مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، و استیو ویتکاف، نماینده ویژه رییسجمهوری ایالات متحده، دوشنبه هشت تیر در اولین نشست توجیهی گسترده کنگره درباره یادداشت تفاهم امضاشده بین واشینگتن و تهران، به پرسشهای نمایندگان جمهوریخواه و دموکرات در مجلس نمایندگان پاسخ دادند.
این نشست یک هفته پس از آن برگزار شد که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، یادداشتتفاهمی با جمهوری اسلامی را امضا کرد که با انتقادهای گستردهای در آمریکا مواجه شده است.
اعضای مجلس نمایندگان در این نشست که بهصورت تلفنی برگزار شد، گفتند که اگرچه دموکراتها برخی از تندترین پرسشها را مطرح کردند، اما این نمایندهای جمهوریخواه بود که از مقامهای دولت درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای نزدیک به درجه تسلیحاتی ایران سوال کرد و رویکرد کاخ سفید را به پرسش گرفت.
دو نفر که برای بیان محتوای این نشست خصوصی خواستند نامشان فاش نشود، به نشریه پولیتیکو گفتند که ویتکاف و روبیو در پاسخ همان سخنانی را تکرار کردند که پیشتر در جلسات محرمانه به گروهی از قانونگذاران گفته بودند از جمله اینکه هدف نهایی دولت، مذاکره برای دستیابی به توافقی است که ایران را از نگهداری اورانیوم با غنای بالا منع کند.
بهگفته این افراد، تفاهمنامهای که ترامپ اوایل این ماه امضا کرد، صرفا برای آغاز این مذاکرات طراحی شده بود.
ویتکاف همچنین گفت تیم فنی مسئول این بخش از مذاکرات، از سوئیس راهی قطر شده است؛ جایی که قرار است سهشنبه مذاکرات جدیدی میان مقامات آمریکایی و جمهوری اسلامی برگزار شود؛ هرچند تهران برگزاری چنین دیداری را از بنیان تکذیب کرده است.
در همین حال، دموکراتها از دولت خواستند جزئیات بیشتری درباره منافع اقتصادی احتمالی جمهوری اسلامی در چارچوب این تفاهمنامه ارائه کند؛ از جمله درآمد حاصل از فروش نفتی که پیشتر تحت تحریم قرار داشت.
بهگفته دو نفر دیگر که در نشست مجلس نمایندگان حضور داشتند، دبی واسرمن شولتز، نماینده دموکرات فلوریدا، درباره لغو تحریمهای نفتی با روبیو و ویتکاف وارد بحث شد اما در نهایت، مقامهای دولت این گفتوگو را متوقف کردند و تماس تلفنی پایان یافت.
بهگزارش پولیتیکو در بخش دیگری از جلسه مادلین دین، نماینده دموکرات پنسیلوانیا، نگرانیهایی درباره منافع تجاری ویتکاف در خاورمیانه همزمان با نقش او در مذاکرات با جمهوری اسلامی مطرح کرد اما روبیو در پاسخ با لحنی تند از ویتکاف دفاع کرد.
براساس این گزارش، روبیو و ویتکاف در نشست تلفنی با اعضای مجلس نمایندگان همچنین تلاش کردند نگرانیها درباره روند کند بازگشایی تنگه هرمزرا کاهش دهند.
هر دو مقام گفتند که هنوز عملیات بیشتری برای پاکسازی مینهای دریایی لازم است.
ویتکاف نیز اظهار داشت که حکومت ایران با حمله پهپادی به یک کشتی در آخر هفته، مفاد توافقی را که ترامپ امضا کرده بود، نقض کرده است.
آنها همچنین تلاش کردند به قانونگذاران اطمینان دهند که جمهوری اسلامی تاکنون هیچ پولی در چارچوب این تفاهمنامه دریافت نکرده است؛ بهویژه هیچ پولی که بهطور مستقیم از منابع آمریکایی تامین شده باشد.
مقامهای دولت پیشتر نیز در جلسات محدودتر تاکید کرده بودند که صندوق بازسازی ایران شامل هیچگونه منابع مالی آمریکا نخواهد بود.
در نشست جداگانهای که دوشنبه با حضور تمامی سناتورها برگزار شد چاک شومر، رهبر اقلیت دموکرات در سنا، نیز از روبیو و ویتکاف درباره تحریمهای نفتی سوال کرد.
او پس از پایان جلسه در بیانیهای گفت: «آنها تایید کردند که حکومت ایران میلیاردها دلار درآمد نفتی به دست خواهد آورد، در حالی که همچنان اهرم خطرناک خود بر تنگه هرمز را حفظ میکند.»
شومر افزود: «اگر این دفاعیه دولت در جلسات پشت درهای بسته بوده باشد، روبیو باید آن را تحت سوگند، بهصورت علنی و در برابر کمیته روابط خارجی سنا مطرح کند.»
او همچنین این جلسه توجیهی را «دیرهنگام، ناکافی و فاقد جزئیات» توصیف کرد.
یکی از مقامهای دولت آمریکا که نخواست نامش فاش شود، در گفتوگو با پلیتیکو با برداشت شومر مخالفت کرد.
او گفت شومر پیشتر نیز در قالب نشست گروهی رهبران ارشد امنیت ملی درباره این توافق توجیه شده بود و در نشست روز دوشنبه سنا نیز فرصت داشت چند سوال تکمیلی مطرح کند.
با این حال استیو دینز، سناتور جمهوریخواه ایالت مونتانا، نیز درباره جلسه توجیهی سنا گفت: «بخش زیادی از آنچه امروز شنیدم، همان مطالبی بود که هفته گذشته در ضیافت شام در اقامتگاه جیدی ونس، معاون رییسجمهوری، شنیده بودم.»
همزمان با این دو رویداد، بعدازظهر دوشنبه، گروه دیگری از مقامهای کاخ سفید نیز در جلسهای محرمانه در ساختمان کنگره، رهبران ارشد کنگره و روسای کمیتههای کلیدی را در جریان جزئیات قرار دادند.
دولت ترامپ با تردیدها و انتقادهای دوحزبی درباره چندین بخش از تفاهمنامه روبهرو شده است؛ بهویژه درباره لغو تحریمهای نفتی و همچنین صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران که بسیاری از جمهوریخواهان سنا را نگران ساخته که به تقویت توان نظامی جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی آن در منطقه منجر شود.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، دوشنبه هشتم تیر در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «ایران درخواست برگزاری نشست کرده است. این نشست فردا در دوحه برگزار خواهد شد!»
او جزییات بیشتری درباره ترکیب هیاتها یا دستور کار احتمالی این نشست ارائه نکرد، اما کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، ساعاتی بعد به برنامه «فاکس اند فرندز» شبکه فاکس نیوز گفت استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، و جرد کوشنر، داماد رییسجمهوری آمریکا، برای شرکت در این نشست به قطر میروند.
لیویت گفت: «تا جایی که به ما مربوط است، ما به تعهدات خود در آتشبس پایبند هستیم. اما خشونت با خشونت پاسخ داده خواهد شد.»
او افزود: «ایالات متحده آمریکا بهترین و قدرتمندترین ارتش جهان را دارد. رییسجمهوری حق استفاده از آن را برای خود محفوظ میداند. اما بار دیگر میگویم، گفتوگوها درباره یادداشت تفاهم ادامه خواهد یافت. آتشبس برقرار است و ما امیدواریم بتوانیم به توافق خوبی برسیم.»
با این حال، مقامهای جمهوری اسلامی برگزاری هرگونه گفتوگوی مستقیم یا فنی میان تهران و واشینگتن در روزهای آینده را تکذیب کردند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی و مذاکرهکننده ارشد ایران، گفت هرچند رایزنیها با قطر، از جمله درباره پیگیری اجرای تعهدات طرف مقابل، طبق روال ادامه دارد، اما خبر برخی رسانهها درباره برگزاری گفتوگوهای فنی کارگروهها در دوحه تایید نمیشود.
خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، به نقل از غریبآبادی نوشت: «اولین دور گفتوگوهای فنی در چارچوب کارگروههای تعیینشده، با فراهم شدن شرایط و پس از توافق در خصوص تاریخ و محل آن برگزار خواهد شد و رایزنیها در این خصوص، از طریق کشورهای میانجی ادامه دارد.»
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، نیز به خبرنگاران گفت در روزهای آینده هیچ گفتوگویی میان ایران و آمریکا انجام نخواهد شد.
او اعلام کرد: «اولویت کنونی پیگیری اجرای یادداشت تفاهم است. یک هیات فنی ایرانی در همین هفته به قطر سفر خواهد کرد تا درباره اجرای این یادداشت تفاهم گفتوگو کند.»
بقائی افزود: «مذاکرات برای توافق نهایی هنوز آغاز نشده است، زیرا اجرای برخی بندهای یادداشت تفاهم باید ابتدا تکمیل شود. سفر مقامهای آمریکایی به قطر ارتباطی با سفر هیات جمهوری اسلامی به دوحه ندارد و در روزهای آینده هیچ گفتوگویی میان ایران و آمریکا انجام نخواهد شد.»
اختلاف روایتها میان واشینگتن و تهران پس از چند روز درگیری در تنگه هرمز و اطراف آن مطرح میشود. به نظر میرسد این درگیرها روند شکننده مذاکرات برای پایان دادن به بحران را با اختلال روبهرو کرده است.
آمریکا و ایران اواخر خرداد بر سر یک یادداشت تفاهم که چارچوب مذاکرات جاری را شکل میدهد، به توافق رسیدند. بر اساس این یادداشت تفاهم، تهران موظف میشود ذخایر اورانیوم با غنای ۶۰ درصد خود را رقیق کند. در مقابل، تحریمها بهمدت ۶۰ روز تعلیق میشوند. این تفاهم همچنین بازگشایی تنگه هرمز را پیشبینی میکند و به دو طرف ۶۰ روز فرصت میدهد تا درباره توافقی گستردهتر مذاکره کنند.
روند گفتوگوها و عملیاتی شدن یادداشت تفاهم پس از تبادل آتش میان آمریکا و جمهوری اسلامی در روزهای چهارم و پنجم تیر در تنگه هرمز با چالش تازهای روبهرو شد.
والاستریت ژورنال شامگاه چهارم تیر نوشت سپاه پاسداران در میانه همان روز به یک کشتی باری با پرچم سنگاپور حمله کرده است. رویترز نیز به نقل از دو مقام آمریکایی گزارش داد نیروهای جمهوری اسلامی به سوی یک کشتی باری آتش گشودهاند.
ساعاتی بعد، ترامپ در تروث سوشال این حملات را تایید کرد و نوشت دستکم چهار پهپاد انتحاری به سمت کشتیهای عبوری از تنگه هرمز پرتاب شده است.
شامگاه پنجم تیر رسانههای ایران از شنیده شدن صدای انفجار در جزیره سیریک خبر دادند. ستاد فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده، سنتکام، نیز در بیانیهای این حملات را تایید و اعلام کرد که هواپیماهای آمریکایی ذخایر موشکها و پهپادهای جمهوری اسلامی و همچنین سایتهای راداری ساحلی را هدف قرار داد.
پس از این حملات، سپاه نیز به پایگاههای آمریکا در کویت و بحرین حمله کرد. وزارت خارجه بحرین صبح ششم تیر در بیانیهای اعلام کرد جمهوری اسلامی بامداد این روز با چند پهپاد به خاک این کشور حمله کرده است.
ترامپ یکشنبه هفتم تیر بار دیگر جمهوری اسلامی را تهدید کرد و در تروث سوشال نوشت ممکن است آمریکا ناچار شود کاری را که به گفته او «با موفقیت بسیار» آغاز کرده، از نظر نظامی به پایان برساند.
او هشدار داد: «اگر چنین شود، جمهوری اسلامی ایران دیگر وجود نخواهد داشت.»
پزشکیان: شش میلیارد دلار به ایران بازمیگردد
همزمان با بالا گرفتن ابهام درباره ادامه مذاکرات، مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، در اظهاراتی که دوشنبه نهم تیر از سوی خبرگزاری دولتی ایرنا منتشر شد، از توافق موقت میان دو کشور تمجید کرد و آن را «پیروزی بزرگی برای مردم ایران» خواند.
پزشکیان گفت: «بر اساس برنامهریزیهای انجامشده، شش میلیارد دلار از مجموع ۱۲ میلیارد دلار منابع ایران در قطر آزاد و به کشور بازگردانده خواهد شد و پیگیریهای لازم در حال انجام است.»
او توضیح بیشتری درباره زمانبندی یا سازوکار آزادسازی این منابع ارائه نکرد.
مقامهای آمریکایی در ۱۰ روز گذشته بارها تاکید کردهاند که هیچ دارایی مسدودشدهای از ایران آزاد نشده است. قطر نیز چنین انتقالی را تایید نکرده است.
رایزنی تهران و مسقط درباره سرنوشت تنگه هرمز
در بخش دیگری از تحولات مرتبط با جنگ ایران و پیامدهای آن، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، دوشنبه هشتم تیر گفت عمان و ایران در حال بررسی دریافت هزینههای مرتبط با خدمات از کشتیهای تجاری عبوری از این تنگه هستند.
او گفت این خدمات میتواند شامل تدابیر ایمنی دریایی، جلوگیری از آلودگی، کمک به ناوبری و آمادگی برای حوادثی مانند آتشسوزی باشد.
البوسعیدی در جریان سفر به فرانسه به رادیو مونتکارلو گفت «نمونههای موفقی» از ارائه خدمات مشابه در چارچوب قوانین دریایی وجود دارد.
با این حال، وزیر خارجه عمان تاکید کرد مسقط از وضع عوارض برای عبور کشتیها از تنگه هرمز حمایت نمیکند. او گفت: «این کار از نظر بینالمللی ممنوع است و ما به این قواعد پایبندیم.»
وزارت خارجه عمان نیز در شبکه ایکس اعلام کرد این کشور از وضع عوارض برای عبور از تنگه هرمز حمایت نمیکند. بر اساس این اعلام، بدر البوسعیدی گفته است عمان درباره خدمات دریایی و زیستمحیطی در تنگه هرمز، بهصورت داوطلبانه با کشورهای بهرهبردار از این آبراه گفتوگو خواهد کرد.
وزیر خارجه عمان همچنین گفت مسقط و تهران توافق کردهاند هرگونه سازوکار آتی درباره تنگه هرمز در چارچوب حقوق بینالملل باشد.
تهران ادعای فرانسه برای مشارکت در مینروبی تنگه هرمز را تکذیب کرد
در ادامه واکنشها به وضعیت تنگه هرمز، امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، پس از دیدار با هیثم بن طارق، سلطان عمان، در پاریس گفت فرانسه و عمان برای کاهش تنشها در خاورمیانه همکاری میکنند.
مکرون در شبکه ایکس نوشت: «عمان و فرانسه امروز از طریق توافقهای تاریخی در حوزههای اقتصادی، علمی، فرهنگی و صنعتی، شراکت خود را تقویت میکنند.»
او افزود: «ما با یکدیگر برای کاهش تنشها در خاورمیانه تلاش میکنیم. تصمیم گرفتهایم بهصورت مشترک، در ارتباط با شرکای خود، در مینروبی تنگه همکاری کنیم تا امنیت مسیرهای دریایی و عبور آزاد در تنگه هرمز تضمین شود.»
اظهارات مکرون با واکنش غریبآبادی روبهرو شد. معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی در شبکه ایکس نوشت طبق یادداشت تفاهم اسلامآباد، مینروبی تنگه هرمز «صرفا توسط ایران انجام میشود و نه هیچ کشور دیگری».
او افزود جمهوری اسلامی «اصولا اجازه» مینروبی تنگه هرمز از سوی هیچ کشور دیگری را نمیدهد و به فرانسه توصیه کرد «با تحریکاتش» شرایط حساس و پیچیده را پیچیدهتر نکند.
تنگه هرمز که میان ایران و عمان قرار دارد، یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان به شمار میرود و بخش قابل توجهی از نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند. افزایش تنشها در این آبراه، همزمان با اختلاف روایتها درباره آینده مذاکرات ایران و آمریکا، نگرانیها درباره شکنندگی توافق موقت و احتمال بازگشت درگیریها را افزایش داده است.
این رسانه در گزارشی که یکشنبه هفتم تیر منتشر شد، نوشت روند برداشتن تحریمها به هیچوجه خطی و سرراست نیست و تلاشهای کنونی دولت آمریکا، ناظران باسابقه تحریمها و وکلای این حوزه را شگفتزده کرده است.
این گزارش با اشاره به تمایل شرکتها برای اطمینان کامل از رعایت مقررات و پرهیز از درگیر شدن در پروندههای حقوقی سنگین نوشت، دولتهای مختلف آمریکا طی سالها صدها تحریم علیه حکومت ایران وضع کردهاند. به نوشته این گزارش، این تحریمها با ایجاد لایههای متعدد محدودیت، بهنحوی طراحی شدهاند که برداشتن یکباره آنها دشوار باشد.
آدام اسمیت، مشاور ارشد پیشین مدیر دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری که بر تحریمهای آمریکا نظارت دارد، گفت: «شرکتها میخواهند صددرصد مطمئن باشند که در چارچوب مقررات عمل میکنند. معاملات موردی که طی ۶۰ روز نهایی شوند، میتوانند عملی باشند، اما ممکن است یافتن بانکها و دیگر واسطههایی که حاضر باشند این معاملات را پردازش کنند، چالشبرانگیز باشد.»
بلومبرگ در ادامه به نقل از یک منبع آگاه نوشت افزون بر این مجوز، شرکتها احتمالا از وزارت خزانهداری آمریکا میخواهند دستورالعملهایی روشن در اختیارشان بگذارد، از جمله نامههای اطمینانبخش یا برگههای توضیحی که معمولا برای پروندههای پیچیده صادر میشوند، تا به واحدهای تطبیق مقررات اطمینان دهند که مشارکت در چنین معاملاتی مجاز است.
این فرد افزود شرکتها به دنبال همان نوع دستورالعملهایی هستند که پس از بازداشت نیکلاس مادورو، رییسجمهوری وقت ونزوئلا، از سوی آمریکا در ماه ژانویه برای ونزوئلا صادر شد.
بلومبرگ در بخشی از این گزارش به قانونی به نام «بازبینی توافق هستهای ایران» اشاره کرد که در سال ۲۰۱۵ وضع شد. این قانون که مقرر میکند کنگره آمریکا هر توافق هستهای با حکومت ایران را بررسی و تصویب کند، بهعنوان یکی از مقررههایی مطرح شده که ممکن است باعث صرف نظر شرکتها، بانکها یا دیگر موسسات مالی را از پردازش تراکنشهای مرتبط با ایران شود، زیرا کنگره تعلیق تحریمها را تایید نکرده است.
بلومبرگ در ادامه به صدور «مجوز عمومی ایکس» از سوی وزارت خزانهداری که اجازه میدهد فروش نفت ایران «با وجوه مبتنی بر دلار آمریکا» انجام شود، اشاره کرد و به نقل از یک منبع آگاه نوشت برخی قانونگذاران آمریکایی معتقدند دولت ممکن است با این استدلال که یادداشت تفاهم با ایران توافقی هستهای نیست، قانون را دور بزند.
به گفته این فرد، اگر چنین اتفاقی رخ دهد، آنها احتمالا فشار بیشتری بر بانکها و شرکتهایی که با ایران تجارت میکنند وارد خواهند کرد و تعهدات آنها بر اساس قوانین آمریکا را به آنها یادآوری خواهند کرد.
این فرد همچنین به قانونی مصوب سال ۲۰۱۲ با عنوان «قانون کاهش تهدید ایران و حقوق بشر سوریه» اشاره کرد که شرکتهای پذیرفتهشده در بورسهای آمریکا را ملزم میکند برخی فعالیتهای مرتبط با ایران را به کمیسیون بورس و اوراق بهادار گزارش دهند؛ موضوعی که در صورت فروپاشی توافق، میتواند آنها را در معرض نظارت و بررسیهای بعدی کنگره قرار دهد.
