گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران اعلام کرد مکاتبات رسمی او و دیگر کارشناسان با جمهوری اسلامی نشان میدهد الگوی محاکمههای ناعادلانه، اعترافات اجباری و شرایط غیرانسانی بازداشت پس از خیزش دیماه ۱۴۰۴ نهتنها متوقف نشده، بلکه در مقیاسی وسیعتر در حال تکرار است.
مای ساتو در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که در هفتههای منتهی به اعتراضات سراسری که از هفتم دیماه ۱۴۰۴ آغاز شد، بههمراه دیگر کارشناسان سازمان ملل، درباره سه موضوع مشخص بهطور رسمی با جمهوری اسلامی ایران مکاتبه کرده است.
به گفته ساتو، نخستین مورد مربوط به احسان فریدی، دانشجوی مهندسی مکانیک است که با اتهام «افساد فیالارض» به اعدام محکوم شده؛ حکمی که به گفته او بر پایه گزارشهای نهادهای امنیتی صادر شده و کیفرخواست آن نیز از سوی دادستانیای تنظیم شده که بعدها بهدلیل فساد برکنار شد. مورد دوم زهرا شهباز طبری، مهندس برق ۶۷ ساله، است که به اتهام «بغی» به اعدام محکوم شده؛ حکمی که در دادگاهی کمتر از ۱۰ دقیقه صادر شده و به گفته ساتو، مدرک اصلی علیه او تکهپارچهای با شعار اعتراضی بوده است. سومین محور مکاتبه، شرایط زندانهایی چون قرچک، قزلحصار، شیبان و لاکان بوده که شامل گزارشهایی از مرگ در بازداشت، شکنجه، اعدام بدون اطلاع قبلی و محرومیت از تماس با خانواده میشود.
به گفته گزارشگر ویژه، مقامهای جمهوری اسلامی در پاسخ به این مکاتبات، منابع گزارشها را «ناآگاه» یا «دارای رویکرد خصمانه» توصیف کرده و تاکید کردهاند که روندهای قضایی کاملاً قانونی بوده است. با این حال، ساتو تصریح کرده که این مکاتبات که در آذرماه ۱۴۰۴ ارسال شدهاند، همچنان اهمیت دارند؛ زیرا خطر اعدام برای فریدی و طبری پابرجاست و الگوهای نقض دادرسی عادلانه که در آن موارد ثبت شده، اکنون پس از اعتراضات سراسری در ابعادی گستردهتر در حال تکرار است.
او همچنین از دریافت گزارشهایی درباره اعترافات اجباری معترضان خبر داده و هشدار داده است که شرایط زندانهایی که پیشتر مستندسازی شدهاند، ممکن است اکنون محل نگهداری بازداشتشدگان جدید باشد. ساتو تاکید کرده که هنوز آمار دقیقی از تعداد بازداشتشدگان، محل نگهداری آنان، شمار محکومان به اعدام یا افراد اعدامشده در دست نیست. به گفته او، آمار رسمی دولت از کشتهشدگان بیش از سه هزار نفر اعلام شده، در حالی که گزارشهای نهادهای مدنی ارقام بالاتری را نشان میدهد.
گزارشگر ویژه در پایان با اشاره به جنبه انسانی این آمارها، از پرونده یک نوجوان کشتهشده در جریان اعتراضات یاد کرده که پیشتر در دفترچه خاطرات خود درباره آغاز سال تحصیلی جدید و امید به «آیندهای روشن» نوشته بود؛ روایتی که به گفته او نشان میدهد پشت هر عدد، یک زندگی و یک رویای ناتمام قرار دارد.
پیش از این، در ۵ بهمن، شورای سردبیری ایراناینترنشنال در بیانیهای با استناد به مدارک و روایتهای تازه اعلام کرده بود که ابعاد خشونت نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی در جریان انقلاب ملی فراتر از برآوردهای اولیه بوده و بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در این سرکوب هدفمند به دستور علی خامنهای، دیکتاتور تهران، کشته شدهاند.
فراگردی، ۴۴ ساله، آن شب در نزدیکی یک کلانتری در پاسداران هدف تیر نیروهای امنیتی قرار گرفت.
ویدیوهایی که ایراناینترنشنال از پاسداران در ۱۸ دی ماه راستیآزمایی کرده، معترضان زخمی را نشان میدهد که خونآلود روی زمین افتادهاند و دیگران تلاش میکنند به آنها کمک کنند؛ در حالی که صدای تیراندازی در پسزمینه شنیده میشود.
برادرش، پیام فتوحیهپور، به ایران اینترنشنال گفت: «اول فکر کردیم در مجیدیه کشته شده… اما بعد فهمیدم به پاسداران رفته و همانجا تیر خورده.»
حدود ساعت ۱۱ شب، گلولهای به سمت راست شکم او اصابت کرد و به بیمارستان منتقل شد. به گفته برادرش، روز بعد، ۱۹ دی ماه، جان باخت؛ اما خانواده تا چند روز از محل او بیخبر بودند.
نزدیک به ۱۲ روز بعد، خانواده دریافتند پیکرش به کهریزک منتقل شده است. مجموعه پزشکی قانونی در جنوب تهران که بسیاری از قربانیان خیزش اخیر به آنجا برده شدند.
تصاویر تایید شده از کهریزک، خانوادههایی را نشان میدهد که در میان ردیفهای کیسههای سیاه اجساد به دنبال عزیزان خود میگردند، در حالی که محوطه این مجموعه از قربانیان اعتراضات پر شده بود.
جستوجو در تاریکی
در حالی که پویا در اعتراضات تهران حضور داشت، برادرش در ایالات متحده بود؛ جدا افتاده از هر خبری، پس از آنکه در ۱۸ دی ماه با تشدید اعتراضات، اینترنت به شکل سراسری قطع شد.
اتصال به اینترنت تقریباً به صفر رسید و دهها میلیون نفر از دسترسی به اینترنت جهانی محروم شدند و ارتباطات تلفنی بهشدت مختل شد. گروههای حقوق بشری گفتند این قطع ارتباط با هدف جلوگیری از خروج اطلاعات از کشور و پنهان کردن ابعاد سرکوب انجام شد.
او گفت: «از همهچیز بیخبر بودم.»
چند روز بعد، وقتی تماسهای بینالمللی بهطور محدود برقرار شد، پیام فهمید برادرش، پویا، ناپدید شده است.
پیام گفت: «خودم را قانع کردم که رفته جایی با دوستی… به خودم میگفتم برمیگردد و من ده یا پانزده دقیقه سرزنشش میکنم.»
اما او هرگز بازنگشت.
پیام با یادآوری آن لحظات گفت: «هر لحظه تصویرش جلوی چشمانم بود. مجبور میشدم به انباری یا دفتر کارم بروم و گریه کنم تا همسر و دخترم از هم نپاشند.»
۳۰ دی ماه، مقامها به خانواده اطلاع دادند که پیکر فراگردی در کهریزک است. روز بعد در بهشتزهرا به خاک سپرده شد.
برادرش گفت: «این روزها تصویر کودکیاش بیشتر از همیشه در ذهنم میآید. حتی صدای کودکیاش در گوشم است؛ “دادا پیام.”»
سرپیچی با موسیقی
سالها پیش از اعتراضات، فراگردی با نظام مجوزدهی فرهنگی در ساختار جمهوری اسلامی مخالفت کرده بود؛ سیستمی که هنرمندان را ملزم میکند پیش از اجرا یا انتشار اثر، از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز بگیرند.
او متولد ۱۶ شهریور ۱۳۶۰ بود. از همان کودکی نواختن ویولن را آغاز کرد و پایههای خود را در موسیقی کلاسیک شکل داد. با وجود آنکه در رشته مهندسی ماشینآلات کشاورزی تحصیل کرده و مدرک داشت، موسیقی همواره محور اصلی زندگیاش باقی ماند.
برادرش گفت: «تصمیم گرفت حرفهای ویولن بزند و تدریس کند. حتی به دخترم باران هم درس میداد.»
او از باروک تا مدرن مینواخت و به گفته برادرش، به سبکهای جَز، بلوز و راک هم علاقه داشت.
اما نظام مجوز، او را از صحنههای رسمی دور کرد.
برادرش در این زمینه گفت: «از آن متنفر بود. برایش توهینآمیز بود که این موجودات تعیین کنند چه کاری میتواند انجام دهد.»
فراگردی خلاقیتش را به سمت هنرهای دستی برد. در کار با ابزار مهارت داشت و سازهای چوبی، از جمله اُکارینا، را با دستان خود میساخت و سپس مینواخت.
یکی از موسیقیدانانی که با او اجرا کرده و نخواست نامش فاش شود، گفت فراگردی عضو یک ارکستر مستقل در تهران بوده است.
او گفت: «عضو یک ارکستر مستقل بود، یعنی زیر نظر نهاد دولتی نبود. خصوصی بود.»
این موسیقیدان افزود پس از سرکوب آبان ۹۸، که دستکم ۱۵۰۰ معترض کشته شدند، بسیاری از هنرمندان از ارکسترهایی که نیاز به مجوز وزارتخانه داشتند فاصله گرفتند.
«آرشهات ایستاده، اما خشم ما نه»
یادبودهایی از سوی همکاران و شاگردانش در شبکههای اجتماعی منتشر شده است. دو تن از همکارانش به ایراناینترنشنال گفتند: «ما صحنه، نتخوان و یک کشور را با هم شریک بودیم. سالها کنار هم نواختیم و هنوز صدای مخملیات را در سکوت میان موومانها میشنویم.»
آنها افزودند: «۱۸ دی به خاطر جرات آزادانه نفس کشیدن، به تو شلیک کردند… شاید جسمت را خاموش کردند، اما پژواکت را نه. آنها یک موسیقیدان را کشتند، نه خود صدا را. آرشهات [از حرکت] ایستاده، اما خشم ما نه.»
آخرین پست اینستاگرامی فراگردی، سوزاندن یک اسکناس ایرانی با تصویر روحالله خمینی بود؛ او اسکناس را بالای یک توالت نگه داشت و خاکسترش را در کاسه توالت انداخت. زیرنویس این ویدیو چنین بود: «بگذار زندگیِ گذشته را بشماریم» و با آهنگ «The Final Countdown» از گروه سوئدی Europe همراه شده بود.
برادرش در پیامهایی نوشت: «فکر میکنم ۱۸ دی ماه دوباره عاشق مردمش شد. کاش زنده میماند و آزادی را هم میدید.»
آخرین صداهایی که پویا شنید، از ویولنش نبود؛ از شعارهایی بود که در خیابانها اوج میگرفت. شاید همان موسیقیای بود که همیشه میخواست بشنود؛ همسراییِ صدایی که از دل خیابانها برمیخاست.
شاهزاده رضا پهلوی پنجشنبه ۲۳ بهمن در پیامی خطاب به مردم ایران گفت گردهماییها، شعارهای شبانه و دیوارنویسیها نشان داده است جمهوری اسلامی نتوانسته در اراده شهروندان برای بازپسگیری ایران خللی ایجاد کند.
او اعلام کرد ۲۵ بهمن، همزمان با «روز جهانی اقدام»، ایرانیان خارج از کشور به خیابانها میآیند تا صدای ملت ایران را به گوش جهانیان برسانند.
شاهزاده رضا پهلوی از مردم داخل کشور خواست ۲۵ و ۲۶ بهمن ساعت هشت شب از خانهها و پشتبامها با سردادن شعار، خواست خود را فریاد بزنند و اتحادشان را به نمایش بگذارند.
او تاکید کرد با «ارادهای شکستناپذیر» بر حکومت پیروز خواهند شد و پیمان او همراهی تا پیروزی نهایی است.
شاهزاده رضا پهلوی پیشتر ۱۳ بهمن در ایکس نوشت ۱۴ فوریه برابر با ۲۵ بهمن «روز جهانی اقدام» در همبستگی با انقلاب شیروخورشید ایران است و از ایرانیان خواست برای واداشتن جامعه جهانی به اقدام عملی به خیابانها بیایند.
او با اشاره به سرکوب گسترده در ایران گفت حکومت با «کشتار و خشونت افسارگسیخته» تلاش کرده اراده ملت را در هم بشکند اما شکست خورده است. به گفته او، با وجود کشتار دهها هزار ایرانی و قطع اینترنت برای پنهان کردن جنایتها، مردم همچنان در برابر گلولهها ایستادهاند.
شاهزاده رضا پهلوی با تاکید بر پایان یافتن «دوران ترس» و نزدیک بودن «دوران آزادی»، از همه کسانی که به آزادی ایران باور دارند خواست ۱۴ فوریه در همبستگی با مردم ایران به پا خیزند و افزود همبستگی جهانی اهمیت تعیینکننده دارد و وقتی مردم متحد بایستند، دولتها ناچار به شنیدن خواهند شد.
او ۲۲ بهمن نیز برای گردهماییهای ۱۴ فوریه در مونیخ، لسآنجلس و تورنتو از هممیهنان خواست با یکصدایی و انضباط، نماینده شایسته ملت ایران باشند.
پیام شهبانو فرح پهلوی
شهبانو فرح پهلوی نیز ۲۳ بهمن در شبکه ایکس نوشت در روزهای دشوار، خود را شریک اندوه خانوادههای قربانیان و زخمیشدگان حوادث اخیر ایران میداند و زندانیان را نیز از یاد نبرده است. او با ابراز افتخار به ایرانیان آزادیخواه، برای مجروحان آرزوی بهبودی کرد و نوشت: «از صمیم قلب و با تمام وجود، خود را شریک غم و رنج آنان میدانم.»
او با اشاره به دوری از ایران افزود به کسانی که با شجاعت برای آیندهای روشن ایستادگی میکنند افتخار میکند و ابراز اطمینان کرد که نور بر تاریکی پیروز میشود و ایران به آزادی و آرامش خواهد رسید.
شهبانو همچنین یادآور شد هزاران نفر همچنان در زندانها در رنج و بیعدالتی به سر میبرند و اندیشه آنان پیوسته با او است.
روزنامه والاستریت ژورنال پنجشنبه ۲۳ بهمن در گزارشی اختصاصی به نقل از مقامهای آمریکایی نوشت دولت دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، پس از آنکه مقامهای جمهوری اسلامی در دیماه با کشتار هزاران معترض و قطع دسترسی به اینترنت، اعتراضات را سرکوب کردند، حدود شش هزار پایانه اینترنت ماهوارهای استارلینک را مخفیانه به ایران فرستاده است.
انتقال بودجه به خرید استارلینک
مقامهای آمریکایی گفتند وزارت امور خارجه این کشور در ماههای گذشته نزدیک به هفت هزار پایانه استارلینک خریداری کرد تا مخالفان جمهوری اسلامی بتوانند محدودیتهای اینترنتی را دور بزنند.
به گفته آنها، این اقدام پس از آن انجام شد که مقامهای ارشد دولت ترامپ تصمیم گرفتند بخشی از بودجه برنامه مرتبط با آزادی اینترنت در ایران را به خرید پایانههای استارلینک اختصاص دهند.
این مقامها افزودند ترامپ از انتقال این محمولهها به ایران اطلاع داشت، اما مشخص نیست شخص او به طور مستقیم این طرح را تایید کرده است یا خیر.
این در حالی است که همزمان با گسترش اعتراضات، ترامپ از معترضان خواست به تظاهرات ادامه دهند و گفت «کمک در راه است»، اما در عمل هنوز اقدامی در این زمینه صورت نگرفته است.
در ادامه و پس از سرکوب خونین انقلاب ملی ایرانیان، ایالات متحده مسیر گفتوگو با تهران درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی را در پیش گرفت. این در حالی است که تهران بارها تاکید کرده است که غنیسازی را برای اهداف غیرنظامی لازم میداند و آن را متوقف نخواهد کرد. در مقابل مقامهای آمریکایی هشدار میدهند شکست مذاکرات میتواند به صدور مجوز حمله نظامی از سوی ترامپ منتهی شود.
در همین چارچوب، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، چهارشنبه ۲۲ بهمن در واشینگتن با ترامپ دیدار کرد تا درباره نحوه مواجهه با جمهوری اسلامی گفتوگو کند.ترامپ پس از این دیدار در پیامی در تروث سوشال نوشت ترجیح میدهد موضوع هستهای از راه دیپلماتیک حل شود و افزود: «اگر نشود، باید دید نتیجه چه خواهد بود.»
خطر استفاده از استارلینک در ایران
والاستریت ژورنال یادآور شد نگهداری و استفاده از پایانههای استارلینک در ایران غیرقانونی است و میتواند چند سال زندان در پی داشته باشد.
با وجود این، به نوشته این روزنامه به نقل از تحلیلگران و فعالان، دهها هزار ایرانی از این تجهیزات برای ارتباطگیری و انتشار اطلاعات خارج از کنترل فیلترینگ حکومت استفاده میکنند و نیروهای حکومتی خانهها و پشتبام افراد مظنون را برای یافتن این پایانهها جستوجو میکنند.
کاخ سفید پیشتر تایید کرده بود ترامپ و ایلان ماسک، مدیر عامل شرکت استارلینک، در ژانویه درباره تضمین دسترسی ایرانیان به استارلینک در جریان اعتراضات گفتوگو کردهاند.
اختلاف نظر بر سر ویپیانها و استارلینک
تصمیم دولت ترامپ برای خرید این سامانهها در حالی اتخاذ شد که در داخل دولت درباره پیامدهای اختصاص بودجه برای خرید استارلینک و تاثیر آن بر دیگر برنامههای مرتبط با دسترسی به اینترنت اختلاف نظر وجود داشت.
با این حال، مقامهای ارشد استارلینک را موثرترین ابزار حمایت از مخالفان در ایران، در کنار یا حتی به جای ویپیانها، میدانستند.
مورا نامدار، که تا دسامبر ریاست دفتر خاورمیانه وزارت خارجه ایالات متحده را بر عهده داشت، در اوت در یادداشتی به مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، خواستار تهیه استارلینک برای ارسال به ایران شد. او نوشت هرچند از ویپیانها حمایت مالی شده است، اما «وقتی اینترنت قطع میشود، بیفایدهاند.»
برخی کارشناسان آزادی اینترنت و شماری از مقامها بر تامین کامل بودجه ویپیانها تاکید میکنند و میگویند این ابزارها امنیت بیشتری برای مخالفان فراهم میکند. آنها از حمایت همزمان استارلینک و ویپیان دفاع میکنند، اما هشدار میدهند کاهش منابع ویپیان میتواند کاربران را در معرض شناسایی قرار دهد و در عین حال این خدمات برای جمعیت گستردهتری در دسترس و ارزانتر است.
بر پایه دادههای داخلی وزارت امور خارجه آمریکا، در اعتراضات سراسری سال ۲۰۲۲ حدود ۳۰ میلیون ایرانی از ویپیانهای تامین مالیشده از سوی واشینگتن استفاده میکنند. مقامهای این وزارتخانه همچنین برآورد میکنند در جریان جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ و همزمان با قطع تقریبا کامل اینترنت پس از حملات آمریکا و اسرائیل، حدود ۲۰ درصد ایرانیان همچنان از طریق این خدمات دسترسی محدودی داشتند.
فشار بر شرکتهای تامینکننده خدمات ویپیان
بر اساس گزارش وال استریت ژورنال ادامه فعالیت برای برخی از شرکتهایی که با بودجه دولتی خدمات ویپیان ارائه میکنند، برایشان دشوار شده است. شرکت سایفون اکنون حدود ۵.۹ میلیون دلار بودجه دریافت میکند، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ برابر با ۱۸.۵ میلیون دلار بوده است.
مایکل هال، مدیر شرکت سایفون، به وال استریت ژورنال گفت این شرکت برای تامین هزینههای تحقیق، توسعه و عملیات با فشار زیادی روبهرو است.
به گفته هال، سایفون در ژانویه ۱۸.۴ میلیون کاربر فعال در ایران داشت، اما هنگام قطع گسترده اینترنت تنها حدود ۱۵۰۰ نفر از طریق استارلینک به این سرویس متصل بودند.
دو مقام آمریکایی نیز به والاستریت ژورنال گفتند با انتقال بودجه به خرید استارلینک، حمایت مالی از دو شرکت از پنج شرکت ارائهدهنده ویپیان برای ایران متوقف شده و سه شرکت دیگر با منابع محدود روبرو هستند.
به گفته یک مقام وزارت امور خارجه آمریکا به والاستریت ژورنال این نهاد همچنان از مجموعهای از ابزارها، از جمله ویپیانها، برای کمک به آنلاین ماندن ایرانیان پشتیبانی میکند و در حال همکاری با شرکای بینالمللی برای گسترش این ظرفیت است.
