فعال حقوق زنان
بالاخره پس از دو دورهای شدن انتخابات نمایشی ریاست جمهوری، مسعود پزشکیان از درون صندوقهای جمهوری اسلامی بیرون آمد، شعبدهبازی مضحکی که اینبار با اشاره وسواسگونه و البته بدون هیچ پیوند واقعی به مسئله زن انجام شد.
پزشکیان با وعده شرایط بهتر برای زنان در وضعیتی از این صندوقها بیرون آمده است که زنان ایرانی در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» برای اولینبار در تاریخ جمهوریاسلامی نه تنها در عرصه اجتماعی و سیاسی ایران، بلکه به صورت جهانی رویتپذیر شدهاند.
با پیگیری مناظرهها و تبلیغات جمهوری اسلامی به راحتی میتوانستیم به دو نکته برسیم. یک، جمهوری اسلامی در شرایط پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» بیشتر از آنکه به این یا آن نماینده خودش برای این پست حکومتی فکر کند، به پر شدن صحنه نمایش انتخابات فکر میکرد. موضوع تنها و تنها این بود که صحنه از حضور نمایشی «مردم» خالی نشود. مردمی که در قاموس جمهوری اسلامی تنها به ابزاری برای ادعاهای خود پیرامون پایگاه اجتماعیاش تبدیل شدهاند و برای جمهوری اسلامی به غیر از این نقش، در قالب هیچ نقش دیگری پذیرفته نشدهاند.
دوم، ترس شدید جمهوری اسلامی از بازنمایی واقعی مردم پس از قابل مشاهده شدن بیشتر زنان در فضای شهری در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» که حالا در شکل التماس و خواهش کاندیداها از زنان برای اعتماد بیشتر به آنها بروز پیدا کرده بود. پزشکیان حتی برای جلب توجه بیشتر به شکلی البته نادقیق به واقعه کشته شدن ژینامهسا امینی نیز اشاره کرد. اما سوال اصلی باید این باشد، در حکومتی که مردان اسلامیست خاصه با اندیشه اسارت زن بنا کردهاند و هرگز در هیچ شرایط و مقطع سیاسی حاضر نشدند از جهنمسازی در حوزه نابرابری جنسیتی دست بکشند، قرار است به زنان چه نگاه دیگری انداخته شود؟
زنانی که دقیقا از ابتدای پیدایش جمهوری اسلامی در هر نوعی از سیاستورزی همواره از سطوح اجتماعی و سیاسی جامعه زدوده شدند و با این اقدام، انسجام اجتماعی جامعه ایران تا مرز جنونآمیز شاخص شکاف جنیستی ۱۴۳ در میان ۱۴۶ کشور مورد بررسی سقوط کرد. جامعه که قاطبه نیمی از آن با مسئله نمادین و بنیادین حجاب اجباری حتی از رویتپذیری ساده اجتماعی محروم ماند و بدین واسطه خود نیز به طرق مختلف در برابر دستگاه و ماشین سرکوب بیشکل و از هم گسیخته شد. عمده شکافهای سیاسی، اجتماعی، اتنیکی، مذهبی و اقتصادی که جمهوری اسلامی در جریان تثبیت خودش آنها را عمیق کرد، پس از فرمان خمینی و بسیجش برای اجباری شدن حجاب اجباری و ایجاد آپارتاید جنسیتی به شکل سازماندهیشده و همراه با سرکوبها و کشتارهای شدید سازماندهی شدند.
حالا نتیجه صندوقهای جمهوری اسلامی که به دلیل تلاشش برای از سرگیری مذاکرات هستهای با غرب در وضعیت پساجنبشی «زن، زندگی، آزادی» که مذاکرات قطع شدهاند، قابل پیشبینی هم بود، روشن شده است. طالبانی با عنوان اصلاحطلب با بسیج اصلاحطلب، با همان باری به هر جهتی خاص اصلاحطلبان در تمام این سالها و تعهد همیشگیشان به حفظ نظام. در عین حال اما جدای از مشارکت پایین زنان، به طور کلی جامعه ایران مشارکتی بسیار پایین در هر دو دوره داشت که با وجود آمارسازیهای معمول جمهوری اسلامی در هیچکدام از دورها به بر اساس ادعاهای خودشان حتی به ۵۰ درصد نرسید.
آنها با همه قدرت مالی، تبلیغاتی و توحش سرکوبشان نتوانستند صحنه را به قدری از حضور نمایشی مردم پر کنند، که بتوانند ادعایی بیش از این بکنند. این یعنی «نه» مردم به سیاست صندوقیسم جمهوری اسلامی. از طرفی دیگر همه آنچه در فضای شبکههای اجتماعی برای انتخابات سینه میزد، غالبا صحنهای مردانه بود. روشن بود که زن در این عرصه حتی تا حد نمایشی کردن فضا برای بالا بردن مشارکت هم قابل بسیج کردن عمومی و خاصه در سطح سیاسی نیست. برعکس، قاطبه زنان فعال مدنی و زنان زندانی به طور مشخص دعوت به مشارکت نکردن در این نمایش مخاطرهآمیز کردند. انتخاب آنها روش است: «زن، زندگی، آزادی» به جای نمایش انتخاباتی جمهوری اسلامی!
چهرهای که در ارتباط با موضوع پوشش گفت: «اگر اشکالی هست، دختران و زنان ایران را ما تربیت کردیم. بهجای نقد خودمان به آنها میتازیم.» پزشکیان همچنین اشاره کرد که «با هرگونه برخورد خشن با هر انسانی مخالفم، چه رسد به زن!»
در چنین دستگاه فکری، حق زنان برای انتخاب پوشش به رسمیت شناخته نمیشود و برای تحمیل حجاب، رویکرد توجیهی حجاب و تربیت زن محجبه از کودکی، اتخاذ میشود و با خشونت علیه زنان از زاویه صغیر دانستن و ضعیف بودن زنان مخالفت میکند.
این نگاه تربیتی، با سخن گفتن و تذکر زبانی آغاز میشود اما بر اساس آیه ۳۴ سوره «نسا» به گشت ارشاد و کتک زدن زنان هم میانجامد: «... و زنانی که از نافرمانی آنان (در حقوق همسری) بیمناکید باید نخست آنان را موعظه کنید و (اگر مطیع نشدند) از خوابگاه آنان دوری گزینید و (اگر باز مطیع نشدند) آنان را با زدن، تنبیه کنید...»
در انتخابات اخیر، جدا از تمام تغییراتی که به وضوح در جامعه ایران دیده میشود، شاهد تعداد بسیاری از کسانی که در انتخابات شرکت نکردند، بودیم و هستیم که سهم بالایی از آنان زنان هستند.
زنان با کنشورزی جدیدی که در واقع خودداری از مشارکت سیاسی منفعل، اینجا یعنی رای دادن، صحنه را دوباره به عرصه نمایش قدرت نهفته خود که بسیاری از آن غافل بودهاند، تبدیل کردهاند.
به نظر میرسد زنان به دلیل درک موقعیت ممتاز و جدیدی که به بهای گزافی به دست آوردهاند، در عین حال به نوعی خودباوری نیز دست یافتهاند که آنها را تشویق کرده که صحنه را واگذار نکنند و از بسترهای جدید برای تداوم تاثیرگذاریشان بهره ببرند.
پیش از این نیز اصلاحطلبان بارها از مساله حقوق زنان سواستفاده کردند و پس از رسیدن به قدرت، در برخورد با این موضوع با اصولگرایان به توافق رسیدند و مسائل مربوط به برابریخواهی را کنار گذاشتند.
برای زنان، تا زمانی که جمهوری اسلامی در قدرت است، تفاوتی ندارد کدام جناح دولت را در دست داشته باشد.
مهمترین مطالبه زنان امروز این است که خودشان، به عنوان انسانی آگاه و صاحب اختیار تعیین کننده سرنوشت خودشان باشند. میخواهند خودشان نقشهایی که در زندگی مایل به ایفای آن هستند و سبک زندگی خود را انتخاب کنند.
زنان میخواهند بابت انتخاب آزادانه سبک زندگی که میتواند بسیار هم متکثر باشد و از ارزشهای جدید اجتماعی-فرهنگی در جهان امروز برخاسته باشد، دچار چالش و تحقیر و محدودیت نشوند.
با وجود اینکه هنوز اطلاعات مشارکت در انتخابات به تفکیک جنسیت در دست نیست، اما به عنوان مثال میتوان به نمونه کرمانشاه اشاره کرد.
دبیر ستاد انتخابات استان کرمانشاه به تفکیک آرا بر اساس جنسیت و سن و سال رایدهندگان اشاره کرد و گفت بر اساس استعلامهای گرفته شده، تاکنون بیش از ۵۴ درصد رایدهندگان مرد، ۴۶ درصد زن و بیشترین گروههای سنی رایدهنده بین ۳۵ تا ۴۵ ساله بودهاند.
این تاییدی است بر سطح پایین مشارکت زنان در این انتخابات. زنانی که در دو دهه گذشته از جنبش «سبز» تا «زن، زندگی، آزادی» از رهبران جنبش محسوب میشوند و صدای آنها بلندتر از هر زمانی به گوش میرسد.
وقتی جامعه ایران امید به اصلاح را آغاز کرد، زنان و جوانان از اولین گروههای حامی آن بودند و در میان رایدهندگان به خاتمی گروه اصلی را تشکیل میدادند. اکنون نیز که تصمیم اکثریت مردم بر تحریم انتخابات نمایشی بوده است، زنان و جوانان در پیشانی این تصمیم قرار گرفتهاند.
در این رویکرد، تحریم انتخابات یک کنش سیاسی در چهارچوب تعریف نافرمانی مدنی است؛ نافرمانی که در حدود دو سال گذشته زنان ایرانی بیشتر از هر گروه دیگری در خیابانهای ایران به تصویر کشیدهاند و در این انتخابات هم نشان دادند که «زن، زندگی، آزادی» تنها یک شعار نیست بلکه مانیفست مقاومت در برابر استبداد است.