در پی برخورد مرگبار یک خودرو با تجمع شبانه حامیان حکومت در مشهد، روایتهای متناقض رسانهها و مقامهای جمهوری اسلامی درباره علت حادثه و وضعیت راننده، به ابهامها دامن زده است.
داوود شکیبایی، رییس پلیس ترافیک شهری راهور فراجا، چهارشنبه ۱۱ شهریور با اشاره به جزییات حادثه اعلام کرد یک دستگاه هیوندای جنسیس پس از تصادف با یک خودروی سوزوکی ویتارا، به افراد حاضر در محل برخورد کرد.
به گفته او، راننده جنسیس مردی ۳۵ ساله و دارای سابقه تشنج بود که هنگام رانندگی دچار حمله شد و کنترل خودرو را از دست داد.
شکیبایی گمانهزنیها را درباره عمدی یا امنیتی بودن حادثه رد کرد و افزود: «آنچه در این حادثه رخ داد، یک رفتار خارج از کنترل و ناگهانی بود که به علت تشنج به راننده دست داد.»
او همچنین از حامیان حکومت خواست از تجمع در حاشیه بزرگراهها و مسیرهای پرتردد خودداری کنند و مکانهایی را برگزینند که «از نظر ترافیکی و انتظامی امکان ایمنسازی کامل داشته باشد».
این حادثه حدود ساعت ۱۲ نیمهشب سهشنبه ۱۰ شهریور در خیابان اقبال لاهوری در بلوار وکیلآباد مشهد رخ داد و چهار کشته و ۱۱ زخمی بر جای گذاشت.
روایتهای متناقض از وضعیت راننده
اظهارات رییس پلیس ترافیک شهری راهور با روایت یک مقام پلیس راهور مشهد در تضاد است و شائبه تلاش حکومت برای پنهانکاری درباره ابعاد این رویداد را تقویت میکند.
محسن موسیآبادی، رییس پلیس راهور خراسان رضوی، پس از حادثه گفت: «راننده حالت عادی نداشت و پس از برخورد با بشکهها و علائم ترافیکی، با جمعیت تصادف کرد.»
او افزود راننده با «سرعت نسبتا بالا و غیرمطمئن» در تردد بود و ابتدا با «یک خودروی چانگان»، سپس با علائم ایمنسازی و در نهایت با شرکتکنندگان در تجمع شبانه حامیان حکومت برخورد کرد.
تابناک، رسانه حکومتی نزدیک به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز در گزارش خود از «زیر گرفتن مردم» در مشهد خبر داد و «مستی» راننده را علت حادثه دانست.
با این حال، تابناک تاکید کرد این رویداد «جزو حوادث رانندگی بوده و امنیتی نبوده» است.
بنا بر اعلام اداره کل روابط عمومی استانداری خراسان رضوی، راننده خودروی جنسیس دستگیر شده است.
کشته شدن دو بسیجی در تیرماه
این نخستین بار نیست که در ماههای اخیر برای حامیان حکومت در مشهد حادثهای مرگبار رخ میدهد.
۲۰ تیر، روابط عمومی سپاه پاسداران خراسان رضوی اعلام کرد همزمان با برگزاری مراسم دفن علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران، دو عضو بسیج به نامهای سجاد علوی و مهدی هنرمند، در تیراندازی در مشهد کشته شدند.
در آن زمان، امیرالله شمقدری، معاون امنیتی و انتظامی خراسان رضوی، گفت این تیراندازی «امنیتی» یا «تروریستی» نبود و در پی «یک درگیری شخصی» رخ داد.
تجمعات شبانه حامیان حکومت که پس از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴ شکل گرفت، بارها با اعتراض گسترده شهروندان همراه شده است.
بسیاری از شهروندان به سروصدا، ایجاد مزاحمت و ترافیک و همچنین رجزخوانی حامیان جمهوری اسلامی در این تجمعات اعتراض دارند.
همزمان، تصاویری از ارائه آموزشهای نظامی در این تجمعات و حضور زنان و کودکان در چنین برنامههایی منتشر شده است.
حملات از شامگاه سهشنبه ۱۰ شهریور آغاز شد. فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، اعلام کرد نیروهای این کشور از ساعت ۱۹:۳۰ به وقت تهران حمله به اهداف سپاه پاسداران در ایران را آغاز کردند.
سنتکام گفت این حملات در پی تلاشهای اخیر سپاه پاسداران برای حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و نیروهای آمریکایی مستقر در منطقه انجام شده است.
فرماندهی مرکزی آمریکا حدود ساعت دو بامداد چهارشنبه ۱۱ شهریور اعلام کرد این موج از حملات به پایان رسید. بر اساس این اعلام، نیروهای آمریکا مواضع پدافند هوایی، سامانههای راداری، تجهیزات و تاسیسات دریایی، قابلیتهای مینگذاری و مراکز ارتباطی سپاه پاسداران را هدف قرار دادند.
اکسیوس به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داد ارتش آمریکا در این موج از حملات دو نفتکش متعلق به دولت ایران را نیز هدف قرار داد. بر اساس این گزارش، پهپادهای آمریکایی با شلیک موشک موتورخانههای این دو نفتکش را که در نزدیکی سواحل ایران لنگر انداخته بودند، هدف قرار دادند.
یک مقام آمریکایی این حملات را بخشی از سیاست جدید «نفتکش در برابر نفتکش» دولت ترامپ برای مقابله با حملات ایران به نفتکشهای عبوری از تنگه هرمز توصیف کرد.
سنتکام همچنین اعلام کرد بیش از ۵۰ هزار نیروی نظامی ایالات متحده در خاورمیانه مستقر هستند و برای ادامه عملیات به دستور رییسجمهوری آمریکا آمادهاند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، همزمان با ادامه حملات در شبکه اجتماعی تروثسوشال نوشت ایالات متحده در حال انجام حملاتی «گسترده و قدرتمند» علیه اهدافی در نزدیکی تنگه هرمز است.
ترامپ گفت این حملات در واکنش به تلاش ایران برای مینگذاری در تنگه هرمز و شلیک هشت موشک به یک پایگاه نظامی آمریکا در اردن انجام میشود و آن را «موجه» خواند.
او هشدار داد در صورت اقدام تلافیجویانه ایران، آمریکا بار دیگر و «در سطحی بسیار سختتر و بالاتر» حمله خواهد کرد.
ترامپ افزود این نیز بزرگترین حمله نخواهد بود و «بزرگترین حمله» همچنان در انتظار است؛ حملهای که به گفته او، پس از پایان آن «بخش بسیار کمی از جمهوری اسلامی ایران باقی خواهد ماند».
حملات آمریکا به دستکم شش استان ایران
در استان هرمزگان، نقاطی در بندرعباس، بندرلنگه، جاسک، سیریک و قشم هدف قرار گرفتند. گزارشها همچنین از شنیده شدن صدای انفجار در جزیره لاوان خبر دادند.
عبدالکریم پولادیفر، جانشین فرمانده سپاه شهرستان دیر، نیز اعلام کرد «سه نیروی بسیجی» این شهرستان به نامهای مهدی بحرانی، حسین صالحنژاد و حسن مومنی، در حمله آمریکا به جزیره لاوان کشته و شماری دیگر از نیروهای این شهرستان زخمی شدند.
در منطقه کوهستک سیریک، گزارشها از حمله آمریکا به یک برج مخابراتی و کشته و زخمی شدن شماری از افراد حاضر در یک مراسم عروسی در نزدیکی محل حمله حکایت داشت.
کانال «وحید آنلاین» اعلام کرد پیامهای دریافتی نشان میدهند یک برج مخابراتی در این منطقه هدف قرار گرفته و این حمله در میان حاضران در مراسم عروسی تلفات بر جا گذاشته است.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت یک منزل مسکونی در کوهستک در حالی هدف قرار گرفت که مردم در آن مشغول برگزاری جشن عروسی بودند.
در گزارشهای اولیه، شمار کشتهشدگان این حمله پنج نفر اعلام شد، اما استانداری هرمزگان ساعاتی بعد این آمار را به چهار نفر کاهش داد و اعلام کرد ۶۸ نفر نیز زخمی شدهاند.
استانداری هرمزگان اسامی کشتهشدگان را امیرعلی کریمی، محمد ملاحی، کلثوم ملاحی نژندنیا و زرخاتون طاهری، اعلام کرد.
تیم هاوکینز، سخنگوی سنتکام، در واکنش به گزارش تلفات در مراسم عروسی در کوهستک به اکسیوس گفت ارتش آمریکا از این گزارشها مطلع است و افزود: «ارتش آمریکا برخلاف سپاه پاسداران هرگز غیرنظامیان را هدف قرار نمیدهد.»
در استان سیستان و بلوچستان، نقاطی در چابهار و کنارک هدف حملات آمریکا قرار گرفتند.
در استان کرمان، یک «پرتابه» به محدوده خارج از باند فرودگاه جیرفت اصابت کرد. مقامهای استانی اعلام کردند این حمله تلفات جانی نداشت و به باند و ساختمانهای فرودگاه آسیبی وارد نشد.
در استان کرمانشاه، روابط عمومی سپاه این استان اعلام کرد چهار نفر از نیروهای هوافضای سپاه پاسداران در حملات آمریکا کشته شدند.
رضا محمدی، شهرام جعفری، علیرضا شکیبا و جعفر کهریزی، چهار نیروی کشتهشدهاند.
در استان خوزستان، مقامهای استانی اعلام کردند سه نقطه هدف حملات آمریکا قرار گرفتند که از جمله آنها مناطقی در اطراف آغاجاری و اهواز بود. بر اساس آمار اعلامشده، این حملات هفت کشته و هشت مجروح بر جای گذاشت.
روابط عمومی بنیاد شهید و امور ایثارگران خوزستان هفت کشته این حملات را نیروهای نظامی معرفی کرد و اسامی آنان را محمدرضا بادرام، امیرحسین سلیمزاده، حامد اکاتی، مجتبی باقری، مالک موسوی، حسین مهدویان و محمدجعفر رادبویی اعلام کرد.
در این بیانیه مشخص نشده است این افراد عضو کدام نهاد یا یگان نظامی بودهاند.
ابوذر دیماد، معاون فرهنگی بنیاد شهید و امور ایثارگران کهگیلویه و بویراحمد، نام مالک موسوی را «مالک موسویتبار» اعلام کرد و او را تکاور اهل شهرستان بهمئی معرفی کرد. به گفته دیماد، موسویتبار صبح ۱۱ شهریور در جریان عملیات پدافندی مقابله با یک پهپاد در منطقه آغاجاری کشته شد.
در استان بوشهر نیز گزارشهایی از شنیده شدن صدای انفجار در عسلویه منتشر شد.
اسکندر پاسالار، فرماندار عسلویه، به خبرگزاری ایسنا گفت یک «پرتابه» آمریکا به یک مقر نظامی در اطراف این شهرستان اصابت کرده است، اما این حمله خسارتی در پی نداشت.
پاسخ جمهوری اسلامی به حملات آمریکا
سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی در واکنش به حملات آمریکا، از هدف قرار دادن پایگاهها و مواضع نیروهای آمریکایی در اردن، امارات متحده عربی، بحرین، عراق و کویت خبر دادند.
ارتش اردن اعلام کرد ۱۳ موشک بالستیک وارد حریم هوایی این کشور شدند که ۱۰ فروند از آنها رهگیری شدند و سه موشک دیگر در مناطق دورافتاده سقوط کردند.
دو مقام آمریکایی نیز به رویترز گفتند بر اساس ارزیابیهای اولیه، نیروهای آمریکا در این حمله تلفاتی نداشتهاند.
مقامهای بحرین اعلام کردند پهپادهای ایرانی را رهگیری و منهدم کردهاند.
سپاه پاسداران از حمله به پایگاههای آمریکا در اربیل و پایگاه علیالسالم در کویت خبر داد و ارتش نیز اعلام کرد با دهها پهپاد پایگاههای الظفره و المنهاد در امارات و پایگاه شیخ عیسی در بحرین را هدف قرار داده است.
سپاه پاسداران از وارد شدن خسارت و تلفات به نیروها و مواضع آمریکا در برخی از این حملات خبر داده است اما این گزارشها بهطور مستقل تایید نشدهاند.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز هشدار داد ادامه اقدامات نظامی آمریکا با پاسخهایی «سنگینتر، گستردهتر و ویرانگر» روبهرو خواهد شد و کشورهایی که با ارتش آمریکا همکاری کنند باید «پیامدهای خطرناک» آن را بپذیرند.
تشدید دوباره درگیریها
تنشها در روزهای اخیر با حملات سپاه پاسداران به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز تشدید شد. ارتش آمریکا هشتم شهریور دو سکوی پرتاب موشک سپاه را در جزیره لارک هدف قرار داد و نیروهای جمهوری اسلامی نیز در پاسخ به پایگاههای نظامی در اردن و امارات حمله کردند.
ترامپ ۹ شهریور هشدار داد حمله به نیروهای آمریکایی در اردن بیپاسخ نخواهد ماند و آمریکا «ضربه سختی» به جمهوری اسلامی وارد خواهد کرد.
همزمان، آمریکا فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را نیز ادامه داده و برای محدود کردن بیشتر منابع مالی حکومت ایران تلاش کرده است.
دور تازه درگیریها، جدیترین تبادل حملات میان جمهوری اسلامی و آمریکا در چند هفته اخیر است و پس از دورهای از کاهش نسبی درگیریها از تیرماه رخ میدهد.
ترامپ پس از آغاز حملات گفت برخلاف گزارش شبکه ایبیسی، در تلاش نیست ایران را پای میز مذاکره بکشاند و افزود برایش اهمیتی ندارد که تهران توافقی را امضا کند که از نظر خودش «بیارزش» باشد.
او گفت آمریکا اکنون در موقعیت بسیار بهتری قرار دارد و از «کنترل تقریبا کامل» بر تنگه هرمز و «فروپاشی کامل» اقتصاد ایران سخن گفت.
ترامپ افزود ایران در حال طی کردن روندی «اجتنابناپذیر» است و پرسید: «مردم ایران چه زمانی قرار است قیام کنند و مبارزه کنند؟»
بر اساس این گزارش که سهشنبه ۱۰ شهریور منتشر شد، وزارت خارجه آمریکا در دو مقطع حساس از سال جاری میلادی، بیسروصدا معافیت تحریمی صداوسیما را تمدید کرد.
این سازمان در ماههای گذشته اعترافات اجباری معترضان ایرانی را پخش کرده و برنامههایی را در حمایت از ترور مقامهای آمریکایی و اعضای خانواده ترامپ روی آنتن برده است.
اسناد غیرعلنی ارسالشده به کنگره که فریبیکن به آنها دست یافته، نشان میدهد تازهترین معافیت را مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، ۱۱ تیر امضا کرده است. این سند یک هفته بعد در اختیار کنگره قرار گرفت. روبیو ۱۶ دی ۱۴۰۴ نیز معافیتی تقریبا مشابه را تایید کرده بود.
در هر دو سند آمده است تعلیق تحریمها و صدور مجوز تراکنشهای مالی برای تامین «اتصال زمینی» و خدمات مخابراتی صداوسیما، برای امنیت ملی آمریکا «حیاتی» است.
واشینگتن در حالی صداوسیما را مشمول معافیت تحریمی دانسته که معافیت مربوط به ارائه خدمات آموزشی و دانشگاهی به ایرانیان را لغو کرده است.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، اوفَک، دوم شهریور اعلام کرد مجوز عمومی جی که از سال ۲۰۱۴ امکان ارائه مجموعهای از خدمات آموزشی و دانشگاهی به ایرانیان را فراهم میکرد، «بهطور نامحدود» تعلیق شده است.
معافیتی با پیشینهای ۱۳ ساله
واشینگتن فریبیکن در ادامه گزارش داد نسخههای مختلف معافیت تحریمی صداوسیما از سال ۲۰۱۳ در دولتهای جمهوریخواه و دموکرات ایالات متحده تمدید شدهاند.
بر پایه این گزارش، ریشه این سیاست به توافقی محرمانه میان دولت باراک اوباما و جمهوری اسلامی بازمیگردد.
دولت نخست ترامپ در سال ۲۰۱۸ بهدلیل تمدید این معافیت با انتقاد شماری از جمهوریخواهان و مخالفان حکومت ایران مواجه شد.
دولت جو بایدن نیز در سال ۲۰۲۴، همزمان با تجلیل رسانههای حکومتی ایران از حمله هفتم اکتبر حماس به اسرائیل، این سیاست را ادامه داد.
یک مقام پیشین آمریکایی که نخواست نامش فاش شود، به واشینگتن فریبیکن گفت این معافیت عملا بهطور خودکار تمدید میشود، مگر آنکه فردی در روند آن مداخله کند.
او افزود مشخص نیست مقامهای کنونی ایالات متحده بررسی کرده باشند که آیا هنوز چنین ضرورتی وجود دارد یا نه.
این معافیت به صداوسیما اجازه میدهد تراکنشهایی انجام دهد که در حالت عادی، بر اساس تحریمهای آمریکا ممنوع هستند.
این تحریمها از سال ۲۰۱۳ بهدلیل نقش صداوسیما در نقض حقوق بشر و پخش اعترافات اجباری و دادگاههای نمایشی اعمال شدهاند.
ابهام درباره دلایل تصمیم واشینگتن
کاخ سفید و وزارت خارجه آمریکا درباره دلایل تمدید معافیت اظهارنظر نکردهاند. به گزارش واشینگتن فریبیکن، برخی منابع احتمال دادهاند این تصمیم ادامه سیاستی باشد که هدف آن حفظ راهی برای توافق با جمهوری اسلامی است.
احتمال دیگری نیز مطرح شده است. نهادهای اطلاعاتی آمریکا ممکن است رصد رسانههای حکومتی ایران را راهی برای شناخت دیدگاهها، محاسبات و تصمیمهای مقامهای جمهوری اسلامی بدانند.
واشینگتن فریبیکن افزود معافیت تیرماه ممکن است در حکم چراغ سبزی به تهران بوده باشد، زیرا کاخ سفید در آن مقطع برای حفظ آتشبس با جمهوری اسلامی تلاش میکرد؛ توافقی که اکنون عملا از میان رفته است.
معافیت اخیر حدود دو ماه پیش از رونمایی دولت ترامپ از عملیات «طرد اقتصادی» صادر شد؛ کارزاری چندجانبه که هدف آن درهم شکستن شبکههای مالی جمهوری اسلامی از طریق تحریم حکومت و حامیان بینالمللی آن عنوان شده است.
واشینگتن فریبیکن نوشت ادامه معافیت صداوسیما میتواند این کارزار را تضعیف کند، زیرا فشارها را بر یکی از قدرتمندترین نهادهای حکومتی کاهش میدهد. اعمال تحریمهای مالی و محدودیتهای فنی میتواند پخش برونمرزی برنامههای صداوسیما و حتی فعالیتهای داخلی آن را مختل کند.
اعترافات اجباری و تهدید خانواده ترامپ
در هفتههای اخیر، رسانههای زیرمجموعه صداوسیما تهدیدهایی علیه ترامپ، همسرش ملانیا و پسر ۲۰ سالهاش، بارون، منتشر کردهاند.
اوایل سال جاری نیز این سازمان نزدیک به ۱۰۰ اعتراف اجباری از مخالفان جمهوری اسلامی پخش کرد. گزارشها حاکی از آن است که این افراد اغلب پیش از ضبط اعترافات، شکنجه شده بودند.
جیسون برودسکی، مدیر سیاستگذاری سازمان «اتحاد علیه ایران هستهای»، خواستار لغو معافیت خدمات ماهوارهای صداوسیما شد.
او گفت این سازمان فقط یک شبکه خبری حکومتی نیست، بلکه بازوی نهادهای امنیتی و اطلاعاتی جمهوری اسلامی است و علیه مردم ایران، آمریکا و متحدانش به کار گرفته میشود.
برودسکی هشدار داد تهران ممکن است با انتشار این تهدیدها در پی جذب افراد افراطی دارای امکان ورود یا دسترسی به آمریکا باشد.
او حمله سال ۲۰۲۲ به سلمان رشدی در نیویورک را نمونهای از پیامدهای فتواها و جایزههای تعیینشده از سوی جمهوری اسلامی دانست.
بر اساس این گزارش که سهشنبه ۱۰ شهریور منتشر شد، این کارگران برای تامین حداقل نیازهای زندگی در سراسر ایران پراکنده شدهاند و خطر بازداشت و رد مرز همواره آنان را تهدید میکند.
ایلنا افزود کارگران بلوچ فاقد شناسنامه اغلب به جمعآوری ضایعات و زباله، کارگری روزمزد ساختمان و باربری در بندرها و اسکلههای جنوب کشور روی میآورند و از بیمه و دیگر حمایتهای قانونی محروماند.
این خبرگزاری تلاش این شهروندان ایرانی برای امرار معاش را «مبارزهای سخت و روزمره» توصیف کرد و هشدار داد ترس از بیکاری، اخراج، بازداشت و رد مرز، چشمانداز آینده این کارگران را تیره کرده است.
این گزارش در شرایطی منتشر میشود که سیاستهای سرکوبگرانه جمهوری اسلامی علیه اقلیتهای اتنیکی در ایران بارها با انتقاد نهادهای حقوق بشری روبهرو شده است.
۱۵ مرداد، گروهی از کارشناسان سازمان ملل با اشاره به افزایش بازداشتهای خودسرانه، ناپدیدسازی قهری، شکنجه و اعدام اعضای اقلیتهای اتنیکی در ایران، از جمهوری اسلامی خواستند به سرکوب بلوچها و کردها و اقدامات فرامرزی علیه مخالفان پایان دهد.
ایرانیانی محروم از ابتداییترین حقوق شهروندی
ایلنا در ادامه گزارش تاکید کرد ماموران حکومت گروهی از بلوچها فاقد شناسنامه را ایرانی به شمار نمیآورد، در حالیکه آنها از پدر و مادر ایرانی و در ایران متولد شدهاند و «ایرانی» به شمار میآیند.
در نتیجه، این افراد از ابتداییترین حقوق شهروندی، از جمله تحصیل، افتتاح حساب بانکی، دریافت یارانه و کمکهای معیشتی و دسترسی به خدمات الکترونیکی محروم ماندهاند.
آمار دقیقی از شمار شهروندان فاقد شناسنامه در استان سیستان و بلوچستان در دست نیست. ثبت احوال در دی ۱۴۰۳ اعلام کرد یکهزار و ۶۹۴ پرونده مرتبط با شهروندان بلوچ فاقد شناسنامه در این دستگاه در حال طی مراحل اداری برای صدور شناسنامه است. این تعداد فقط افراد بدون شناسنامهای را شامل میشود که برای دریافت مدارک هویتی رسمی اقدام کردهاند.
غلامرضا نجفی، از مقامهای دادگستری سیستان و بلوچستان، مهرماه ۱۴۰۴ اعلام کرد بیش از ۱۴۸ هزار کودک و نوجوان ۷ تا ۱۸ ساله در این استان از آموزش رسمی بازماندهاند.
یک سال پیش از آن، یک عضو شورای بخش مرکزی دشتیاری گفت حدود ۹۸ درصد افراد فاقد شناسنامه به خانوادههای کمدرآمد و دهکهای پایین جامعه تعلق دارند.
سازمان حقوق بشر ایران در گزارشی که سال ۲۰۱۹ منتشر شد یکی از ریشههای بیشناسنامه ماندن گروهی از شهروندان در بخشهایی از بلوچستان، بهویژه مناطق عشایری و روستاهای دور از مرکز را «ثبت نشدن تولدها در دهههای نخست شکلگیری ثبت احوال» و مسالهای «نسلی» توصیف کرد. در بخشی از این گزارش آمده است: «مشکل وقتی نسلی میشود که پدر یا پدربزرگ شناسنامه ندارد و فرزند امروز باید برای اثبات ایرانیبودن خود، نسب پدریاش را ثابت کند.»
پژوهشی از خدیجه اسدیسروستانی، پژوهشگر علوم اجتماعی دانشگاه سیستان و بلوچستان، که در مجله «International Journal for Equity in Health» منتشر شده است، مجموعهای از موانع حقوقی، اداری، اقتصادی و اجتماعی را از عوامل موثر بر ثبتنشدن تولد و صدور نشدن مدارک هویتی در سیستان و بلوچستان میداند.
این پژوهش فاصله زیاد روستاها از مراکز ثبت احوال، دشواری دسترسی به مراکز درمانی و تولد نوزادان در خانه، رواج ازدواجهای شرعی ثبتنشده، ازدواج زیر سن قانونی و چندهمسری را از عوامل اصلی ثبتنشدن تولد و نگرفتن شناسنامه برای کودکان برمیشمارد. هزینه و دشواری آزمایشهای دیانای و سختگیریهای اداری در روند احراز تابعیت در مناطق مرزی نیز از عواملی عنوان شدهاند که به تداوم بیشناسنامه ماندن بخشی از ساکنان استان دامن میزنند.
با افزایش فشارهای معیشتی در ایران، ساکنان مناطق مرزی با مشکلات بیشتری دستوپنجه نرم میکنند.
عبدالله بلواسی، فعال کارگری، هشتم شهریور هشدار داد فقر خانوادهها در مناطق مرزی، کودکان و نوجوانان را برای تامین هزینههای زندگی به کولبری کشانده است.
بازداشت و خطر اخراج به کشوری بیگانه
ایلنا در ادامه گزارش داد سالانه صدها کارگر بلوچ به دست ماموران جمهوری اسلامی بازداشت و به اردوگاههای ویژه اخراج اتباع خارجی منتقل میشوند.
فرهاد قربانجلی، جوان حدودا ۲۰ ساله بلوچ، یکی از این کارگران است که همراه خانوادهاش در سمنان زندگی میکند و از یک هفته پیش در اردوگاهی در این شهر محبوس است.
فرهاد که پدرش را از دست داده و تنها نانآور خانوادهای پنجنفره است، از نوجوانی در تهران به جمعآوری ضایعات مشغول بود. او پس از مهاجرت خانوادهاش به سمنان، جوشکاری آموخت و کارگر ساختمانی شد، اما ماموران او را در خیابان بازداشت کردند.
خانواده فرهاد اکنون بیم آن دارند که او از ایران اخراج و به افغانستان فرستاده شود.
زهره صیادی، فعال حقوق افراد فاقد شناسنامه، به ایلنا گفت وزارت کشور پیشتر از اخراج بازداشتشدگانی که خود را ایرانی میدانستند، خودداری میکرد و آنان معمولا با ارائه استشهاد یا مدارکی درباره تبار خانوادگیشان آزاد میشدند.
او افزود با این حال، طی دو یا سه سال اخیر، رویکرد مقامهای جمهوری اسلامی بار دیگر به سوی «نادیدهانگاری، رد مرز و حذف» تغییر کرده است.
خبرگزاری رویترز سهشنبه ۱۰ شهریور، با استناد به دادههای شرکتهای ردیابی دریایی، گزارش داد جمهوری اسلامی برای نخستین بار در آمار ثبتشده، حدود هفت هفته است صادرات قابلتوجه نفت خام از تنگه هرمز نداشته است.
رویترز بر اساس دادههای مورد بررسی نتیجه گرفته است که این وضعیت نشاندهنده موفقیت طرح محاصره دریایی آمریکا است و این کشور برخلاف سالها تحریم، توانسته انتقال محمولههای تازه نفت ایران به چین، تنها مشتری عمده باقیمانده نفت این کشور، را متوقف کند.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و مذاکرهکننده ارشد جمهوری اسلامی، سهشنبه در واکنش به ادامه محاصره هشدار داد تشدید محاصره با پاسخ نظامی روبهرو خواهد شد. او گفت: «اگر محاصره را تشدید کنند، حتما پاسخ نظامی میدهیم و همه ضرر خواهند کرد.»
او همچنین تهدید کرد اگر آمریکا بخواهد مانع صادرات نفت ایران از خلیج فارس شود، «هیچکس نخواهد توانست نفت صادر کند».
قالیباف در عین تهدید به استفاده از نیروی نظامی، پای تفاهمنامه اسلامآباد و مسیر مذاکره با آمریکا را نیز به میان کشید و گفت تا زمانی که واشینگتن به تعهدهای مورد نظر جمهوری اسلامی در این تفاهمنامه عمل نکند، تنگه هرمز باز نخواهد شد.
او افزود تهران در دوره اجرای آن بیش از ۸۰ میلیون بشکه نفت صادر کرده بود. قالیباف همزمان مدعی شد کنترل کامل تنگه هرمز در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی است و گفت اگر آمریکا به تعهدهایش عمل نکند، تهران «با زبان قدرت» آن را وادار به اجرای آنها خواهد کرد.
محاصرهای که جریان تازه نفت ایران را قطع کرد
ادههای شرکتهای ردیابی دریایی نشان میدهد کاهش صادرات ایران پس از آغاز محاصره بسیار شدید بوده است. برآوردهای ورتکسا و کپلر حاکی است جمهوری اسلامی در ماه اوت، از ۱۰ مرداد تا ۹ شهریور، روزانه تنها حدود ۲۲۰ هزار تا ۲۵۵ هزار بشکه نفت خام و میعانات گازی بارگیری کرده است. این رقم در ژوئیه، از ۱۰ تیر تا ۹ مرداد، حدود ۷۴۰ هزار بشکه در روز بود. در ماه مارس، از ۱۰ اسفند تا ۱۱ فروردین و همزمان با آغاز جنگ ۴۰روزه، میزان بارگیری روزانه حدود دو میلیون بشکه بود.
همایون فلکشاهی، تحلیلگر کپلر، به رویترز گفت افت صادرات میتواند تهران را برای تامین هزینههای خود به چاپ پول بیشتر سوق دهد و در نتیجه فشار تورمی افزایش یابد. صندوق بینالمللی پول نرخ تورم ایران در سال جاری را نزدیک به ۷۰ درصد برآورد کرده است.
محاصره دریایی آمریکا همه سواحل ایران را در بر نمیگیرد. خط اصلی آن در جنوب تنگه هرمز و میان دریای عمان و دریای عرب قرار دارد؛ جایی که شناورهای نیروی دریایی آمریکا کشتیهایی را که به سوی بنادر ایران میروند یا از آنها خارج میشوند، بررسی میکنند.
این وضعیت باعث شده بخشی از نفت ایران که پیش از محاصره از خلیج فارس خارج شده بود همچنان در بازار موجود باشد، اما امکان جایگزینکردن آن با محمولههای تازه بهشدت محدود شود.
رویترز به نقل از معاملهگران نوشت نفت خام ایران هنوز برای تحویل در سپتامبر و اکتبر به خریداران چینی پیشنهاد میشود، اما حجم آن کاهش یافته است. دلیل اصلی این کاهش، پایینآمدن ذخایر شناور نفت ایران در بیرون از خلیج فارس است. چین در هفتههای گذشته برای تامین بخشی از نفت مورد نیاز خود به این ذخایر متکی بوده است.
دادههای ورتکسا نشان میدهد مجموع نفت خام ایران موجود روی آب از ۱۳۵ میلیون بشکه در هفته اول مرداد، به ۱۰۷ میلیون بشکه در هفته اول شهریور کاهش یافته است. در مقابل، نفت گرفتار در محدوده داخل خط محاصره که امکان انتقال آزادانه آن به بازارهای آسیایی وجود ندارد، افزایش یافته و به بیش از ۴۱ میلیون بشکه رسیده است.
ناوگان سایه گرفتار شده است
سمیر مدنی، از بنیانگذاران تانکرترکرز، به رویترز گفت ۲۹ نفتکش حامل بیش از ۳۶ میلیون بشکه نفت خام در داخل محدوده تنگه هرمز قرار دارند. در بیرون از این محدوده نیز دهها نفتکش «ناوگان سایه» مرتبط با ایران همچنان فعالاند، اما این ناوگان با مشکل تازهای روبهرو شده است: کشتیهایی که محمولههای پیشین خود را در آسیا تحویل میدهند، بهدلیل محاصره امکان بازگشت به بنادر ایران و بارگیری دوباره ندارند.
بر اساس دادههای ورتکسا، دستکم ۲۷ نفتکش تحریمشده مرتبط با تجارت نفت ایران اکنون بدون محموله در آبهای نزدیک سریلانکا متوقف ماندهاند و نمیتوانند به ایران بازگردند. به این ترتیب، حتی اگر چین در کوتاهمدت بتواند نفت ذخیرهشده روی آب را خریداری کند، ادامه صادرات در سطح گذشته به ورود دوباره نفتکشهای خالی به خلیج فارس وابسته است؛ مسیری که محاصره آمریکا آن را مسدود کرده است.
واشینگتن همزمان در حال افزودن فشار مالی به محدودیت دریایی است. دولت آمریکا هفته گذشته کشورهایی را که به تجارت با جمهوری اسلامی ادامه دهند به تحریمهای ثانویه تهدید کرد، هرچند هنوز مجازات فوری علیه خریداران بزرگ اعمال نکرده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، سهشنبه گفت واشینگتن احتمالا همین هفته یک بانک دیگر را در چارچوب کارزار اقتصادی علیه جمهوری اسلامی تحریم خواهد کرد و هفته آینده نیز اقدام مشابهی انجام میدهد. او همچنین گفت آمریکا و چین درباره جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای و ضرورت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز اشتراک نظر دارند.
بسنت در عین حال گفت کشورهای منطقه در حال توسعه مسیرهای زمینی انتقال نفتاند و پیشبینی کرد وابستگی به تنگه هرمز طی دو سال آینده بهشدت کاهش یابد.
