مجسمه حافظ اسد در درعا سرنگون شد

همزمان با پیشروی گسترده مخالفان مسلح بشار اسد، روزنامه نیویورک تایمز اعلام کرد که جمهوری اسلامی از روز جمعه خارج کردن اضطراری فرماندهان و پرسنل نظامی خود از سوریه را آغاز کرده است.

این منبع دیپلماتیک طرف گفت‌وگو با ایران‌اینترنشنال که نخواست نامش فاش شود، تاکید کرد پس از تحولات اخیر، اسد به این نتیجه رسیده است که روسیه و جمهوری اسلامی دیگر توان حفظ او را در قدرت ندارند و به همین دلیل در تلاش است از محور «ایران-روسیه» دور شده و به آمریکا نزدیک شود.

این منبع افزود در روزهای گذشته، آمریکا از اسد خواسته تا به حضور روسیه و ایران در سوریه پایان‌ دهد.

به گفته او، رییس حکومت سوریه تمایل دارد با حفظ پایگاه روسیه در این کشور، رضایت مسکو را تامین کند اما جمهوری اسلامی به طور کامل از سوریه کنار گذاشته می‌شود.

در روزهای گذشته گزارش‌هایی درباره پیشنهاد آمریکا به اسد برای دور شدن از ایران منتشر شدند. از جمله خبرگزاری رویترز از تماس‌های آمریکا و امارات متحده عربی با سوریه، برای تاکید بر دوری دمشق از جمهوری اسلامی و قطع مسیرهای ارسال تسلیحات برای حزب‌الله لبنان از خاک سوریه خبر داد.

اسرائیل نیز خواستار قطع انتقال اسحله از سوریه برای حزب‌الله شده است.

پس از ناتوانی نیروهای جمهوری اسلامی در مواجهه با حمله گسترده شورشیان مخالف اسد، گزارش‌هایی درباره تخلیه این نیروها از سوریه منتشر شده است.

نیویورک‌تایمز گزارش کرد که ایران روز جمعه تخلیه فرماندهان نظامی و نیروهای خود را از سوریه و کارکنان سفارتش را از دمشق آغاز کرده است.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوریس اسلامی، شنبه ۱۷ آذر در پاسخ به سوالی درباره تخلیه سفارت جمهوری اسلامی در دمشق گفت: «این ادعاها صحت ندارد. سفارت کماکان فعال است و به فعالیت‌های معمول خود ادامه می‌دهد.»

پیش از این و از زمان دولت دونالد ترامپ نیز مقامات آمریکا خواستار خروج جمهوری اسلامی از سوریه شده‌ بودند.

مایک پومپئو، وزیر امور خارجه وقت ایالات متحده، سال ۱۳۹۹ گفته بود: «ما خیلی روشن و شفاف به رژیم اسد و روس‌ها در سوریه گفته‌ایم که ایرانی‌ها باید از آنجا خارج شوند.»

در همین حال محمدرضا زاهدی، فرمانده نیروهای نظامی ایران در سوریه و لبنان، ۱۳ فروردین به همراه تعدادی از نیرهای سپاه قدس و یک عضو حزب‌الله، در حمله اسرائیل به ساختمان کنسولگری جمهوری اسلامی در دمشق کشته شد.

منبع ایران‌اینترنشنال همچنین گفت که اسد تصمیم گرفته است با عدم مداخله در مناطق کردنشین، کنترل این مناطق کماکان در اختیار کردها باقی بماند.

«نیروهای دموکراتیک سوریه (ی‌پ‌گ)» ناحیه وسیعی بین مرزهای ترکیه و عراق و رودخانه فرات در شمال شرق سوریه را کنترل می‌کنند. ترکیه مخالف تسلط کردها بر این منطقه است.

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در گفت‌وگوی تلفنی با آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا درباره جنگ داخلی در سوریه، گفت که اسد باید با مخالفان گفت‌وگو و روند سیاسی را برای تغییرات آغاز کند.

او تاکید کرد: «همه بازیگران منطقه باید در این مسیر نقش سازنده ایفا کنند.»

هم‌زمان عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پس از نشست سه‌جانبه وزیران امور خارجه عراق، سوریه و جمهوری اسلامی در بغداد که جمعه ۱۶ آذر برگزار شد، با «بسیار حساس» خواندن شرایط سوریه گفت که جمهوری اسلامی برای «حمایت از دولت، مردم و ارتش سوریه»، آمادگی کامل دارد.

از سوی دیگر رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهوری ترکیه، ابراز امیدواری کرد پیشروی مخالفان بشار اسد به سوی دمشق، «بدون حادثه و به سلامت» ادامه یابد.

اردوغان افزود که از اسد خواسته است بیاید تا «آینده سوریه را با هم تعیین کنیم» اما او پاسخ مثبتی نداده است.

به گزارش رسانه‌های منطقه، مخالفان مسلح اسد در استان‌های شمالی، جنوبی، مرکزی و شرقی سوریه در حال پیشروی هستند و ارتش سوریه از بسیاری از این مناطق عقب‌نشینی کرده است.

مخالفان اسد در استان‌ حلب در شمال، حما و حمص در مرکز، حسکه و دیرالزور در شرق و استان‌های سویدا، قنيطره و درعا در جنوب در حال پیشروی هستند.

درگیری‌ها هنوز به دمشق و حومه آن و استان‌های علوی‌نشین لاذقیه و طرطوس در غرب سرایت نکرده است.

در همین حال، گزارش‌ها از خروج اعضای نیروی قدس سپاه، کارکنان جمهوری اسلامی و اتباع ایرانی از سوریه حکایت دارد و شبه‌نظامیان فاطمیون، وابسته به تهران، نیز به طرطوس و لاذیقه منتقل شده‌اند.

رسانه‌های منطقه شنبه ۱۷ آذر از پیشروی مخالفان اسد در استان دروزی‌نشین سویدا در جنوب سوریه خبر دادند.

مخالفان گفتند کنترل یکی از مواضع نظامی ارتش سوریه در غرب شهر سویدا را در اختیار گرفته‌اند.

طبق این گزارش‌ها، مخالفان اسد کنترل اداره اطلاعات نیروی هوایی در سویدا را نیز به دست گرفتند.

رسانه‌های منطقه گزارش دادند، در دیگر استان جنوبی سوریه، ارتش اسد عقب‌نشینی از شهر البعث استان قنيطره را آغاز کرده است.

هم‌زمان با پیشروی مخالفان اسد در مناطق جنوبی سوریه، این گروه‌ها اعلام آمادگی کردند برای برقراری امنیت در مرز اردن با دولت این کشور در هماهنگی کامل قرار بگیرند.

استیو ویتکاف، نماینده جدید ترامپ در امور خاورمیانه، این پیام را در دیداری با نخست‌وزیر قطر، شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، در دوحه منتقل کرده است.

تیم ترامپ تأکید کرده است که میانجی‌گری قطر برای موفقیت در مذاکرات ضروری است و بازگشت رهبران حماس به دوحه را در این راستا خواستار شده است. با این حال، یکی از منابع تأکید کرده است که این بازگشت تنها به‌صورت موقت و در چارچوب تلاش‌های جدید برای مذاکرات انجام شده است.

پس از پیروزی در انتخابات، ترامپ فشارها را برای حل بحران گروگان‌گیری پیش از مراسم تحلیف خود در ۲۰ ژانویه افزایش داده است.

به گزارش تایمز اسرائیل، منابع آگاه گزارش داده‌اند که ترامپ شخصا به بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفته است که می‌خواهد جنگ غزه پیش از آغاز به کار دولتش به پایان برسد.

درخواست دولت بایدن برای اخراج رهبران حماس

رهبران حماس به دلیل عدم تمایل این گروه به مشارکت سازنده در مذاکرات آتش‌بس و آزادی گروگان‌ها در اواخر اکتبر، به درخواست دولت بایدن از قطر اخراج شدند.

قطر آن زمان اعلام کرد این اخراج تصمیمی مستقل بوده و بخشی از توقف موقت تلاش‌های میانجی‌گری این کشور است که تنها زمانی از سر گرفته خواهد شد که هر دو طرف حسن نیت در مذاکرات نشان دهند.

رهبران حماس پس از اخراج از قطر به ترکیه، که روابط نزدیکی با این گروه دارد، پناه بردند که با انتقاد شدید دولت بایدن مواجه شد.

چالش‌های پیش روی دستیابی به توافق

با وجود میانجی‌گری قطر، تلاش‌ها برای دستیابی به آتش‌بس و آزادی گروگان‌ها با دشواری‌های زیادی مواجه بوده است.

اگرچه آتش‌بسی موقت در نوامبر ۲۰۲۳ به آزادی بیش از ۱۰۰ گروگان منجر شد، مذاکرات از آن زمان متوقف شده است. دولت بایدن با همکاری قطر، مصر و ترکیه، دور جدیدی از مذاکرات را آغاز کرده است و معتقد است که انزوای اخیر حماس ممکن است این گروه را به سازش بیشتر وادارد.

با این حال، بر اساس این گزارش، موانع بزرگی همچنان پابرجاست. از آن جمله، پیشنهاد مصر برای آتش‌بسی موقت که عملاً بازسازی پیشنهادات قبلی است، با خوش‌بینی اسرائیل مواجه شده اما از سوی حماس چندان مورد استقبال قرار نگرفته است.

این گروه همچنان پایان جنگ و خروج نیروهای اسرائیلی را به‌عنوان شرط آزادی گروگان‌ها مطرح کرده است — شرایطی که برای مقامات اسرائیلی غیرقابل‌قبول است.

موضع نتانیاهو و تنش‌های داخلی ائتلاف

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، متعهد شده است که با هیچ پیشنهادی که نیازمند پایان دائمی جنگ باشد موافقت نکند.

به گزارش تایمز اسرائیل، شرکای ائتلاف راست افراطی او تهدید کرده‌اند که در صورت پذیرش چنین پیشنهادی، دولت را ترک کرده و باعث فروپاشی آن می‌شوند.

برخی از این شرکا نگران‌اند که این توافق مانع بازسازی شهرک‌های اسرائیلی در غزه شود، در حالی که دیگران معتقدند این اقدام به بازسازی توان نظامی حماس منجر خواهد شد.

نقش ترکیه و تحولات در رهبری حماس

رهبران حماس از زمان بازگشت به دوحه، میزبان هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه هستند که آن‌ها را برای بحث در مورد مذاکرات گروگان‌گیری همراهی می‌کند.

عکس‌های منتشرشده از این دیدار، فیدان را در کنار مقامات ارشد حماس از جمله خلیل الحیه و موسی ابو مرزوق نشان می‌دهد که بیانگر دخالت فعال ترکیه در این روند میانجی‌گری است.

نکته قابل‌توجه این است که شورای رهبری حماس که پیش از کشته شدن یحیی سنوار، رهبر سابق این گروه در اکتبر تشکیل شد، نقش مهمی در تعیین موضع حماس در مذاکرات ایفا کرده است.

به گزارش تایمز اسرائیل، ناظران معتقدند که نفوذ این شورا می‌تواند عاملی کلیدی در تصمیمات گروه باشد.

با فشارهای تیم ترامپ برای حل بحران پیش از ۲۰ ژانویه، زمان برای دستیابی به توافق محدود است.

با این حال، اختلافات عمیق میان طرف‌های درگیر و مواضع غیرقابل‌انعطاف از سوی هر دو طرف نشان می‌دهد که دستیابی به یک توافق کار بسیار دشواری خواهد بود.