حرکت روی لبه تیغ؛ تلاش پکن برای ایستادن در میانه جنگ
در حالی که پکن بر دیپلماسی فعال برای توقف جنگ تاکید دارد، همزمان به دنبال راهی است تا ضمن تامین امنیت انرژی خود، از تقابل مستقیم با واشینگتن در آستانه دیدارهای دیپلماتیک مهم پیش رو، اجتناب کند.
در حالی که پکن بر دیپلماسی فعال برای توقف جنگ تاکید دارد، همزمان به دنبال راهی است تا ضمن تامین امنیت انرژی خود، از تقابل مستقیم با واشینگتن در آستانه دیدارهای دیپلماتیک مهم پیش رو، اجتناب کند.
روزنامه لوموند، سهشنبه ۲۵ فروردین در گزارشی تحلیلی به بررسی سیاست چین در مورد جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی پرداخت.
پکن در تلاش برای حفظ تعادل میان حمایت از متحد دیرینهاش، تهران، و مدیریت روابط با دولت دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، است.
لوموند نوشت بحران در تنگه هرمز، چین را در وضعیتی متناقض قرار داده است. از یک سو، پکن بزرگترین شریک تجاری تهران است و پیش از آغاز جنگ اخیر، بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری میکرد.
از سوی دیگر، این کشور ناچار است در آستانه سفر احتمالی ترامپ به پکن، از تحریک بیرویه واشینگتن خودداری کند.
جستوجوی نقطه تعادل
دیپلماسی چین به دنبال راهی است که نه تهران را برنجاند و نه مسیر مذاکره با آمریکا را مسدود کند.
پکن برخلاف کشورهای غربی، تهران را مقصر اصلی انسداد تنگه هرمز نمیداند، بلکه معتقد است حملات آمریکا و اسرائیل، حکومت ایران را به واکنش و تلافی واداشته است.
گو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین، در این باره گفت: «علت اصلی اختلال در تنگه هرمز، درگیریهای نظامی است و برای حل این مشکل، جنگ باید هرچه سریعتر متوقف شود.»
سود و زیان جنگ برای چین
جنگ اخیر برای پکن هم سود داشته و هم زیان. این جنگ نظم جهانی مبتنی بر تجارت را لرزانده، امنیت انرژی دومین اقتصاد بزرگ جهان را به خطر انداخته و به پکن آسیب زده است.
اما از سوی دیگر، این درگیری باعث شده آمریکا در خاورمیانه درگیر شود و ذخایر تسلیحاتی خود را مصرف کند.
این موضوع تمرکز نظامی آمریکا بر شرق آسیا و مهار چین را کاهش میدهد. همچنین، اکنون واشینگتن نیز مانند تهران به عنوان عاملی برای تهدید آزادی ناوبری معرفی میشود.
دیپلماسی پرکار پکن
چین در هفتههای اخیر در دیپلماسی بسیار فعال بوده است. وانگ یی، وزیر خارجه چین، ۲۶ تماس تلفنی با مقامات جمهوری اسلامی، اسرائیل، کشورهای عربی و روسیه داشته است.
پکن حتی پیش از نشست اسلامآباد، طرحی پنج مادهای برای صلح پیشنهاد داده بود که شامل توقف فوری درگیریها و عدم حمله به اهداف غیرنظامی بود.
رییسجمهوری آمریکا ۱۸ فروردین گفت فشار چین باعث شده ایران پای میز مذاکره بیاید، اما رسانههای دولتی چین تلاش دارند این تصور را که «ایران فقط به حرف چین گوش میدهد»، رد کنند تا پکن مسئول رفتارهای بعدی تهران شناخته نشود.
وتو در شورای امنیت
چین در کنار روسیه، قطعنامهای را که خواستار همکاری کشورها برای حفاظت از امنیت ناوبری در تنگه هرمز بود، وتو کرد.
پکن معتقد بود این قطعنامه در نهایت به عنوان مجوزی برای مشروعیت بخشیدن به جنگ غرب علیه حکومت ایران استفاده خواهد شد.
وانگ دونگ، استاد دانشگاه پکن، در این زمینه گفت: «میانجیگری موثر به حسن نیت همه طرفها نیاز دارد، نه فقط فشار خارجی.»
ابهام در حمایت نظامی
بزرگترین پرسش فعلی این است که چین تا چه حد حاضر است به بازسازی توان نظامی ایران کمک کند.
در حالی که گزارشهای تاییدنشده از احتمال ارسال سیستمهای پدافند هوایی دوشپرتاب از طریق کشورهای ثالث به ایران خبر میدهند، پکن این ادعاها را بهشدت تکذیب کرده و آنها را «اخبار جعلی» خوانده است.
چین میخواهد به عنوان «یک نیروی ثباتدهنده» در جهان شناخته شود، اما وابستگی شدید به نفت ایران و رقابت پیچیده با آمریکا، پکن را به حرکت روی لبه تیغ واداشته است.
این کشور فعلا بر آتشبس دوهفتهای اصرار دارد تا شاید از این طریق، هم امنیت انرژی خود را تامین کند و هم از رویارویی مستقیم با ترامپ بگریزد.
خبرگزاری رویترز سهشنبه ۲۵ فروردین نوشت که هر دو طرف تحت فشار واشینگتن برای پایان دادن به درگیریها هستند. خواستهای که همزمان از سوی تهران نیز در مذاکرات موازی با میانجیگری پاکستان مطرح شده است.
چه کسانی میجنگند و چرا؟
اسرائیل پس از آن حملات هوایی خود را به لبنان تشدید کرد که حزبالله در ۱۲ اسفند ۱۴۰۴، سه روز پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، موشکهایی بهسوی اسرائیل شلیک کرد.
از آن زمان، این کشور دامنه حمله زمینی خود را در جنوب لبنان گسترش داده و صدها هزار لبنانی را واداشته تا روستاهای محل سکونتشان را که پایگاههای حزبالله دانسته میشوند، ترک کنند.
به گفته وزارت بهداشت لبنان، حملات اسرائیل بیش از دو هزار و ۸۰ نفر را کشته است که در میان آنها ۲۵۲ زن و ۱۶۶ کودک دیده میشود.
حزبالله آمار تلفات نیروهای خود را منتشر نکرده، اما منابع آگاه، هشتم فروردین به رویترز گفتند بیش از ۴۰۰ نفر از نیروهای این گروه از ۱۲ اسفند به بعد کشته شدهاند.
حملات موشکی حزبالله عمدتا شهرهای نزدیک مرز شمالی اسرائیل را هدف قرار داده، اما به شهرهای بزرگی مانند حیفا و تلآویو نیز اصابت کرده و موجب خسارت و انتقال شهروندان به پناهگاهها شده است.
به گفته اسرائیل، از ۱۲ اسفند تاکنون دو شهروند و ۱۳ سرباز این کشور کشته شدهاند.
جنگ کنونی در پی دور جدیدی از درگیریها در سال ۱۴۰۳ شکل گرفت که در آن آمریکا میانجی توافقی با هدف خلع سلاح حزبالله شد. از آن زمان، دولت لبنان به ارتش دستور داده است انحصار سلاح را در دست بگیرد. تلاشی که اسرائیل آن را ناکام میداند.
حزبالله درخواستها برای خلع سلاح را رد کرده و تسلیحات خود را بخشی از دفاع ملی در برابر حملات اسرائیل میداند.
اسرائیل نیز پس از توافق ۱۴۰۳ به حملات خود علیه آنچه مواضع و انبارهای تسلیحاتی حزبالله میخواند، ادامه داده است.
مذاکرات چگونه شکل گرفت؟
یک هفته پس از آغاز جنگ جاری، ژوزف عون، رییسجمهوری لبنان، آمادگی خود را برای آغاز مذاکرات مستقیم با اسرائیل بهمنظور توقف درگیریها اعلام کرد و حتی از آمادگی برای عادیسازی روابط سخن گفت.
اسرائیل این پیشنهاد را رد کرد و آن را از سوی دولتی که اگرچه با خلع سلاح حزبالله همسو است، اما بدون خطر بروز جنگ داخلی قادر به اقدام علیه این گروه نیست، دیرهنگام دانست.
موضع اسرائیل پس از آن تغییر کرد که آمریکا و جمهوری اسلامی در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ به توافقی برای توقف درگیریها دست یافتند و در ۲۰ فروردین ۱۴۰۵، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از آغاز مذاکرات با لبنان خبر داد.
چه کسانی در مذاکرات حضور دارند؟
به گفته مقامها، مذاکرات مستقیم اسرائیل و لبنان ساعت ۱۱ صبح به وقت واشینگتن میان یخیل لایتر، سفیر اسرائیل در آمریکا، و ندا حماده معوض، همتای لبنانی او، برگزار میشود.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، میشل عیسی، سفیر آمریکا در لبنان، و مایکل نیدهام، مشاور وزارت خارجه نیز در این نشست حضور خواهند داشت.
لبنان، اسرائیل و آمریکا، اظهارات متفاوتی درباره محورهای این مذاکرات ارائه کردهاند.
ریاستجمهوری لبنان اعلام کرده این گفتوگوها بر اعلام آتشبس و تعیین زمان آغاز مذاکرات دوجانبه متمرکز خواهد بود و به گفته وزیر فرهنگ این کشور، آتشبس تنها موضوعی است که نماینده لبنان مجاز به بحث درباره آن است.
در مقابل، سخنگوی دولت اسرائیل گفته این کشور در این مذاکرات درباره آتشبس گفتوگو نخواهد کرد و تمرکز آن بر خلع سلاح حزبالله و برقراری روابط صلحآمیز با لبنان است.
موضع اسرائیل چیست؟
مقامهای اسرائیلی مشخص نکردهاند در صورت پیشرفت مذاکرات، آیا حاضر به کاهش عملیات زمینی یا عقبنشینی از مواضع خود در لبنان هستند یا نه.
اسرائیل همچنان در تلاش برای ایجاد «منطقه حائل» در مرز شمالی خود، روستاهای لبنان را هدف حمله قرار میدهد.
با این حال، یک مقام ارشد اسرائیلی گفته این کشور پیش از مذاکرات، سطح حملات خود را کاهش داده است؛ از جمله در بیروت که از ۱۹ فروردین هدف حمله قرار نگرفته است.
رویترز نوشت که یک مقام دیگر نیز گفته است اسرائیل احتمالا از لبنان خواهد خواست وزیران وابسته به حزبالله را از دولت کنار بگذارد.
موضع لبنان چیست؟
یک مقام ارشد لبنانی گفته است موضع این کشور آن است که آتشبس پیششرط هرگونه مذاکرات بعدی برای دستیابی به توافقی گستردهتر با اسرائیل باشد.
موافقت لبنان با آغاز مذاکرات نشاندهنده سطحی بیسابقه از مخالفت داخلی با وضعیت حزبالله بهعنوان یک گروه مسلح است.
دولت لبنان در اسفند ۱۴۰۴ فعالیتهای نظامی این گروه را ممنوع کرده است.
با این حال، حزبالله همچنان از زرادخانهای قدرتمند برخوردار است و از حمایت بخشی از جامعه شیعه لبنان بهره میبرد. موضوعی که خلع سلاح آن را برای دولتی شکننده، در یکی از حساسترین مقاطع خود از زمان جنگ داخلی ۱۳۵۴ تا ۱۳۶۹، به چالشی جدی تبدیل کرده است.
آیا پیشتر هم مذاکرهای انجام شده است؟
رویترز نوشت که اسرائیل و لبنان روابط دیپلماتیک رسمی ندارند و از زمان تاسیس اسرائیل در سال ۱۳۲۷، عملا در وضعیت جنگی بهسر میبرند.
اسرائیل سابقه طولانی در عملیات نظامی در لبنان دارد، از جمله اشغال ۱۸ ساله جنوب این کشور از ۱۳۶۱ تا ۱۳۷۹.
در سال ۱۴۰۱، دو طرف با میانجیگری آمریکا به توافقی درباره تعیین مرزهای دریایی دست یافتند.
در آذر ۱۴۰۴ نیز مذاکرات غیرمستقیمی با میانجیگری آمریکا در ناقوره، در جنوب لبنان، برای تثبیت توافق پایاندهنده درگیریهای ۱۴۰۳ برگزار شد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، این محاصره را ۲۴ فروردین و پس از آن اعلام کرد که مذاکرات آخر هفته در اسلامآباد میان آمریکا و حکومت ایران، منجر به توافق نشد.
خبرگزاری رویترز سهشنبه ۲۵ فروردین نوشت که با این حال، از آنجا که سه کشتی عبوری از تنگه هرمز در حال حرکت به مقصد بنادر ایران نبودند، مشمول این محاصره نشدند.
بر اساس دادههای بورس اوراق بهادار لندن، نفتکش «پیس گلف» با پرچم پاناما که از نوع میانبرد است، در حال حرکت به سوی بندر حمریه در امارات متحده عربی است.
اطلاعات شرکت تحلیل دادههای کشتیرانی «کپلر» نشان میدهد این کشتی معمولا نفتای ایران - که ماده اولیه صنایع پتروشیمی است - را به دیگر بنادر غیرایرانی در خاورمیانه منتقل میکند تا از آنجا به آسیا صادر شود.
پیش از این نیز دو نفتکش که تحت تحریم آمریکا قرار دارند از این آبراه باریک عبور کرده بودند.
بر اساس دادههای کپلر، نفتکش «مورلیکیشان» در حال حرکت بهسوی عراق است تا دو روز دیگر و در تاریخ ۲۷ فروردین، سوخت کوره بارگیری کند.
این کشتی که پیشتر با نام «امکیای» شناخته میشد، نفت روسیه و ایران را نیز حمل کرده است.
همچنین نفتکش تحریمشده دیگری به نام «ریچ استاری»، نخستین کشتی خواهد بود که پس از آغاز محاصره از تنگه هرمز عبور کرده و از خلیج فارس خارج میشود.
این کشتی و مالک آن، شرکت «شانگهای شوانرون شیپینگ»، از سوی ایالات متحده بهدلیل همکاری با جمهوری اسلامی تحریم شدهاند.
رویترز نوشت که این شرکت برای اظهارنظر فوری در دسترس نبود.
بر اساس دادهها، «ریچ استاری» که یک نفتکش میانبرد است، حدود ۲۵۰ هزار بشکه متانول حمل میکند. این محموله در آخرین بندر توقف آن، یعنی بندر حمریه امارات، بارگیری شده است.
این نفتکش متعلق به چین است و خدمه آن نیز چینی هستند.
واکنش چین به محاصره دریایی ایران بهدست آمریکا
وزارت خارجه چین ۲۵ فروردین اعلام کرد محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا «خطرناک و غیرمسئولانه» است.
پکن هشدار داد این اقدام تنها به تشدید تنشها منجر خواهد شد.
وزارت خارجه چین اشارهای به این موضوع نکرد که آیا کشتیهای چینی در حال عبور از تنگه هستند یا نه.
بر اساس گزارش رویترز که بر مبنای گفتوگو با ۱۱ منبع آگاه نوشته شده است، علیرغم فضای سنگین و بیاعتمادی عمیق، دو طرف تا مرز یک توافق تاریخی پیش رفتند، اما در نهایت با چالشهایی روبهرو شدند که نهایی کردن توافق را به آینده موکول کرد.
منابع آگاه سهشنبه ۲۵ فروردین به رویترز گفتند برخلاف بنبست ظاهری، درهای دیپلماسی همچنان باز است و یک مقام سفارت جمهوری اسلامی در پاکستان نیز گزارش داد دور بعدی مذاکرات واشینگتن و تهران ممکن است این هفته یا اوایل هفته آینده برگزار شود.
نشست اسلامآباد که چهار روز پس از اعلام آتشبس برگزار شد، نخستین مواجهه مستقیم مقامات دو کشور در بیش از یک دهه گذشته و عالیترین سطح تعامل میان تهران و واشینگتن پس از انقلاب ۵۷ بود.
جزییاتی از درون اتاق مذاکره
به گفته کارکنان هتل مجلل «سرینا» در اسلامآباد، این مذاکرات در ساختاری امنیتی و در سه قسمت برگزار شد: یک بخش اختصاصی برای هیات آمریکایی، بخشی مجزا برای ایرانیها و فضایی مشترک برای نشستهای سهجانبه با حضور میانجیگران پاکستانی.
حساسیتهای امنیتی بهقدری بالا بود که ورود هرگونه تلفن همراه به اتاق اصلی ممنوع شد؛ بهطوری که چهرههای کلیدی همچون جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، و محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، ناچار بودند برای تبادل پیام با پایتختهای خود، در فواصل استراحت از اتاق خارج شوند.
یک منبع دولتی پاکستان در این باره گفت: «در میانه گفتوگوها امیدواری زیادی به دست یافتن به توافق وجود داشت، اما ورق در مدت کوتاهی برگشت.»
منبع دیگری گفت که طرفین «۸۰ درصد مسیر» را طی کرده بودند و بسیار به توافق نزدیک شده بودند، اما در نهایت کار به گرههای کوری رسید که در آن لحظه قابل باز شدن نبود.
نوسان میان تنش و امید
منابع ایرانی فضای حاکم بر جلسات را «سنگین و غیردوستانه» توصیف کردند؛ فضایی که حتی تلاشهای دیپلماتیک پاکستان برای تلطیف آن نیز چندان موثر نبود.
با این حال، گزارشها نشان میدهد در ساعات اولیه بامداد ۲۳ فروردین، فضا کمی بهبود یافت و حتی زمزمههای تمدید یکروزه مذاکرات به گوش رسید. شکاف اصلی اما همچنان بر سر موضوعات راهبردی باقی ماند.
در حالی که طرف آمریکایی اعلام کرد جمهوری اسلامی خواست اصلی واشینگتن یعنی «تضمین عدم دستیابی به سلاح هستهای» را بهدرستی درک نمیکند، تهران با نگاهی بدبینانه به نیتهای ایالات متحده مینگرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت: «چگونه میتوانیم به شما اعتماد کنیم، در حالی که در نشست قبلی ژنو گفتید تا زمانی که دیپلماسی در جریان است، آمریکا حمله نخواهد کرد؟»
مطالبات متضاد روی میز
واشینگتن در این ماراتن دیپلماتیک، فهرست مطالبات حداکثری خود را روی میز گذاشت که شامل توقف کامل غنیسازی، برچیدن تاسیسات هستهای، بازگشایی کامل تنگه هرمز بدون حق عوارض و قطع حمایت از نیروهای منطقهای بود.
در مقابل، مطالبات تهران بر خواستهایی چون آتشبس دائم، تضمین قطعی عدم حمله به خاک ایران و متحدانش، لغو کامل تحریمهای اولیه و ثانویه، آزادسازی داراییهای مسدودشده و بهرسمیت شناختن حق غنیسازی و کنترل تهران بر تنگه هرمز استوار بود.
تداوم تلاشها در سایه تهدید و نیاز
علیرغم به نتیجه نرسیدن نشست اسلامآباد، هر دو طرف انگیزههای اقتصادی و سیاسی زیادی برای جلوگیری از فروپاشی دیپلماسی دارند.
اقتصاد تحت فشار ایران از یک سو و فشار تورمی ناشی از بحران انرژی بر اقتصاد جهانی از سوی دیگر، محرکهای اصلی برای ادامه مسیر هستند.
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، ۲۴ فروردین با خوشبینی تاکید کرد: «تمام تلاشها برای حل مسائل با قدرت ادامه دارد.»
اگرچه هنوز امضایی پای قراردادی ننشسته است، اما اظهارات اخیر دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، مبنی بر تمایل تهران برای «کار روی یک توافق»، نشان میدهد که علیرغم شب پرتنش اسلامآباد، شعله دیپلماسی همچنان روشن نگاه داشته شده است.
