تابستان ۲۰۲۶ است و اروپا با یکی از شدیدترین بحرانهای همزمان اقلیمی و انرژی خود روبهروست. در بوداپست، سطح آب رودخانه دانوب به رکورد بیسابقهای سقوط کرده است. رودخانهای که زمانی شریان اصلی قاره بود، حالا آنقدر کمجان شده که قایقرانی و گردشگری در آن متوقف شدهاست.
این خشکسالی فقط گردشگری را متوقف نکرد. گرمای سوزان باعث شد مصرف برق هم به اوج برسد. همین گرما، رگهای حیاتی تولید برق را هم خشکانده است. نیروگاه هستهای «پاکس» در مجارستان که نیمی از برق آن کشور را تامین میکند، بهخاطر کمبود آب برای خنکسازی راکتورهایش، تولیدش را بهشدت کاهش داده و تا مرز خاموشی کامل پیش رفته است. در صربستان، نیروگاههای برقآبی تنها با یکپنجم ظرفیت واقعیشان کار میکنند.
بحران چنان بغرنج شده است که نیروی دریایی رومانی مجبور شد با ۱۸۰ کیلوگرم مواد منفجره، صخرههای بستر دانوب را متلاشی کند تا جریان آب را به سمت نیروگاه هستهای «چرناوودا» هدایت و از یک خاموشی سراسری جلوگیری کند.
همزمان در فرانسه، آتشسوزیهای ویرانگر در جنگلهای نزدیک بوردو، منطقهای بزرگتر از پاریس را به خاکستر تبدیل و دهها هزار نفر را آواره کرده است. آتشی که برای خاموش کردنش به همان منابع محدود آب نیاز است.
اینجا یک تضاد بزرگ آشکار میشود: برای زنده ماندن در زمین گرمشده، به انرژی و سرمایش نیاز داریم، اما تولید همین انرژی به آبی وابسته است که دیگر وجود ندارد، و درست در همین نقطه، تشنهترین فناوری بشر، هوش مصنوعی وارد میدان میشود.
«ابر» توهم است؛ واقعیت، یک ساختمان داغ و تشنه
بیشتر ما اینترنت و ابزارهای هوش مصنوعی را چیزی معلق و بیجرم در فضایی به نام «ابر» یا «کلود» تصور میکنیم. این فقط یک استعاره زیبای بازاریابی است. «ابرها» در واقع در ساختمانهایی به بزرگی استادیومهای ورزشی زندگی میکنند: ساختمانهایی به نام دیتاسنترها.
در این مراکز هزاران تراشه و پردازشگر فوقپیشرفته، شبانهروز محاسبات سنگین انجام میدهند و گرمایی تولید میکنند که اگر بلافاصله دفع نشود، سرورها در چند ثانیه از کار میافتند. یکی از ارزانترین و رایجترین راههای خنک نگهداشتن این سرورها، استفاده از آب است.
یک دیتاسنتر معمولی که برای ذخیرهسازی و ایمیل استفاده میشود و برق مصرفیاش معادل مصرف هزار خانه است، سالانه حدود ۲۶ میلیون لیتر آب مصرف میکند. اما دیتاسنترهای غولآسای هوش مصنوعی میتوانند روزانه بین ۳.۷ تا ۱۹ میلیون لیتر آب ببلعند. رقمی معادل مصرف روزانه یک شهر ۱۰ تا ۵۰ هزار نفری. نزدیک به ۸۰ درصد این آب برای همیشه از چرخه محلی خارج میشود، چون به بخار تبدیل میشود.
وقتی این ساختمانهای تشنه، بیبرنامه در مناطق کمآب ساخته میشوند، تعادل زیستی جوامع محلی را به هم میریزد. بورلی موریس، زنی بازنشسته در ایالت جورجیای آمریکا، در گفتوگو با نیویورکتایمز مدعی شده که ساخت یک دیتاسنتر عظیم متعلق به شرکت متا در نزدیکی خانهاش، سفره آب زیرزمینی و چاه شخصیاش را نابود کرده است. متا با انتشار یک مطالعهی مستقل این ادعا را رد کرده، اما تنش میان حق انسانها برای آب شرب و نیاز دیتاسنترها به خنکسازی، واقعیتی انکارناپذیر است.
یک چرخه باطل که هر روز تنگتر میشود
گرمایش زمین باعث خشکسالی میشود و خشکسالی مساوی است با کمآب شدن رودخانهها. همین کمبود آب، نیروگاههای هستهای و برقآبی را که برای کارکردنشان به آب نیاز دارند، به تعطیلی میکشاند. درست در همان لحظهای که تولید برق افت میکند، تقاضا برای برق بالا میرود؛ از یک طرف مردم برای فرار از گرما کولرهایشان را روشن نگه میدارند، از طرف دیگر همان گرما باعث میشود سرورهای دیتاسنتر داغتر شوند و به آب و برق بیشتری برای خنک ماندن نیاز پیدا کنند. علاوه بر همه اینها، مصرف هوش مصنوعی هم مستقل از فصل و آبوهوا، روزبهروز در حال رشد است. پس این فشار اضافه هم به طور مداوم روی دیتاسنترهاست.
نتیجه چیست؟ تولید برق کاهش یافته، اما تقاضا برای آن بیشتر شده است. برای جبران این کمبود، بخشی از شبکه برق به نیروگاههای فسیلی رجوع میکند، چون انرژیهای تجدیدپذیر، با وجود رشد چشمگیرشان در سالهای اخیر، هنوز نمیتوانند بهتنهایی جوابگوی جهش ناگهانی تقاضا باشند. نتیجه سوزاندن سوخت فسیلی بیشتر، گرمتر شدن زمین است؛ یعنی برگشت به همان نقطه شروع چرخه تخریب، این بار با شدتی بیشتر.
سهم واقعی یک ایمیل ساده چقدر است؟
فرضیه معروف «یک بطری آب به ازای هر ایمیل» در نگاه اول اغراقآمیز به نظر میرسد. اما وقتی زنجیره تامین را بررسی میکنیم، تصویر واقعیتری را میبینیم.
خنککردن مستقیم سرورها برای یک دستور کوتاه، واقعا ناچیز است؛ چیزی حدود چند قطره آب. اما این تنها بخش کوچکی از ماجراست. سهم بزرگتر، پنهان است: تولید هر مگاواتساعت برق در نیروگاههای زغالسنگی، دهها هزار لیتر آب بخار میکند. یعنی بخش عمده آب، کیلومترها دورتر از دیتاسنتر، در برجهای خنککننده نیروگاهها تبخیر میشود. لایه دیگر هم ساخت اجزای این سرورهاست. کارخانههای نیمههادی روزانه میلیونها لیتر آب فوقپاک برای ساخت قطعات و تراشههای سرورها مصرف میکنند.
پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا ریورساید با جمع زدن این سه لایه یعنی خنکسازی مستقیم سرورها، آب مصرفی در شبکه تولید برق و آب مصرفی تولید تراشهها، تخمین زدهاند که نوشتن یک ایمیل ۱۰۰ کلمهای یا یک گفتوگوی کوتاه حاوی ۲۰ سوال با یک مدل پیشرفته هوش مصنوعی، در مجموع معادل تبخیر حدود نیم لیتر آب شیرین است؛ تقریبا معادل یک بطری نیم لیتری آب معدنی. حالا این عدد را در میلیاردها تراکنش روزانه در سراسر جهان ضرب کنید.
دوراهی نهایی: آب برای بقا، یا برق برای بایتها؟
طبق آمار سازمان جهانی بهداشت و یونیسف، از هر چهار نفر در جهان، یک نفر به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارد. نزدیک به چهار میلیارد انسان دستکم یک ماه از سال را با کمبود شدید آب میگذرانند. با روند فعلی اقلیمی، تا سال ۲۰۴۰ تقریبا یکچهارم کودکان جهان در مناطقی با تنش آبی بسیار شدید زندگی خواهند کرد.
همزمان، گزارشهای رسمی میگویند تقاضای جهانی آب برای هوش مصنوعی تا سال ۲۰۲۷ میتواند به رقمی معادل نیمی از کل مصرف سالانه آب انگلستان برسد.
این به معنای لزوم توقف فناوری نیست، بلکه زنگ خطری جدی برای اصلاح مسیر توسعه آن است. راهحلهایی وجود دارد که غولهای فناوری باید سریعتر به سمتشان بروند: سیستمهای خنککننده بسته که هدررفت آب را تا حد زیادی کاهش میدهند. فناوریهای نوینی مثل خنکسازی غوطهوری در مایع که مصرف آب را تقریبا صفر میکنند، الزام قانونی به استفاده از پسابهای صنعتی بهجای آب شرب شهری برای خنکسازی، و انتقال دیتاسنترها به مناطق خنکتر یا تامین کامل انرژیشان از منابع تجدیدپذیر مثل باد و خورشید.
اگر سیاستگذاران قوانین شفافیت مصرف منابع را جدی نگیرند و غولهای فناوری را به بهینهسازی ملزم نکنند، در فصول گرم آینده، جوامع محلی ممکن است ناچار به انتخابی دراماتیک شوند: آب باقیمانده را به گلوی خشکیده شهروندان بدهند، یا به سرورهایی که دارند ایمیلهای اداریمان را مینویسند.
برخلاف این تصور رایج که کاهش وزن تنها به اراده و سبک زندگی بستگی دارد، پژوهشهای جدید نشان میدهد مغز و بدن برای مقابله با کاهش وزن بهگونهای برنامهریزی شدهاند که از ذخایر انرژی محافظت کنند.
بهنوشته ساینسدیلی، پس از کاهش وزن، هورمونهای گرسنگی افزایش مییابند، میل به غذا بیشتر میشود و بدن انرژی کمتری مصرف میکند.
این واکنشها بخشی از سازوکاری است که طی تکامل برای کمک به بقای انسان در دورههای کمبود غذا شکل گرفته است.
«حافظه زیستی» مغز و مقاومت در برابر کاهش وزن
یافتههای پژوهشگران حاکی از آن است که برای نیاکان انسان، ذخیره چربی یک مزیت حیاتی به شمار میرفت.
کمبود چربی میتوانست به معنای گرسنگی و مرگ باشد و انباشت بیش از حد آن نیز توانایی حرکت و شکار را کاهش میداد. به همین دلیل، مغز در طول تکامل سامانههای پیچیدهای را برای حفظ ذخایر انرژی توسعه داد.
در دنیای امروز، اگرچه غذا بهوفور در دسترس است و فعالیت بدنی دیگر شرط بقا نیست، همان سازوکارهای تکاملی همچنان فعالاند و کاهش وزن را دشوار میکنند.
بهگفته پژوهشگران، زمانی که فرد وزن کم میکند، مغز این تغییر را به منزله تهدیدی برای بقا در نظر میگیرد. در نتیجه، اشتها افزایش مییابد، میل به خوردن بیشتر میشود و همزمان سرعت مصرف انرژی در بدن کاهش پیدا میکند.
مطالعات نشان میدهد مغز نوعی «حافظه زیستی» از وزن بدن دارد. این ویژگی که زمانی به انسان کمک میکرد پس از دورههای قحطی دوباره به وزن طبیعی خود بازگردد، اکنون میتواند به مانعی برای حفظ کاهش وزن تبدیل شود.
پژوهشگران میگویند اگر فرد برای مدتی طولانی اضافهوزن داشته باشد، مغز ممکن است همان وزن بالاتر را بهعنوان وضعیت طبیعی جدید ثبت کند و برای حفظ آن بکوشد.
به همین دلیل، بسیاری از افراد پس از پایان رژیم غذایی دوباره وزن از دسترفته خود را بازیابی میکنند.
این یافتهها نشان میدهد بازگشت وزن لزوما ناشی از کمبود اراده یا بیانضباطی نیست، بلکه نتیجه عملکرد طبیعی سامانههای زیستی است که طی میلیونها سال تکامل برای محافظت از بدن شکل گرفتهاند.
داروهای جدید و دستکاری سازوکارهای زیستی
در همین راستا، داروهای کاهش وزن مانند وگووی و مونجارو امید تازهای برای غلبه بر این سازوکارهای زیستی ایجاد کردهاند.
این داروها با تقلید از هورمونهای روده که پیام سیری را به مغز منتقل میکنند، اشتها را کاهش میدهند و به کاهش وزن کمک میکنند.
با این حال، این درمانها برای همه افراد به یک اندازه موثر نیستند. برخی بیماران بهدلیل عوارض جانبی نمیتوانند مصرف را ادامه دهند و در برخی دیگر نیز داروها تاثیر قابلتوجهی بر کاهش وزن ندارند.
پژوهشگران میگویند حتی در افرادی که به این داروها پاسخ میدهند، با قطع درمان معمولا سازوکارهای طبیعی بدن دوباره فعال میشوند و وزن از دسترفته بهتدریج بازمیگردد.
این موضوع نشان میدهد مقابله با «حافظه زیستی» بدن همچنان یکی از مهمترین چالشهای درمان چاقی است.
در مذاکراتی که سهشنبه ۱۳ مرداد در رم آغاز شد، هیاتهای نظامی، امنیتی و دیپلماتیک لبنان و اسرائیل حضور دارند و هیات اسرائیلی نیز شامل مقامهایی از ارتش این کشور است.
این دور از مذاکرات بر ادامه عقبنشینی نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان، استقرار ارتش لبنان در این مناطق و حل اختلافهای مرزی متمرکز است.
اسرائیل بارها تاکید کرده است اجرای این روند به خروج نیروهای حزبالله از مناطق نزدیک مرز این کشور بستگی دارد.
این نشست در ادامه دور ششم مذاکراتی برگزار میشود که اواخر تیر در رم، بدون دستیابی به توافق نهایی درباره عقبنشینی نیروهای اسرائیلی از لبنان، پایان یافت.
دو طرف در آن دور بر سر ساختار و دستورالعملهای اجرای طرح آزمایشی مناطق حائل در جنوب لبنان به توافق رسیدند؛ طرحی که خروج تدریجی نیروهای اسرائیلی، استقرار ارتش لبنان و پیشبرد خلع سلاح حزبالله را دنبال میکند.
شبکه الحدث گزارش داد هیات لبنانی در مذاکرات رم بر موارد نقض توافق از سوی اسرائیل تمرکز خواهد کرد و از آمریکا خواهد خواست برای اجرای چارچوب توافق بر اسرائیل فشار وارد کند.
به گزارش این شبکه، هیات لبنانی همچنین در تلاش است اجرای طرح مناطق آزمایشی در جنوب لبنان گسترش یابد.
همزمان روزنامه هاآرتص گزارش داد ارتش اسرائیل حضور خود را در عمق جنوب لبنان تقویت کرده و در حال تثبیت کنترل بر مناطقی است که در جریان جنگ به تصرف درآورده.
ساعاتی پیش از آغاز این مذاکرات، نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله لبنان، این روند را «شرمآور» خواند و گفت مقامهای لبنانی بهجای حمایت از کشورشان، به اسرائیل کمک کردهاند.
او افزود مذاکرات مستقیم با اسرائیل جز «شرم، تحقیر، ناامیدی و امتیازدهیهای پیاپی» دستاوردی نداشته و از مقامهای لبنانی خواست بهجای مذاکره با اسرائیل، با حزبالله گفتوگو کنند.
قاسم در این سخنرانی تلویزیونی از جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، نیز انتقاد کرد و گفت او «نه در جایگاه داور عمل کرده و نه نقشی وحدتبخش داشته، بلکه جانبدارانه و تفرقهافکنانه عمل کرده است؛ رویکردی که با جایگاه او و قدرت لبنان سازگار نیست».
عون ۱۰ مرداد در پیامی به مناسبت روز ارتش اعلام کرد هیچ نیرویی جز ارتش، که نماینده همه لبنانیهاست، نمیتواند از این کشور حفاظت کند.
او افزود: «هیچ سلاحی خارج از چارچوب دولت مشروعیت ندارد و تنها ارتش مسئول دفاع از کشور است.»
نواف سلام، نخستوزیر لبنان، به سخنان دبیرکل حزبالله واکنش نشان داد.
او گفت: «بزرگترین کمک را به اسرائیل کسی کرد که لبنان را یکجانبه وارد ماجراجوییهای بیهوده "جنگ پشتیبانی" کرد و به اسرائیل بهانه داد به ما حمله کند، حاکمیت ما را زیر پا بگذارد، شهرها و روستاها را ویران کند و صدها هزار نفر را آواره سازد.»
او افزود: «کسی که بهتنهایی درباره جنگ تصمیم میگیرد، میکوشد حق تصمیمگیری دولت را همچنان غصب کند و لبنان را به محاسبات و محورهای خارجی پیوند میزند، نمیتواند درباره میهندوستی و حاکمیت به دیگران درس بدهد.»
سلام تاکید کرد حاکمیت لبنان تنها با تصمیمی واحد و مستقل، در دولتی با یک ارتش که اقتدار خود را از طریق نیروهایش بر سراسر کشور اعمال کند، محقق میشود.
اندکی پیش از آغاز مذاکرات، ارتش لبنان تصاویری از راکتهای ۱۲۲ میلیمتری گراد منتشر کرد که به گفته این نهاد، هنگام قاچاق از سوریه برای حزبالله توقیف شدند.
ارتش لبنان همچنین اعلام کرد خودروی مورد استفاده دو قاچاقچی را توقیف کرده و در عملیات جستوجو و یورش علیه دیگر اعضای این شبکه، مهمات و تجهیزات نظامی دیگری نیز کشف و ضبط شده است.
تایمز اسرائیل نوشت انتشار این تصاویر میتواند تلاشی از سوی ارتش لبنان برای نشان دادن جدیت خود در اجرای ماموریت خلع سلاح حزبالله و افزایش فشار بر اسرائیل برای ادامه عقبنشینی از جنوب لبنان باشد.
در همین حال، نیروی موقت سازمان ملل در لبنان، یونیفل، اعلام کرد همچنان بهطور روزانه موارد نقض حریم هوایی لبنان، ایجاد موانع در مسیر گشتهای این نیرو و فعالیتهای اسرائیل در آبهای سرزمینی لبنان را ثبت میکند.
بر اساس گزارش یونیفل، نیروهای حافظ صلح سازمان ملل از ۹ تا ۱۱ مرداد، ۱۲۵ مورد نقض حریم هوایی لبنان را ثبت کردند.
یونیفل همچنین اعلام کرد پهپادهای شناسایی و مسلح اسرائیل در نزدیکی یا بر فراز مواضع این نیرو مشاهده شدهاند.
