پژوهشی تازه نشان میدهد تنوع زبانی جهان حدود ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش، با وجود ۲۰ هزار تا ۷۵ هزار زبان، به اوج رسید و سپس با گسترش کشاورزی فشرده و پیدایش دولت-ملتها، از جمله امپراتوریهای روم و یونان، بهسرعت کاهش یافت.
پژوهشگران در مطالعهای که یکم مرداد در نشریه علمی «ساینس» منتشر شد، با استفاده از دادههای جمعیتی و فرضهای متفاوت درباره شیوع بیماریها و تحول جوامع، چند مدل طراحی کردند تا برآورد کنند شمار زبانهای جهان در ۱۲ هزار سال گذشته چگونه تغییر کرده است. نتیجه همه مدلها نشان داد تنوع زبانی حدود ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش به اوج رسید و پس از آن بهسرعت کاهش یافت.
این پژوهش حاصل همکاری یک گروه بینالمللی از پژوهشگران است که از دانشگاههای هاروارد، تگزاس، ییل و موسسه انسانشناسی تکاملی ماکس پلانک در آلمان گرد هم آمدند.
کلر باورِن، زبانشناس دانشگاه ییل و یکی از پژوهشگران این مطالعه، این دوره را «عصر طلایی تنوع زبانی» توصیف کرد.
یافتههای این پژوهش نظریهای رایج را به چالش میکشد که آغاز بحران انقراض زبانها را به ظهور استعمار در حدود ۵۰۰ سال پیش نسبت میدهد. بر اساس مدل تازه، روند گسترده نابودی زبانها احتمالا بسیار زودتر و با گسترش کشاورزی و شکلگیری حکومتهای بزرگ و متمرکز آغاز شده است.
در حال حاضر حدود ۷۵۰۰ زبان گفتاری یا زبان اشاره در سراسر جهان وجود دارد. نیمی از این زبانها در معرض خطرند و هر سال حدود چهار زبان از میان میروند.
شمار زبانهای باستانی چگونه برآورد شد؟
مطالعه زبانهای باستانی دشوار است، زیرا زبانها بر خلاف بسیاری از پدیدههای کهن ردی از خود بر جای نمیگذارند. خط نیز تنها در ۶۰۰۰ سال گذشته پدید آمده و در این مدت نیز فقط شماری از زبانها به شکل مکتوب ثبت شدهاند.
پژوهشگران برای برآورد تنوع زبانی در گذشته، ابتدا بیش از ۱۷۰ جامعه شکارچی و گردآورنده معاصر را در سراسر جهان بررسی کردند و ساختار این جوامع را نمونهای مشابه جمعیتهای پیش از پیدایش کشاورزی در نظر گرفتند.
این جوامع معمولا از چند صد تا بیش از ۱۰۰۰ نفر تشکیل میشوند و هر جامعه عمدتا یک زبان مستقل دارد. پژوهشگران نتیجه گرفتند این نسبتِ یکبهیک احتمالا پیش از پیدایش کشاورزی در حدود ۱۲ هزار سال پیش نیز الگوی غالب بوده است.
جمعیت جهان در آن زمان بین چهار میلیون و ۴۰۰ هزار تا هفت میلیون نفر برآورد میشود. بر همین اساس، پژوهشگران تخمین زدند در بازه زمانی مورد نظر احتمالا بین ۴۵۰۰ تا ۶۲۰۰ زبان در جهان وجود داشته است.
این برآورد نقطه آغاز مدل را مشخص کرد: حدود ۵۰۰۰ زبان برای شش میلیون نفر در ۱۲ هزار سال پیش. نقطه پایان نیز وضعیت کنونی بود که در آن، هشت میلیارد نفر به حدود ۷۵۰۰ زبان سخن میگویند.
گذار به کشاورزی این معادله را تغییر داد. افزایش دسترسی به غذا جمعیت جهان و شمار گویشوران هر زبان را بهشدت افزایش داد. تنوع زبانی نیز بیشتر شد، اما سرعت افزایش آن به اندازه رشد جمعیت نبود.
اگر جمعیتی با یک زبان مشترک به دو گروه تقسیم میشد، بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ سال طول میکشید تا زبان دو گروه به اندازهای تغییر کند که به دو زبان متمایز تبدیل شود.
پژوهشگران با استفاده از این دادهها، چندین سناریو را با فرضهای متفاوت درباره رشد جمعیت، شیوع بیماریها و تحول جوامع شبیهسازی کردند. نتیجه همه مدلها نشان داد تنوع زبانی حدود ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش به اوج رسید و پس از آن بهسرعت کاهش یافت.
زبانهایی که دیگر حتی نمیتوان تصورشان کرد
یافتههای این مطالعه با نظریه دیگری نیز مغایرت دارد که بیشترین تنوع زبانی را به پیش از پیدایش کشاورزی در حدود ۱۲ هزار سال پیش نسبت میدهد.
پژوهشگران تاکید کردند مدل تازه احتمالا به بحثها درباره تاریخ زبانها جهت خواهد داد، اما به اختلافنظرهای موجود پایان نمیدهد. گروه پژوهشگران قصد دارد در مرحله بعد، تغییر تنوع زبانی را در مناطق مختلف جهان و در بازههای زمانی مشخصتر بررسی کند.
کیارا باربیری، متخصص ژنتیک و پژوهشگر تنوع زبانی در دانشگاه کالیاری ایتالیا، احتمال نابودی دهها هزار زبان در گذر زمان را حیرتانگیز خواند.
حتی زبانهای باقیمانده نیز تفاوتهای چشمگیری دارند؛ از وجود یا نبود جنسیت دستوری و حرف تعریف گرفته تا صداهای کلیکی و زیروبمیهایی که حامل معنا هستند، اما گویشورانِ غیربومی گاه حتی قادر به تشخیصشان نیستند.
باربیری گفت: «آیا مردمانی وجود داشتهاند که زبانهایی با ویژگیهایی پدید آورده باشند که اکنون بهسختی میتوانیم تصورشان کنیم؟ فکر کردن به این موضوع سرگیجهآور است.»
هوش مصنوعی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است؛ از نگارش متن و پاسخ به ایمیلها گرفته تا کمک در حل مسائل درسی و تصمیمگیریهای روزمره.
اکنون این پرسش مطرح است که آیا سپردن بخشی از فرایندهای ذهنی به ماشین، توانایی انسان برای یادگیری و تفکر مستقل را تضعیف میکند یا برعکس، فرصتی برای یادگیری بهتر فراهم میآورد.
ترنت کش، دانشمند علوم رفتاری دانشگاه واترلو کانادا، معتقد است پاسخ این پرسش نه کاملا مثبت است و نه کاملا منفی.
او و همکارانش در مقالهای که تیرماه در نشریه «روندهای علوم شناختی» منتشر شد، استدلال کردند مهارتهایی که انسان از طریق تمرین و تجربه به دست میآورد، در صورت واگذاری مداوم به هوش مصنوعی ممکن است بهتدریج تحلیل بروند.
بهگفته کش، شواهد موجود نشان میدهد هرگاه انسان انجام یک مهارت مشخص را به هوش مصنوعی واگذار کند، احتمال حفظ آن مهارت کاهش مییابد.
با این حال، او این تصور را که هوش مصنوعی سرانجام انسان را از توانایی اندیشیدن محروم خواهد کرد، اغراقآمیز میداند و میگوید واقعیت بسیار پیچیدهتر از چنین سناریوهای آخرالزمانی است.
وبسایت ساینسنیوز گزارش داد نوع ابزار هوش مصنوعی و نحوه استفاده از آن، عوامل تعیینکننده در پیامدهای شناختی آن هستند.
اگر این فناوری جایگزین تلاش ذهنی لازم برای تمرین یک مهارت شود، احتمال افت عملکرد افزایش مییابد؛ اما اگر تنها نقش راهنما را ایفا کند و کاربر همچنان درگیر فرایند حل مساله بماند، میتواند به حفظ و حتی تقویت تواناییهای ذهنی کمک کند.
وقتی هوش مصنوعی جای تمرین را میگیرد
بر پایه نتایج چند پژوهش، اتکای بیش از حد به ابزارهای هوش مصنوعی میتواند پیامدهای ناخواستهای برای یادگیری داشته باشد.
در یکی از این مطالعات که در سال ۲۰۲۵ روی پزشکان آموزشدیده برای تشخیص پولیپ در کولونوسکوپی انجام گرفت، استفاده مداوم از یک سامانه هوش مصنوعی باعث شد دقت پزشکان پس از کنار گذاشتن این ابزار کاهش یابد.
الگوی مشابهی در آموزش نیز مشاهده شد. پژوهشگران دریافتند دانشآموزان دبیرستانی که برای حل تمرینهای یک مفهوم جدید ریاضی از ابزارهایی مانند چتجیپیتی کمک گرفته بودند، پس از حذف این ابزار عملکرد ضعیفتری نسبت به همتایانی داشتند که از ابتدا بدون کمک هوش مصنوعی درس خوانده بودند.
این پژوهش به سرپرستی آلپ سونگو، اقتصاددان دانشکده وارتون دانشگاه پنسیلوانیا، در نشریه آکادمی ملی علوم آمریکا (PNAS) منتشر شد.
مطالعهای دیگر هم به نتایج مشابهی در حوزه درک مطلب رسید. شرکتکنندگانی که برای پاسخ دادن به پرسشهای تمرینی آزمون SAT از دستیار هوش مصنوعی استفاده کرده بودند، پس از حذف آن نهتنها پاسخهای درست کمتری ارائه کردند، بلکه بیش از دیگران از پاسخ به پرسشهای دشوار انصراف دادند.
پژوهشگران این موضوع را نگرانکننده توصیف کردند، زیرا پشتکار را یکی از ارکان اصلی یادگیری و کسب مهارت میدانند.
در مجموع، این مطالعات نشان میدهد هر زمان افراد تشخیص، حل مساله یا تصمیمگیری را به هوش مصنوعی واگذار کردند، عملکردشان پس از حذف این ابزار افت کرد.
کش این پیام را در یک جمله خلاصه میکند: «اگر از مهارتی استفاده نکنید، آن را از دست خواهید داد.»
او این رویکرد را «حفظ حضور در چرخه شناختی» مینامد؛ یعنی انسان باید همچنان بخش اصلی فرایند فکر کردن را بر عهده داشته باشد.
هوش مصنوعی در قامت معلم، نه ماشین پاسخ
به گزارش ساینسنیوز، پژوهشگران تاکید میکنند مشکل از خود هوش مصنوعی نیست، بلکه به شیوه استفاده از آن بازمیگردد.
سونگو میگوید انسان میتواند هم از مزایای این فناوری بهره ببرد و هم مهارتهای خود را حفظ کند، به شرط آنکه هوش مصنوعی بهجای ارائه پاسخ آماده، نقش یک مربی را ایفا کند.
او و همکارانش در پژوهشی دیگر ابزاری طراحی کردند که از نظر عملکرد به چتجیپیتی شباهت داشت، اما پاسخ نهایی را در اختیار دانشآموز قرار نمیداد.
این سامانه بهجای حل مستقیم مساله، سرنخ، راهنمایی و تشویق ارائه میکرد تا دانشآموز خود به پاسخ برسد.
نتایج حاکی از آن بود دانشآموزانی که از این ابزار استفاده کردند، به همان اندازه دانشآموزانی که با روش سنتی و کتاب درس خوانده بودند، مفاهیم جدید ریاضی را آموختند.
به گفته سونگو، تفاوت اساسی میان «هوش مصنوعی بهعنوان معلم» و «هوش مصنوعی بهعنوان ماشین تولید پاسخ» در همین نکته نهفته است؛ یادگیری واقعی زمانی رخ میدهد که فرد برای رسیدن به پاسخ، خود درگیر اندیشیدن و حل مساله باشد.
ساینسنیوز در پایان نوشت واگذاری وظایف به هوش مصنوعی باید آگاهانه باشد. اگر مهارتی برای فرد اهمیت دارد، نباید آن را به این فناوری سپرد؛ زیرا مهارتها تنها با تمرین شکل میگیرند و تنها با ادامه تمرین پایدار میمانند.
بر اساس اطلاعاتی که چهارشنبه ۱۴ مرداد در وبسایت وزارت خزانهداری ایالات متحده منتشر شد، دفتر کنترل داراییهای خارجی این وزارتخانه (اوفک) سه مدخل مربوط به شرکت فلای بغداد را از فهرست تحریمها حذف کرد.
این سه مدخل به نامهای «فلای بغداد»، «فلای بغداد ایرلاینز» و «عراق اکسپرس» به یک شرکت واحد اشاره دارند.
دو فروند هواپیمای بوئینگ ۷۳۷ این شرکت با شماره ثبت YI-BAF و YI-BAN نیز از فهرست تحریمها خارج شدند.
تاکنون توضیحی از سوی مقامهای آمریکایی درباره دلایل اتخاذ این تصمیم ارائه نشده است.
وزارت خزانهداری آمریکا همچنین اعلام کرد نام بشیر عبدالکاظم علوان الشبانی، شهروند عراقی، همچنان در فهرست تحریمها باقی خواهد ماند، اما مبنای تحریم او تغییر کرده است.
او که پیشتر بهدلیل ارتباط با شرکت هواپیمایی «فلای بغداد» تحریم شده بود، اکنون بابت ارتباط با نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست تحریمها قرار دارد.
تاکنون آمریکا، کانادا، اتحادیه اروپا، استرالیا، اکوادور، کاستاریکا، اوکراین، آرژانتین، هندوراس و شماری دیگر از کشورها سپاه را سازمانی «تروریستی» اعلام کردهاند.
نام شرکت فلای بغداد در حالی از فهرست تحریمهای مرتبط با تروریسم حذف میشود که آمریکا هشتم مرداد شبکه بینالمللی پشتیبان شرکت هواپیمایی ماهانایر ایران را تحریم کرد.
بر پایه اطلاعیه وزارت خزانهداری ایالات متحده، اگرچه ماهانایر خود را یک شرکت هواپیمایی غیرنظامی معرفی میکند، اما سالها نقشی محوری در پشتیبانی از سپاه پاسداران ایفا کرده است؛ از جمله با جابهجایی اعضای نیروی قدس، تسهیل آموزشهای نظامی و حمایت از تامین و انتقال تسلیحات و سامانههای پهپادی.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در آن زمان گفت: «افرادی که به سپاه پاسداران یا ماهانایر خدمات مالی، لجستیکی یا تجاری ارائه میکنند، در تداوم فعالیت یک سازمان تروریستی نقش دارند. وزارت خزانهداری به شناسایی این افراد، افشای فعالیتهایشان و قطع دسترسی آنها به نظام مالی آمریکا ادامه خواهد داد.»
در هفتههای اخیر و پس از فروپاشی آتشبس میان تهران و واشینگتن، ایالات متحده فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را از طریق اعمال محاصره دریایی افزایش داده و همزمان، دور تازهای از تحریمها را به اجرا گذاشته است.
وزارت خزانهداری آمریکا هفتم مرداد ۱۰ شرکت و نهاد و ۸ نفتکش مرتبط با جمهوری اسلامی را در فهرست تحریمهای خود قرار داد.
بهگزارش خبرگزاری رویترز، سطح آب رودخانه راین در آلمان سهشنبه ۱۳ مرداد به پایینترین میزان خود رسید.
اداره کشتیرانی داخلی آلمان چهارشنبه ۱۴ مرداد اعلام کرد در پی این وضعیت، بخشی از خدمات حملونقل بار متوقف شده، اما سایر شناورها همچنان با ظرفیت بسیار محدود به فعالیت ادامه میدهند.
بر اساس این گزارش، عمق قابل کشتیرانی در گذرگاه مهم کائوب، در نزدیکی شهر کوبلنتس، به ۲۳ سانتیمتر کاهش یافته؛ رقمی که از رکورد ۲۵ سانتیمتری ثبتشده در سال ۲۰۱۸ نیز کمتر است.
این شاخص نشان میدهد که با وجود عمق کلی حدود یک متر و ۲۳ سانتیمتری آب، تنها ۲۳ سانتیمتر آن برای عبور شناورها قابل استفاده است.
افت سطح آب بهدلیل موج گرما باعث شده بسیاری از کشتیهای باری تنها با حدود ۲۰ درصد ظرفیت خود حرکت کنند.
در نتیجه، محمولهها میان چند شناور نیمهپر تقسیم میشوند؛ موضوعی که هزینه حملونقل را برای صنایع بهطور قابل توجهی افزایش داده است.
شرکت آلمانی لجستیک «کونتارگو» ۱۴ مرداد خبر داد خدمات حملونقل آبی خود به جنوب رود راین و منطقه راین-ماین را به حالت تعلیق درآورده است.
فعالان بازار کالا میگویند هزینه حمل هر تن بار با شناور از روتردام به کارلسروهه اکنون به حدود ۱۵۵ تا ۱۶۰ یورو رسیده، در حالی که این رقم در ماه ژوئن حدود ۴۵ یورو بود.
با این حال، محمولهها با وجود هزینه بیشتر، همچنان به مقصد میرسند.
تاثیر گرما و خشکسالی بر بخش کشاورزی
خبرگزاری رویترز چهارشنبه ۱۴ مرداد گزارش داد تابستان گرم و خشک امسال خسارت سنگینی به بخش کشاورزی وارد کرده است.
بر اساس این گزارش، برداشت غلات در بریتانیا امسال احتمالا به پایینترین سطح خود از سال ۱۹۸۴ خواهد رسید؛ زیرا گرمای شدید و خشکسالی در یکی از کمبارشترین بهارها و تابستانهای ثبتشده، به محصولات کشاورزی آسیب جدی وارد کرده است.
اروپا که سریعتر از هر قاره دیگری در حال گرم شدن است، تابستان امسال با موجهای گرمای کمسابقه و آتشسوزیهای گسترده روبهرو بوده است. فرانسه و اسپانیا بیشترین آسیب را از این آتشسوزیها متحمل شدند.
در همین حال، کانون موج گرما به ایتالیا منتقل شده و مقامهای این کشور برای بیشتر شهرهای بزرگ هشدار قرمز گرما صادر کردهاند. دمای هوا در برخی مناطق به حدود ۴۰ درجه سانتیگراد رسیده است.
گرمای شدید واتیکان را واداشت نخستین مراسم هفتگی دیدار عمومی پاپ لئو پس از تعطیلات ماه ژوئیه را بهجای میدان سنت پیتر، در فضای سرپوشیده برگزار کند.
گردشگران حاضر در رم از این تصمیم استقبال کردند و آن را راهی برای رهایی از گرمای طاقتفرسا دانستند.
آتشسوزیها از آلبانی تا یونان
همزمان با تداوم موج گرما در بخشهای وسیعی از جنوب و شرق اروپا، نیروهای امدادی آلبانی در حال مهار آتشسوزیهای جنگلی هستند و در مجارستان نیز اقدامهایی برای کاهش مصرف برق در دستور کار قرار گرفته است.
در پی گسترش آتشسوزیهای جنگلی در منطقه مالاکاستر آلبانی، ۱۵ خانواده ناچار شدند همراه با دامها و حیوانات خانگی خود خانههایشان را تخلیه کنند.
نیروهای امدادی نیز از زمین و هوا برای مهار آتش و جلوگیری از سرایت آن به مناطق مسکونی تلاش میکنند.
عملیات مهار آتشسوزی دیگری که احتمال میرود بر اثر برخورد صاعقه در مناطق کوهستانی جنوب شهر جیروکاستر آلبانی آغاز شده باشد، همچنان ادامه دارد.
در یونان، آتشسوزی جنگلی دیگری که احتمالا بر اثر ارتعاش کابلهای برق و وزش بادهای شدید رخ داده، هزاران هکتار از اراضی کشاورزی را در نزدیکی یکی از مقاصد محبوب گردشگری در شمالغرب آتن سوزاند.
اگرچه این حریق تا ۱۴ مرداد تا حد زیادی مهار شده بود، صدها آتشنشان همچنان در منطقه مستقر بودند تا از شعلهور شدن دوباره آتش جلوگیری کنند.
افت آب دانوب و فشار بر شبکه برق مجارستان
شرکتها و شهروندان مجارستان این هفته، در پی درخواست دولت برای کاهش فشار بر شبکه برق در بحبوحه خشکسالی شدید، مصرف برق خود را کاهش دادند.
بوداپست در روزهای چهارشنبه و پنجشنبه، ۱۴ و ۱۵ مرداد، اوج موج گرما را تجربه خواهد کرد و پیشبینی میشود دمای هوا در این دو روز به ۴۰ تا ۴۲ درجه سانتیگراد برسد.
همزمان، کاهش بیسابقه سطح آب رودخانه دانوب، فعالیت بخش عمده تنها نیروگاه هستهای مجارستان را که برای خنکسازی به آب این رودخانه وابسته است، متوقف کرده است.
این اختلال، فشار بر شبکه برق مجارستان را بهشدت افزایش داده و به نگرانیها درباره تامین برق کشور در اوج مصرف دامن زده است.
