۰ میلیون متر مکعب، اکنون در تمام طول سال کشور با کسری ۲۳۰ میلیون متر مکعبی و در زمستان با کسری روزانه ۵۳۰ تا ۵۸۰ میلیون متر مکعبی گاز مواجه خواهد شد.
حسینیان به رایزنیهای گسترده جمهوری اسلامی با روسیه اشاره کرد و گفت طبق اخباری که شنیده میشود، مقامهای وزارت نفت به تکاپو افتادند تا بتوانند در زمستان از روسیه گاز وارد کنند، زیرا افزایش واردات گاز از ترکمنستان مقدور نیست و با تداوم وضع فعلی، بخش شمالی کشور در زمستان، با بحران تامین انرژی مواجه خواهد شد.
پیش از جنگ وضع گاز چطور بود؟
سال ۱۴۰۳، هنوز جنگ ۱۲ روزه رخ نداده بود. در آن سال، از آبان تا پایان اسفند در ۵ ماه، از مجموع ۱۲۰ روز کاری، ۴۵ روز دستکم یک استان تعطیل بود.
اگرچه در برخی موارد علت تعطیلی مواردی چون «سرمای شدید هوا»، «آلودگی» یا مواردی از این دست عنوان میشد، اما همزمان با تعطیلی صنایع به نظر میرسد علت اصلی کمبود گاز بود.
وضعیت کسری گاز در کشور به شکلی بود که از سالها قبل، بسیاری از صنایع کاملا تعطیل شدند.
برای نمونه در آذر ۱۴۰۳، حدود ۶ ماه پیش از جنگ ۱۲ روزه، غلامرضا سلیمی، معاون بهرهبرداری فولاد مبارکه، اعلام کرد بخش آهن اسفنجی و عملیات حرارتی این مجموعه که نیاز خودروسازان به ورق را تامین میکرد، بهعلت قطعی گاز ۱۰۰ درصد متوقف شده است.
دی ۱۴۰۳ نیز علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، خبر داد کورههای ۲۲ کارخانه سیمان کشور بهدلیل قطع گاز بهکلی تعطیل شدند.
آلودگی هوا
برای تامین گاز در بخش خانگی، دولت از سال ۱۴۰۱ به بعد، گاز صنایع را بهطور گسترده قطع میکند.
با اینحال، رفتهرفته حتی قطع گاز صنایع نیز جوابگوی کسری گاز نشد و در سالهای بعدی، دولت به سراغ قطع گاز نیروگاهها رفت.
بسیاری از نیروگاههای حرارتی بهجای گاز و گازوئیل (که دولت در تامین آن هم ناتوان شده)، بهطور گسترده از مازوت استفاده کردند؛ سوختی بهشدت آلاینده که آلودگی هوا را در برخی شهرها افزایش داده است.
اوضاع برق پیش از جنگ
اگرچه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، بارها تهدید کرده است نیروگاههای برق ایران را هدف قرار خواهد داد، اما هنوز هیچ نیروگاهی هدف قرار نگرفته است.
با این حال، کسری برق هم مانند گاز بهطور مزمن سالبهسال افزایش یافته است.
در سال ۱۴۰۳ و پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه، حدود ۳۰ روز از فصلهای گرم سال بهدلیل ناتوانی دولت از تامین برق خانگی دستکم یک استان در کشور تعطیل بود.
کار بهجایی رسید که از تابستان سال ۱۴۰۳، سالها پس از جنگ ۸ ساله، دولت جداول خاموشی اعلام میکرد. در تابستان ۱۴۰۳، هنوز هیچ جنگی رخ نداده بود.
جنگ چطور وضع برق را بهبود داد؟
خاموشیها صنایع را از پا درآورد، بهخصوص صنعت سیمان. با این حال، سیمان تنها صنعتی بود که در دو ماه ابتدای سال ۱۴۰۵، پیش و پس از آتشبس، تولید در آن نسبت به مدت مشابه سال ۱۴۰۴، افزایش داشت.
علت عمدتا به قطع برق صنعت سیمان باز میگشت. اسناد مالی اکثر کارخانههای سیمان نشان میدهد تولید در دوماه اول سال ۱۴۰۴ صفر بود. این رقم پس از جنگ در سال ۱۴۰۵ افزایش یافت و تولید در آنها از سر گرفته شد.
در بخش خانگی هم تعطیلی و خاموشیها در تابستان سال ۱۴۰۴، نسبت به سال ۱۴۰۳، نهتنها افزایش نداشت، بلکه در بسیاری از موارد شاهد کاهش بود.
از ابتدای تابستان امسال تاکنون که در اواسط مرداد هستیم، کمتر از ۱۰ روز تعطیلات پراکنده در استانها بهدلیل گرما و ناتوانی دولت از تامین برق ثبت شده است. این رقم در تابستان سال ۱۴۰۳، پیش از جنگ، حدود ۳۰ روز بود.
در میانه جنگ ۱۲ روزه، شایعاتی درباره هدف قرار گرفتن مراکز استخراج رمز ارز سپاه پاسداران رواج یافت.
این شایعات را آمارهای جهانی از کاهش ۱۵ تا ۲۰ درصدی استخراج جهانی بیتکوین همزمان با جنگ و قطعی اینترنت در ایران تقویت کردند.
جنگ؛ مثل همیشه نعمتی برای جمهوری اسلامی
پارس جنوبی اکنون اصلیترین منبع تامین گاز کشور است. اگرچه اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزه یک فاز و در جریان جنگ دوم ۴ فاز آن را هدف قرار داد، اما این مجموعه عظیم از ۲۴ فاز تشکیل شده است.
این حملات تاسیسات آبی آن را هدف قرار نداده که تعمیر و بازگرداندن آن به مدار بسیار مشکل است. در واقع بخشهایی از پالایشگاههای پارس جنوبی هدف قرار گرفتند.
با همه اینها، کسری گاز و بهطور کلی، کسری انرژی در ایران، موضوعی نیست که پس از آغاز جنگ رخ داده باشد.
وضعیت تعطیلات گسترده ادارات و آموزشگاهها در سال ۱۴۰۳ و از سوی دیگر، توقف تولید در بسیاری از واحدهای صنعتی در همان سال گواه این امر است.
مازوتسوزی و کسری بنزین نیز در سالهای پیش از جنگ وجود داشت.
با اینحال، وقوع جنگ فرصتی مناسب بود که مقامهای جمهوری اسلامی و برخی فعالان بخش خصوصی نظیر نجفی، ناکارآمدی ساختاری و سالها عدم بهروزرسانی بخش انرژی، از تولید تا انتقال، را به گردن جنگ بیندازند.
این در حالی است که تنها در سال ۱۴۰۳، از ۲۹۱ روز کاری، ۷۲ روز بهدلیل کسری برق یا گاز به تعطیلی کشیده شد.
شکی نیست که حملات به برخی بخشهای پارس جنوبی تا حدی این وضع را تشدید میکند، اما عامل اصلی نه جنگ، بلکه ناکارآمدی ساختاری جمهوری اسلامی است.
