علی الزیدی، نخستوزیر عراق، در گفتوگویی با روزنامه نیویورکتایمز اعلام کرد که قصد دارد شبهنظامیان مورد حمایت جمهوری اسلامی را تا ۱۰ تیر ۱۴۰۶، ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷، خلع سلاح کند و به فعالیت مستقل آنها پایان دهد.
الزیدی در مصاحبهای که دوشنبه ۳۰ شهریور منتشر شد، برای نخستین بار جزییات طرح مرحلهای خود را تشریح کرد.
بر اساس برنامه الزیدی، دولت در ۳۰ سپتامبر شرایط توافق با شبهنظامیان را اعلام خواهد کرد. ابتدا یک دوره ۹۰ روزه برقرار میشود که طی آن گروههای مسلح حملهای انجام نمیدهند و در مقابل تضمین میگیرند که نیروهای آمریکایی نیز آنها را هدف قرار ندهند. پس از آن تحویل سلاحها آغاز میشود که باید تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ پایان یابد. شبهنظامیان اما خواهان مهلت تا پایان سال ۲۰۲۷ هستند.
الزیدی پیشتر گفته بود خلع سلاح باید همزمان با خروج آخرین نیروهای آمریکایی در ۳۰ سپتامبر انجام شود، اما گروههای مسلح فورا این جدول زمانی را رد کردند و دولت نیز بعدا موضع خود را اصلاح کرد و گفت روند خلع سلاح از آن تاریخ آغاز خواهد شد.
روزنامه نیویورکتایمز برنامه جدید نخستوزیر عراق را بلندپروازانه خوانده و افزوده که که اجرای آن در میانه جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی، فشار واشینگتن بر بغداد و نفوذ گسترده تهران بر گروههای مسلح عراقی با موانع جدی روبهرو است.
الزیدی خلع سلاح را «یک ضرورت» و در کنار مبارزه با فساد، «مسالهای حیثیتی» توصیف کرد. با این حال، دولتهای قبلی عراق نیز در مهار این گروهها ناکام ماندند و بسیاری از آنها طی سالها احزاب و شبکههای اقتصادی و سیاسی قدرتمندی ایجاد کردهاند.
عراق در حال حاضر میان دو شریک مهم خود، آمریکا و ایران، گرفتار یک موازنه دشوار است. دولت ترامپ، بهعنوان مهمترین شریک امنیتی و اقتصادی بغداد، خواستار مهار نیروهای همسو با حکومت ایران شده است؛ گروههایی که علاوه بر توان نظامی، نفوذ سیاسی و اقتصادی قابل توجهی در عراق دارند. در مقابل، تهران در پی حفظ و گسترش نفوذ خود و استفاده بیشتر از این گروهها در جنگ با واشینگتن است.
نیویورکتایمز بهنقل از دیپلماتهای منطقهای و برخی مقامهای امنیتی عراق اجرای این برنامه را در شرایط جنگی بسیار دشوار و حتی نزدیک به غیرممکن خواند و نوشت متحدان مسلح جمهوری اسلامی در جریان جنگ ایران توانایی خود را برای ایجاد بیثباتی منطقهای و تحمیل هزینههای اقتصادی نشان دادهاند. این گروهها بارها کویت، اردن، تاسیسات انرژی عراق و سفارت آمریکا در بغداد را هدف قرار دادهاند.
عربستان سعودی نیزعراق را منشاء حمله پهپادی پنجشنبه ۱۹ شهریور دانست که خط لوله شرق به غرب عربستان، با ظرفیت انتقال معادل چهار درصد عرضه جهانی نفت، را از کار انداخت. مقامهای عراقی معتقدند سلولهای منشعب از شبهنظامیان عراقی در تسهیل این حمله نقش داشتهاند، هرچند طراح آن نبودهاند.
ویکتوریا تیلور از شورای آتلانتیک به نیویورکتامیز گفت دولت عراق میگوید بخشی از جنگ نیست، اما عملا کنترل کاملی بر این نیروها ندارد. بهگفته او، بعید است حکومت ایران در شرایط کنونی با خلع سلاح متحدان عراقی خود که به «ابزاری فوقالعاده قدرتمند» تبدیل شدهاند موافقت کند.
یک مقام ارشد امنیتی عراق نیز به این روزنامه گفت این طرح بدون توافق صلح میان آمریکا و جمهوری اسلامی احتمالا شکست خواهد خورد.
ریشه گسترش این گروهها به تحولات پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و سپس ظهور داعش در سال ۲۰۱۴ بازمیگردد. با پیشروی داعش، شمار زیادی گروه مسلح تشکیل شدند که بسیاری از آنها تحت هدایت جمهوری اسلامی بودند. دولت عراق بعدها کوشید این نیروها را در قالب حشد شعبی تحت کنترل دولت قرار دهد، اما حتی بخشهایی که رسماً وارد ساختار حکومتی شدند، روابط عمیق خود با تهران و گروههای خارج از کنترل دولت را حفظ کردند.
طرح فعلی دولت عمدتا بر چهار گروه قدرتمند متمرکز است که تاکنون با خلع سلاح یا قرار گرفتن کامل زیر فرمان دولت مخالفت کردهاند.
الزیدی میگوید هدف این است که این گروهها بهعنوان سازمانهای مستقل از بین بروند و اعضای آنها بهصورت فردی در حشد شعبی ادغام شوند. پس از پایان مهلت، هر گروهی که همچنان با نام یک شبهنظامی فعالیت کند، «غیرقانونی» اعلام خواهد شد.
گروههای مسلح در مقابل میگویند تا زمانی که «نیروهای اشغالگر» تهدید محسوب میشوند، حق حمل سلاح دارند و به جنگی اشاره میکنند که آمریکا و اسرائیل در اسفندماه سال گذشته علیه جمهوری اسلامی آغاز کردند. آنها همچنین خروج نیروهای ترکیه از شمال عراق را به یکی از شروط خلع سلاح تبدیل کردهاند.
الزیدی میگوید برای خروج نیروهای ترکیه نیز در حال مذاکره است. آنکارا خروج خود را به پاکسازی اردوگاهها و سلاحهای شبهنظامیان کرد در شمال عراق مشروط کرده و بغداد در مقابل روی جدول زمانی برای ادغام نیروهای محلی کرد در حشد شعبی کار میکند.
نخستوزیر عراق همچنین از روابط اقتصادی و انرژی برای رسیدن به توافق با ترکیه استفاده میکند. عراق صادرات نفت از طریق خط لوله موجود به ترکیه را افزایش داده و الزیدی در سفر اخیر به فرانسه و آلمان پیشنهاد ساخت خطوط لولهای از مسیر ترکیه برای انتقال مستقیم نفت عراق به اروپا را مطرح کرده است.
این تلاشها با بحران اقتصادی شدیدی نیز گره خورده است. عراق، سومین تامینکننده بزرگ نفت جهان، بهگفته الزیدی در نتیجه اختلال کشتیرانی در تنگه هرمز ۶۰ درصد درآمد ماهانه صادراتی خود و از آغاز جنگ تاکنون حدود ۶۰ میلیارد دلار درآمدش را از دست داده است.
الزیدی گفت با وجود اینکه عراق خود را شریک منطقهای تهران میداند، جمهوری اسلامی اجازه عبور نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز را نداده است.
به گفته او، جمهوری اسلامی در تصمیم خود برای بالا بردن قیمت جهانی نفت و ایجاد فشار مصمم و قاطع است.
نخستوزیر عراق در گفتوگوی خود با نیویورکتایمز تاکید کرد برای خروج از این وضعیت، کشورش باید همزمان سلاح را تحت انحصار دولت درآورد، مسیرهای صادرات نفتی جایگزین خلیج فارس ایجاد کند و عراق را از صحنه تقابل قدرتهای منطقهای به «نقطه دیدار» و گسترش روابط اقتصادی با جهان تبدیل کند.
براساس طرح ترامپ، آمریکا خواستار مشارکت مالی معادل از سوی هشت شریک خاورمیانهای شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، بحرین، کویت، عمان، عراق و اردن خواهد شد تا در نهایت یک صندوق سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری ایجاد شود.
قرار است این ابتکار «مشارکت برای اعتماد و ساختوساز متحدان» یا PACT نامیده شود.
بهنوشته والاستریت ژورنال این اقدام بهطور ضمنی اذعان به این واقعیت است که درگیری هفتماهه بازار جهانی انرژی را آشفته کرده و خطوط لوله و پالایشگاههای منطقه را تخریب کرده است؛ تاسیساتی که بازسازی آنها پرهزینه خواهد بود.
پیشنهاد واشینگتن به چند کشور خاورمیانه، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، در دست بررسی است و گفتوگوها درباره این صندوق ادامه دارد. مقامهای آمریکایی گفتهاند شرایط و جزییات این توافق ممکن است تغییر کند. هنوز مشخص نیست دیگر کشورها چه زمانی، یا حتی آیا اساسا به این طرح خواهند پیوست یا نه.
برخی مقامهای خاورمیانهای گفتهاند بهنظر میرسد این ابتکار تلاشی از سوی واشینگتن برای کماهمیتتر نشان دادن نقش تنگه هرمز بهعنوان مسیر انتقال انرژی و نمایش اتحاد آمریکا و متحدانش در مقابله با جمهوری اسلامی باشد.
آنها همچنین گفتهاند ایجاد صندوقی برای بازسازی تاسیسات انرژی تخریبشده، بدون دستیابی به توافق صلح با تهران، اقدامی زودهنگام خواهد بود؛ زیرا حکومت ایران میتواند زیرساختهای تازهساختهشده را بار دیگر با پهپادها و موشکها هدف قرار دهد.
بلال صعب، مدیر ارشد شرکت مشاورهای ترندز یواس (TRENDS US)، به والاستریت ژورنال گفت: «این راهبرد از ابتدا تا انتها مملو از ریسک است.»
صعب افزود میزان وابستگی کشورهای خلیج فارس به تنگه هرمز متفاوت است. قدرتهای منطقهای مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی میتوانند از مسیرهای جایگزین حمایت کنند، اما کشورهای کوچکتری مانند کویت و قطر همچنان به این آبراه وابستهاند.
براساس پیشنهاد آمریکا، مدیریت این صندوق بر عهده شرکت تامین مالی توسعه آمریکا (Development Finance Corporation) خواهد بود؛ یک نهاد فدرال که با بخش خصوصی برای حمایت از سیاستهای امنیت ملی آمریکا همکاری میکند. برنامههای این نهاد در گذشته عمدتا به پروژههایی در کشورهای در حال توسعه اختصاص داشتهاند، نه پادشاهیهای ثروتمند خلیج فارس.
این پیشنهاد در حالی مطرح شده که انتظار میرود دونالد ترامپ سهشنبه آینده در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک با رهبران کشورهای حاشیه خلیج فارس دیدار کند. محور این نشست، گامهای بعدی در جنگ با حکومت ایران و راهبرد آمریکا برای دوران پس از جنگ خواهد بود.
وبسایت اکسیوس ۲۶ شهریور گزارش داد ترامپ و اعضای ارشد تیم او در حال تدوین برنامهای برای دوران پس از جنگ هستند که انتظار میرود پس از انتخابات میاندورهای آمریکا نهایی شود.
منابع اکسیوس گفتهاند رهبران یا وزیران امور خارجه شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس، شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، بحرین، کویت و عمان، در این نشست شرکت خواهند کرد. وزارت خارجه آمریکا چهارشنبه ۲۵ شهریور دعوتنامههای اولیه را ارسال کرده و به گفته یکی از منابع، ممکن است دیگر رهبران کشورهای عربی و مسلمان نیز به این نشست دعوت شوند.
خسارت گسترده جنگ به زیرساختهای انرژی منطقه
رانیا المشاط، معاون دبیرکل سازمان ملل و دبیر اجرایی اسکوا، کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای غرب آسیا، پنجشنبه ۲۶ شهریور گفت جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی تنها در نخستین ماه نزدیک به ۱۵۰ میلیارد دلار، معادل چهار درصد تولید ناخالص داخلی منطقه، به اقتصاد کشورهای عربی زیان زده است.
او این آمار را در یک نشست غیررسمی شورای امنیت ارائه کرد. این نشست با عنوان «دریاهای امن، امنیت مشترک؛ حفاظت از آزادی کشتیرانی در محیط امنیتی در حال تغییر» به میزبانی بحرین برگزار شد.
المشاط گفت تهدید مسیرهای دریایی خلیج فارس و دریای سرخ تنها یک مساله امنیتی نیست و دستاوردهای توسعهای، تامین کالاهای ضروری، ثبات اقتصادی و فعالیت کسبوکارهای منطقه را نیز به خطر میاندازد.
او افزود از خلیج فارس و تنگه هرمز تا دریای سرخ و بابالمندب، دریاها، تنگهها و بنادر شبکهای بههمپیوسته برای انتقال انرژی، مواد غذایی و کالاهای تجاری به سراسر جهان تشکیل میدهند و اختلال در هر بخش میتواند کل این زنجیره را متاثر کند.
به گفته المشاط، پیامدهای چنین اختلالی به کشتیرانی محدود نمیماند و به بنادر، انبارها، بازارها و خانوارها منتقل میشود؛ بر بودجه عمومی، قیمت انرژی و مواد غذایی، اشتغال و زنجیرههای تولید فرامرزی اثر میگذارد و توسعه اقتصادی و اجتماعی را با مشکل روبهرو میکند.
والاستریت ژورنال نیز در گزارش دوشنبه ۳۰ شهریور خود نوشت که تلاش دولت ترامپ برای ایجاد این صندوق، تازهترین اقدام واشینگتن برای کاهش پیامدهای جنگ ایران است.
حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی دهها پالایشگاه، میدان نفتی و پایانه صادرات گاز طبیعی در سراسر منطقه را هدف قرار داده و خسارتهایی به بار آورده که حتی در صورت بازگشایی کامل تنگه هرمز نیز فشار طولانیمدتی بر بازارهای جهانی نفت و گاز وارد خواهد کرد.
حملات پهپادی همچنین در اوایل ماه جاری خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی را از کار انداخت و این کشور را مجبور کرد نفت خام بیشتری از طریق تنگه هرمز منتقل کند؛ آن هم در شرایطی که ناوگان نفتکشها از پیش تحت فشار قرار گرفته بودند.
پیامدهای این وضعیت در سراسر جهان احساس شده است؛ زیرا سفرهای طولانی و رفتوبرگشتهای مکرر کشتیها در اطراف هرمز، نفتکشها را برای مدت بیشتری درگیر کرده و نرخ روزانه اجاره نفتکشها را به سطوح بیسابقهای رسانده است.
مسیرهای تجاری در دریای سرخ نیز با تهدید شبهنظامیان حوثی مورد حمایت جمهوری اسلامی مواجه شدهاند. حوثیها مسئولیت حمله روز شنبه به یک تاسیسات ذخیره سوخت جت در نزدیکی فرودگاه ریاض، پایتخت عربستان سعودی، را بر عهده گرفتند.
پیچیدگی بسیار زیاد بازسازی تاسیسات انرژی آسیبدیده به این معناست که محدودیت عرضه جهانی برای مدت طولانی ادامه خواهد داشت و قیمت نفت بالاتر خواهد ماند.
تحلیلگران انرژی و مقامها هزینه تعمیر زیرساختهای انرژی منطقه را دهها میلیارد دلار برآورد کردهاند؛ رقمی که هزینههای مهندسی، ساختوساز، تجهیزات و مواد را دربر میگیرد.
تلاش کشورهای خلیج فارس برای دور زدن تنگه هرمز
تولیدکنندگان نفت خلیج فارس، از امارات متحده عربی تا عراق، همزمان در تلاشاند مسیرهای جایگزینی برای انتقال نفت خام خود ایجاد کنند.
این راههای جایگزین باعث شدهاند صادرات نفت کشورهای خلیج فارس ادامه پیدا کند، اما در عین حال نفتکشهای بیشتری را برای مدت طولانیتری درگیر کرده و نرخ حملونقل دریایی را افزایش دادهاند. در مورد عربستان سعودی نیز این مسیرها نتوانستهاند بهطور پایدار محدودیتهایی را برطرف کنند که تولید نفت این کشور را به پایینترین سطح در چند دهه اخیر رسانده است.
عمر کریم، پژوهشگر امنیت خلیج فارس در دانشگاه بیرمنگام بریتانیا، گفت: «به نظر میرسد در میان همه کشورهای عربی خلیج فارس و حتی در عراق این درک شکل گرفته است که وضعیت تنگه هرمز در کوتاهمدت تا میانمدت به شرایط پیش از درگیری باز نخواهد گشت و آنها باید برای ایجاد مسیرها و کریدورهای عملی، امن و قابل اتکا که بتوانند تنگه را دور بزنند، تلاش کنند.»
او در عین حال هشدار داد چنین طرحی مشکلات تازهای نیز ایجاد خواهد کرد.
کریم گفت: «اما ناگزیر، این طرح جدید نوعی وابستگی جغرافیایی برخی از کشورهای مشارکتکننده به کشورهای دیگر ایجاد خواهد کرد و در نتیجه وابستگیهایی شکل میگیرد که ممکن است برخی روابط دوجانبه را پیچیده کند و به همین دلیل اجرای آن همچنان چالشبرانگیز خواهد بود.»
این نماینده ترکیش ایرلاینز دوشنبه ۳۰ شهریور در گفتوگوی تلفنی با ایراناینترنشنال افزود در برنامه فعلی این شرکت هیچ پروازی به ایران پیش از ماه مارس وجود ندارد.
ترکیه مدتهاست یکی از در دسترسترین مقاصد خارجی برای شهروندان ایران به شمار میرود و هزینه نسبتا مناسب سفر و پروازهای متعدد، این کشور را به مقصدی برای سفرهای گردشگری، خانوادگی و تجاری تبدیل کرده است.
تعلیق طولانیمدت پروازهای این شرکت هواپیمایی، گزینههای سفر بینالمللی شهروندان ایران را که با محدودیتهای فزاینده در ارتباطات هوایی روبهرو هستند، محدودتر خواهد کرد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، ۳۰ شهریور گفت شرکتهای هواپیمایی جمهوری اسلامی از اول مهر عملا از فعالیتهای بینالمللی محروم خواهند شد.
او هشدار داد فرودگاهها و شرکتهایی که به شرکتهای هواپیمایی تحریمشده خدمات ارائه کنند، ممکن است خود با تحریمهای آمریکا مواجه شوند.
میدلایست آی ۲۷ شهریور به نقل از مقامهای ترکیه گزارش داد تصمیم به توقف پروازهای ماهان پس از تحریم سه شرکت ترکیهای بهدلیل ارائه خدمات به این شرکت و افزایش خطر تحریم دیگر شرکتهای مرتبط با آن گرفته شده است.
به گفته این مقامها، توقف پروازهای ماهان به معنای ممنوعیت پرواز همه شرکتهای هواپیمایی ایرانی نیست، اما آنکارا خطر همکاری با دیگر شرکتهای هواپیمایی ایرانی را نیز بررسی میکند.
ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال در ۲۶ شهریور وضعیت مسافران کیشایر در فرودگاه استانبول پس از تحریم شرکتهای هواپیمایی ایرانی را نشان میداد. فرستنده ویدیو گفت مسافران بامداد پنجشنبه، برخلاف روال معمول فرودگاه، از راهروی زیرین وارد هواپیما شدند.
هواپیمایی ماهان ۲۵ شهریور اعلام کرد پروازهای خود به عمان را از ۲۶ شهریور و به ترکیه را از ۳۰ شهریور تا اطلاع ثانوی متوقف میکند. این شرکت تصمیم خود را به اعلام مراجع هوانوردی دو کشور نسبت داد.
این محدودیتها تنها به ترکیه و عمان محدود نیست. دولت گرجستان نیز اعلام کرده است پرواز همه شرکتهای هواپیمایی ایرانی به این کشور از ۳۰ شهریور متوقف میشود.
ابوذر شیروی، رییس سازمان هواپیمایی کشوری، ۲۱ شهریور در بیانیهای خطاب به سازمان بینالمللی هوانوردی غیرنظامی، ایکائو، به تحریمهای آمریکا اعتراض کرد و درباره پیامدهای آن برای هوانوردی غیرنظامی هشدار داد.
انجمن شرکتهای هواپیمایی ایران نیز ۱۸ شهریور در واکنش به تحریمها هشدار داد این اقدامات بهطور مستقیم بر ایمنی پروازها و زندگی روزمره میلیونها مسافر تاثیر خواهد گذاشت.
وزارت خزانهداری آمریکا ۱۷ شهریور، در چارچوب کارزار «طرد اقتصادی» جمهوری اسلامی، ۳۵ شرکت و یک فرد مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرد. این بسته شامل ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و هشت شرکت خارجی بود.
آسمان، آتا، ایرانایرتور، کیشایر، قشمایر، زاگرس، سپهران و وارش از جمله شرکتهای هواپیمایی ایرانی این فهرست بودند. شرکتهای خارجی تحریمشده نیز در امارات متحده عربی، بریتانیا، ترکیه، مالزی و قزاقستان مستقرند.
همزمان، دو منبع دولتی عراق به خبرگزاری فرانسه گفتند این کشور نیز در راستای تصمیم وزارت خزانهداری آمریکا، پرواز شرکتهای هواپیمایی ایرانی را از بامداد سهشنبه ۳۱ شهریور تعلیق خواهد کرد.
یکی از این مقامها گفت عراق ممنوعیت فعالیت شرکتهای هواپیمایی ایرانی را مطابق تصمیم وزارت خزانهداری آمریکا از بامداد سهشنبه اجرا خواهد کرد و هشدار داد کشورهایی که این اقدام را اجرا نکنند، با خطر تحریم روبهرو خواهند شد. منبع دولتی دوم نیز این تصمیم را تایید کرد.
عراق یکی از مقاصد اصلی مسافران ایرانی، بهویژه زائران شیعه عازم نجف و کربلاست. سفر به این کشور در مناسبتهای مذهبی از جمله اربعین بهشدت افزایش مییابد و توقف فعالیت شرکتهای هواپیمایی ایرانی میتواند بهویژه بر سفرهای زیارتی تاثیر بگذارد.
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۳۰ شهریور گزارش داد حوثیها در ماه جاری با پیشروی سریع در یمن، بخشهایی از ساحل دریای سرخ را از کنترل نیروهای دولت مورد حمایت عربستان سعودی خارج کردند.
پنج منبع نظامی یمنی گفتند در ادامه این پیشروی، درگیریها در حومه منطقه کوهستانی الوازعیه در استان تعز و راسالعاره در امتداد ساحل اقیانوس هند متمرکز شده است.
به گفته این منابع، حوثیها با تصرف این ارتفاعات در پی امن کردن پشت جبهه نیروهای خود در اطراف تنگه بابالمندب و گشودن جبهههای تازهاند.
تصرف این ارتفاعات همچنین به حفاظت از مواضع آسیبپذیری کمک میکند که حوثیها در پیشروی اخیر خود در اطراف ذباب و جزیره پریم به دست آوردهاند.
حوثیها از سال ۲۰۱۴ کنترل صنعا، پایتخت یمن، را در اختیار دارند. به گفته این گروه، عربستان سعودی در روزهای اخیر صدها حمله به مواضع حوثیها در ارتفاعات انجام داده است.
با این حال، برتری هوایی عربستان تاکنون تاثیر چندانی در کند کردن پیشروی حوثیها نداشته و نیروهای دولت مورد حمایت ریاض از مواضع خود عقب نشستهاند.
سازمان ملل متحد اعلام کرد در دور تازه درگیریها نزدیک به ۷۰۰ نفر کشته و هزاران نفر زخمی شدهاند. بیش از ۱۲۰ هزار یمنی نیز در داخل کشور آواره شدهاند و هزاران نفر دیگر با قایق از دریای سرخ عبور کرده و به آفریقا گریختهاند.
لغو حمله آمریکا به حوثیها در آخرین لحظه
نیویورکتایمز گزارش داد دولت آمریکا یکشنبه آماده انجام حملات هوایی علیه حوثیها شده بود، اما ترامپ در آخرین لحظه و در حالی که نیروها در حال بارگیری بمبها روی هواپیماها بودند، دستور توقف حملات را داد.
بر اساس این گزارش، آمادهسازی حملات پس از درخواستهای تازه محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، برای پیوستن آمریکا به نبرد در یمن انجام شد.
رویترز اعلام کرد نتوانسته این گزارش را بهطور مستقل تایید کند و فرماندهی مرکزی آمریکا نیز به درخواست این خبرگزاری برای اظهارنظر پاسخ نداده است.
واشینگتن تاکنون درخواستهای مکرر ولیعهد عربستان سعودی برای پیوستن به نبرد با حوثیها را نپذیرفته است.
حوثیها شنبه اعلام کردند ریاض را هدف قرار دادهاند. پس از آن صدای انفجارهای شدید شنیده و ستونهای دود در نزدیکی فرودگاه پایتخت عربستان سعودی دیده شد. عربستان سعودی درباره گزارش حمله به ریاض اظهارنظر نکرده است.
رویترز همچنین به نقل از چهار منبع گزارش داد ترامپ یکشنبه تلفنی با رشاد العلیمی، رییس شورای ریاستی یمن، گفتوگو کرد.
العلیمی در این تماس خواستار حمایت آمریکا از دولت مورد حمایت عربستان سعودی در نبرد با حوثیها شد، اما به گفته دو منبع، ترامپ تعهد مستقیمی برای حمایت نظامی نداد.
ترامپ ۲۸ شهریور گفت حوثیها با دولت او تماس گرفته و خواستار خودداری آمریکا از ورود به جنگ یمن شدهاند.
حوثیها نیز در دیدار با مقامهای آمریکایی در مسقط گفتهاند قصد حمله به کشتیهای آمریکایی را ندارند و به آتشبس سال ۲۰۲۵ با آمریکا پایبندند.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، ۲۳ شهریور گفته بود ایالات متحده بهطور مستقیم با حوثیها گفتوگو داشته و دولت آمریکا وضعیت را از نزدیک دنبال میکند.
آمریکا در سال ۲۰۲۵ به مدت دو ماه مواضع حوثیها را بمباران کرد، اما ترامپ پس از توافق بر سر آتشبس، حملات را متوقف کرد و از آن زمان آمریکا به درگیری مستقیم با حوثیها وارد نشده است.
بابالمندب و فشار تازه بر صادرات نفت عربستان سعودی
کنترل تازه حوثیها بر تنگه بابالمندب، مسیر اصلی جایگزین عربستان سعودی برای صادرات نفت و دور زدن اختلال در تنگه هرمز را با خطر مواجه کرده است.
عربستان سعودی انتقال نفت از مسیر تنگه هرمز را افزایش داده است. دادههای ماهوارهای نشان میدهد صادرات نفت این کشور از این مسیر در روزهای اخیر به حدود ۲.۹ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ در حالی که این میزان در ماه اوت (۱۰ مرداد تا ۹ شهریور) حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز بود.
این افزایش بخشی از توقف بارگیری نفت عربستان سعودی در بندر ینبع در ساحل دریای سرخ را جبران کرده است.
بر اساس دادههای کشتیرانی و آمار شرکت کپلر، در مجموع ۱۷ کشتی حامل کالا شنبه و یکشنبه از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که این رقم یک هفته پیش ۳۷ فروند بود. پیش از آغاز جنگ، روزانه حدود ۱۲۵ کشتی تجاری بزرگ از این تنگه عبور میکردند.
همچنین از ۲۵ شهریور تاکنون هیچ بارگیری قابل ردیابی نفت از بندر ینبع عربستان سعودی در دریای سرخ ثبت نشده است.
تعداد اندکی نفتکش با فرستندههای خاموش از تنگه هرمز رفتوآمد میکنند و بنا بر گزارش رویترز، برای پذیرش خطر تردد در شرایط جنگی مبالغی بیسابقه، تا معادل یکچهارم ارزش محموله، دریافت میکنند. نفت سپس در اقیانوس هند به کشتیهای دیگر منتقل و راهی مشتریان در آسیا و دیگر مناطق میشود.
افزایش صادرات عربستان سعودی از تنگه هرمز به مهار نسبی قیمت جهانی نفت کمک کرده است. بهای نفت خام که هفته گذشته به نزدیکی ۱۱۰ دلار در هر بشکه رسیده بود، به نزدیکی ۱۰۰ دلار کاهش یافته است، هرچند قیمت فرآوردههای پالایششده همچنان در سطوح بیسابقه قرار دارد.
در تازهترین حوادث گزارششده در تنگه هرمز، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا عصر ۳۰ شهریور اعلام کرد گزارشی با تاخیر درباره برخورد یک نفتکش حامل گاز مایع با بقایای ناشی از حملهای با منشا نامشخص هنگام خروج از تنگه هرمز دریافت کرده است. همه خدمه سالماند و نفتکش به مسیر خود ادامه داده است.
این سازمان صبح دوشنبه نیز اعلام کرده بود یک کشتی هنگام ورود به تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت و خدمه آن دچار جراحات جزئی شدند.
این رسانه یکشنبه ۲۹ شهریور در یک گزارش تفصیلی و اختصاصی نوشت این سند داخلی دولت روسیه با عنوان «برنامه همکاری میان فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران برای سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶» وظایف مشخصی به وزارتخانهها، نهادهای دولتی و شرکتهای روسی برای همکاری با جمهوری اسلامی میسپارد و برای اجرای پروژهها ضربالاجلهایی تا پایان سال ۲۰۲۶ تعیین میکند.
به نوشته فاکس نیوز از آنجا که این سند دوم سپتامبر ۲۰۲۴ (۱۲ شهریور ۱۴۰۳) تصویب و با برچسب «برای استفاده رسمی» به نهادهای روسی ابلاغ شده استنشان نمیدهد کدامیک از پروژههای پیشبینیشده پس از جنگ ایران همچنان ادامه دارند یا تحولات پس از آن چه تاثیری بر برنامههای مسکو گذاشتهاند.
با این حال، فاکسنیوز گزارش داد بررسی سند و مقایسه آن با اطلاعاتی که بعدها علنی شدهاند، نشان میدهد شماری از طرحهای پیشبینیشده در سند پس از تصویب و ابلاغ آن، پیشرفت کرده یا وارد مرحله اجرا شدهاند.
کتی کورکیا، پژوهشگر برنامه روسیه در بنیاد دفاع از دموکراسیها، این سند را برای فاکسنیوز بررسی کرده است. به گفته او، اهمیت سند نه در پروژههای منفرد، بلکه در چارچوب گستردهای است که مسکو برای گسترش روابط خود با تهران طراحی کرده است.
به گفته او، سازوکارهای مالی، مسیرهای حملونقل، سرمایهگذاری در انرژی و همکاری هوانوردی در مجموع میتوانند آسیبپذیری روابط اقتصادی دو کشور در برابر تحریمها و فشار اقتصادی غرب را کاهش دهند.
واشینگتنپست ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ به نقل از منابع آگاه گزارش داده بود که روسیه در حال ارائه کمک اطلاعاتی به جمهوری اسلامی برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در خاورمیانه است.
چند روز پس از انتشار این گزارش، ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، در گفتوگو با سیانان اعلام کرد روسیه نسخه ارتقا یافتهای از پهپادهای شاهد را در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده است تا برای حمله به پایگاههای آمریکا در خلیج فارس از آن استفاده کند.
مقامهای جمهوری اسلامی در زمستان ۱۴۰۳ از وجود سندی با عنوان «معاهده راهبردی ایران و روسیه» خبر دادند. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۷ دی ۱۴۰۳ از امضای یک قرارداد استراتژیک ۲۰ساله با روسیه خبر داد و گفت: «موافقتنامه جامع ایران و روسیه، بهروزرسانی و تکمیل کننده سند قبلی است. این سند از اوایل تابستان به تایید دو کشور رسیده بود ولی دنبال زمانی برای امضای آن بودیم.»
منظور او از سند قبلی قرارداد ۲۰سالهای بود که در زمان ریاستجمهوری محمد خاتمی میان دو کشور منعقد شد. این قرارداد سال ۱۴۰۰ پایان یافت اما بهطور خودکار برای پنج سال تمدید شد.
۱۱ روز پس از این اظهارات بقایی، خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی، خبر داد که مسعود پزشکیان، رییس دولت در جریان سفر به روسیه «معاهده مشارکت جامع راهبردی میان جمهوری اسلامی و فدراسیون روسیه» را امضا کرد.
با توجه به زمان تدوین و گستره موضوعات دو سند، به نظر میرسد برنامهای که فاکسنیوز به آن دست یافته با این معاهده راهبردی مرتبط باشد، هرچند مشخص نیست این سند ۴۴ صفحهای بخشی از روند اجرای همان معاهده بوده یا سندی مستقل اما مرتبط با آن است.
ایجاد کانالهای مالی مستقل
به نوشته فاکس نیوز، یکی از مفصلترین بخشهای این سند برنامه به ایجاد سازوکارهای مالی مستقل میان روسیه و جمهوری اسلامی اختصاص دارد.
بر اساس سند، مسکو قصد داشت سهم مبادلات تجاری دوجانبه با ارزهای ملی را از ۶۸ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۷۱ درصد در سال ۲۰۲۶ افزایش دهد و استفاده از حسابهای کارگزاری بانکی به ارزهای ملی را نیز گسترش دهد.
این برنامه همچنین بانک مرکزی روسیه و بانک مرکزی جمهوری اسلامی را موظف میکرد امکان استفاده از ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی برای تسویهحسابهای فرامرزی را توسعه دهند.
در بخش دیگری از سند بر استفاده از «سامانههای مستقل انتقال پیامهای مالی» و اتصال موسسات مالی دو کشور به کانالهای مستقل تبادل اطلاعات مالی تاکید شده است.
در متن سند مشخص نشده منظور کدام سامانه است و همچنین بهصراحت گفته نشده که هدف، دور زدن شبکه سوئیفت یا کنترلهای مالی آمریکا است.
خود سند نیز از اصطلاح «دور زدن تحریمها» استفاده نمیکند و به جای آن از افزایش استفاده از ارزهای ملی، کانالهای مالی مستقل و مقابله با آنچه مسکو «اقدامات محدودکننده یکجانبه» مینامد، سخن میگوید.
با این حال، یک منبع اطلاعاتی اروپایی به فاکسنیوز گفت این برنامه بر حوزههایی از جمله برنامه هستهای، تجارت انرژی و تراکنشهای مالی متمرکز است که به گفته او برای دور زدن تحریمهای آمریکا طراحی شدهاند.
یک مقام آمریکایی نیز که نامش در گزارش ذکر نشده، گفت تلاش تهران و مسکو برای ایجاد کانالهای مالی جایگزین با توجه به انزوای دو کشور از نظام مالی بینالمللی در نتیجه تحریمها، «تعجبآور نیست».
سند از روسیه و جمهوری اسلامی میخواهد در بریکس و دیگر نهادهای بینالمللی علیه «محدودیتهای تجاری یکجانبه» هماهنگ شوند و راههای مقابله با آثار «اقدامات محدودکننده یکجانبه» بر بازارهای جهانی را بررسی کنند.
وزارت خزانهداری آمریکا ۲۳ شهریور بانک روسی ویتیبی را به دلیل همکاری مالی با جمهوری اسلامی و مشارکت در دور زدن تحریمهای ایران تحریم کرد.
اطلاعیه دفتر کنترل داراییهای وزارت خزانهداری ایالات متحده، اوفَک، بخشی از دادههای گزارش فاکسنیوز را تایید میکند. در بخشی از این اطلاعیه آمده بود بانک ویتیبی برای جابهجایی میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران اقدام کرده و با استفاده از حسابهای کارگزاری به ریال و روبل، سازوکاری برای تسویه مبادلات با ارزهای ملی ایجاد کرده است.
نقش روساتم در نیروگاه بوشهر
بخش دیگری از سند به همکاری هستهای غیرنظامی اختصاص دارد و برای شرکت دولتی روساتم نقشی ادامهدار در نیروگاه هستهای بوشهر در نظر گرفته است.
بر اساس سند، شرکت دولتی روساتم مسئول ادامه تامین سوخت و خدمات تعمیر و نگهداری واحد یک نیروگاه بوشهر است. این شرکت همچنین در ساخت واحدهای دو و سه نیروگاه نقش دارد.
فاکسنیوز تاکید کرد پروژه واحدهای دو و سه بوشهر پیش از تدوین این سند آغاز شده بود، اما گنجاندن آن در برنامه سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ نشان میدهد مسکو قصد داشته این همکاری را در چارچوب روابط گستردهتر دو کشور ادامه دهد.
روساتم دوم سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد متخصصان روس در حال بازگشت به بوشهر هستند و سوخت هستهای مورد نیاز نیروگاه نیز به ایران تحویل داده شده است.
نفت و گاز؛ بخشی از تامین مالی «محرمانه»
سند روسی همچنین چند میدان نفت و گاز ایران را مشخص کرده است که مسکو در پی مشارکت در توسعه آنها بوده است.
میدانهای شادگان، کیش و پارس شمالی در این برنامه نام برده شدهاند و مسئولیت پیشبرد پروژهها به وزارت انرژی روسیه و «شرکتهای روسی علاقهمند» سپرده شده است.
نام شرکتها در سند نیامده و در بخش مربوط به تامین مالی چند پروژه، عبارت «محرمانه» درج شده است.
فاکسنیوز نوشت شواهدی وجود دارد که نشان میدهد دستکم بخشی از این برنامهها پیشرفت کردهاند. بر اساس گزارشی که این رسانه به آن استناد کرده، شرکت دولتی روسی ووستوک در سال ۲۰۲۶ در حال توسعه میدان نفتی شادگان بوده است.
طرح تولید قطعات هواپیماهای روسی در ایران
یکی از بخشهای مهم سند به صنعت هوانوردی مربوط است.
بر اساس این برنامه، روسیه قصد داشت امکان تولید یا تعمیر برخی قطعات هواپیماهای روسی در ایران را بررسی کند.
مقامهای روس باید شرکتهای ایرانی دارای توان فنی را شناسایی و مراکز منتخب را برای دریافت تاییدیه از نهاد ناظر هوانوردی روسیه معرفی میکردند.
در سند، ۳۱ مارس ۲۰۲۶ (۱۱ فروردین ۱۴۰۵) به عنوان موعد توافق درباره تولید بومی قطعات و پایان سال ۲۰۲۶ به عنوان زمان آغاز تولید نمونههای اولیه تعیین شده است.
فاکسنیوز نوشت همکاری دو کشور در زمینه تعمیر و نگهداری هواپیما پیشتر گسترش یافته و سه شرکت ایرانی مجوز ارائه برخی خدمات به هواپیماهای مورد استفاده شرکتهای روسی را دریافت کردهاند.
با این حال، این رسانه اعلام کرد نتوانسته است مستقلا تایید کند که تولید قطعات هواپیماهای روسی در ایران آغاز شده باشد.
راهآهن از مرز جمهوری آذربایجان تا خلیج فارس
این سند همچنین از بررسی ساخت خطآهنی با استاندارد ریلی روسیه از مرز ایران و جمهوری آذربایجان تا بنادر جنوب ایران خبر میدهد.
در کنار آن، مسکو بر تکمیل راهآهن رشت-آستارا، حلقه باقیمانده کریدور شمال-جنوب، تاکید کرده است.
بر اساس گزارش فاکسنیوز، ایران و روسیه در مه ۲۰۲۵ بررسیهای مهندسی این پروژه را آغاز کردند، اما تا اواخر تابستان ۲۰۲۶ عملیات ساخت کامل آن آغاز نشده بود.
سند همچنین از برنامه جمهوری اسلامی برای سرمایهگذاری در زیرساختهای بندری آستراخان روسیه خبر میدهد.
این برنامه شامل ایجاد پایانه، انبار، پارک لجستیکی و تاسیسات نگهداری غلات و روغن نباتی است.
کورکیا گفت یک شرکت ایرانی بعدتر فعالیتهایی مشابه این طرح را در آستراخان آغاز کرده است. با این حال، فاکسنیوز نتوانسته است تایید کند این پروژه همان طرح ذکرشده در سند است.
آموزش روزنامهنگاران و همکاری در «امنیت اطلاعات»
بخشی از این سند به تبادل محتوا، آموزش روزنامهنگاران و تولید مشترک رسانهای اختصاص دارد و اجرای دستکم دو پروژه مشترک و «آموزش حرفهای» روزنامهنگاران ایرانی را پیشبینی کرده است.
در بخش فناوری نیز قرار بوده شرکتهای روسی دستکم دو قرارداد در ایران در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات، از جمله «امنیت اطلاعات»، مخابرات و صنعت بازیهای ویدیویی، به دست آورند.
مقام مرتبط با خانواده پوتین در راس همکاریها
ریاست طرف روسی «کمیسیون دائمی همکاریهای تجاری و اقتصادی روسیه و ایران» بر عهده سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی روسیه، است.
تسیویلف همسر آنا تسیویلفا، معاون وزیر دفاع روسیه و دختر پسرعموی درگذشته ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، است.
یک منبع اطلاعاتی اروپایی به فاکسنیوز گفت حضور فردی با چنین ارتباطی در راس این همکاریها، از اهمیت رابطه جمهوری اسلامی برای مسکو حکایت دارد.
کورکیا نیز گفت مشارکت بانکهای مرکزی، وزارتخانهها، نهادهای تنظیمگر و شرکتهای دولتی، در کنار تعیین مهلتهای رسمی و محرمانه ماندن تامین مالی برخی پروژهها، از تلاش مسکو برای نهادینه کردن روابط با جمهوری اسلامی حکایت دارد.
تری یینگِست، خبرنگار فاکسنیوز، یکشنبه ۲۹ شهریور در برنامه صبحگاهی این شبکه گفت با ترامپ درباره وضعیت ایران گفتوگو کرده است.
به گفته یینگست، ترامپ گزینههای پیش روی خود را اینطور توصیف کرد: «نابود کردن ایران، رها کردن آنها تا از نظر اقتصادی بپوسند، یا رسیدن به یک توافق.سوال من این است که آیا و چه زمانی کل کشور را منفجر کنم؟ بهتر است درست رفتار کنند.»
ینگست همچنین از ترامپ درباره حضور مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و احتمال دیدار با او پرسید و ترامپ پاسخ داد که احتمالا برای چنین دیداری آمادگی دارد.
مریم رحمتی، خبرنگار ایراناینترنشنال در نیویورک، گزارش داد دولت ترامپ برای هیات جمهوری اسلامی که برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل به نیویورک میرود، محدودیتهایی بیش از سالهای گذشته اعمال کرده است.
بر اساس این گزارش، پزشکیان و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و دیگر اعضای هیات با وجود دریافت ویزا، تنها اجازه رفتوآمد میان فرودگاه جان اف کندی، هتل محل اقامت، نمایندگی جمهوری اسلامی و مقر سازمان ملل را دارند.
وزارت خارجه آمریکا همچنین خرید این مقامها از فروشگاههایی مانند کاستکو و بیجیز، دو فروشگاه زنجیرهای عمدهفروشی مبتنی بر عضویت در آمریکا، و فروشگاههای لوکس را ممنوع کرده است.
ترامپ با وجود هشدارهای صادرشده برای شهروندان آمریکایی در سراسر منطقه گفت این آخر هفته را متفاوت از دیگر آخر هفتهها نمیداند.
رییسجمهوری آمریکا همچنین گفت ایالات متحده بهطور مداوم با حوثیها در ارتباط است و آنها پذیرفتهاند با آمریکا وارد جنگ نشوند.
در ادامه برنامه، مجری از یبنگست پرسید منظور ترامپ از «آینده نهچندان دور» چند ساعت یا چند روز است.
ینگست پاسخ داد ترامپ درباره دشواریهای دولت آمریکا در تعامل با جمهوری اسلامی صحبت کرده و گفته است برخی مقامهایی که میتوانند در دستیابی به توافق نقش داشته باشند، «مثل موشها پنهان شدهاند».
خبرنگار فاکسنیوز افزود دولت ترامپ در ایران با دو گروه روبهروست: «صداهای میانهروتر»، از جمله پزشکیان و عباس عراقچی، و مقامهای تندروی سپاه پاسداران که همچنان در تلاش برای حمله به نیروهای آمریکایی در سراسر خاورمیانهاند.
فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) عصر یکشنبه اعلام کرد در ادامه اجرای محاصره دریایی جمهوری اسلامی، نیروهای این فرماندهی تا ۲۹ شهریور ۱۰۹ شناور تجاری را برای اطمینان از «رعایت کامل» محدودیتها تغییر مسیر دادهاند.
حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز اعلام کرد این کمیسیون ماده ۱۰ طرح «اقدام راهبردی تامین امنیت و پیشرفت تنگه هرمز» را تصویب کرده است.
بر اساس این ماده، احداث، بهرهبرداری و توسعه زیرساختهای ارتباطی و فناوری اطلاعات، از جمله فیبر نوری، در محدوده تنگه هرمز به موافقت مراجع جمهوری اسلامی منوط میشود.
همزمان، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا تهدید کرد در صورت اقدام آمریکا علیه جمهوری اسلامی، پایگاهها و منافع این کشور در منطقه هدف قرار خواهند گرفت و کشورهای همراه آمریکا نیز با پاسخ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی روبهرو خواهند شد.
اظهارات تازه ترامپ در حالی بیان میشود که نزدیک به هفت ماه از آغاز جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی میگذرد و تلاشها برای دستیابی به توافقی پایدار تاکنون به نتیجه نرسیده است.
یادداشت تفاهم خرداد، که زمینه یک دوره ۶۰ روزه برای مذاکرات توافق نهایی را فراهم کرده بود، به توافق نهایی منجر نشد و دو طرف بر سر اجرای مفاد آن اختلاف داشتند.
محاصره دریایی جمهوری اسلامی که آمریکا از ۲۳ تیر از سر گرفته است، همچنان ادامه دارد و مذاکرات درباره ترتیبات تنگه هرمز نیز هنوز به توافق نهایی نرسیده است.
