قطر و پاکستان در بیانیه مشترکی پس از پایان نخستین نشست سطح عالی در چارچوب «یادداشت تفاهم اسلامآباد» اعلام کردند که ایران و آمریکا بر تشکیل کمیته عالی برای نظارت بر اجرای توافق، آغاز فوری مذاکرات فنی و تدوین نقشه راهی برای دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز توافق کردهاند.
دولت قطر و پاکستان بامداد دوشنبه با انتشار بیانیهای مشترک اعلام کردند نخستین دور گفتوگوهای سطح عالی در چارچوب «یادداشت تفاهم اسلامآباد» در اقامتگاه بورگناشتوک در سوئیس با حضور نمایندگان جمهوری اسلامی ایران، ایالات متحده آمریکا و دو کشور میانجی به پایان رسیده است.
در این بیانیه آمده است که نشست دریاچه لوسرن در فضایی «مثبت و سازنده» برگزار شد و پیشرفتهای امیدوارکنندهای از جمله ایجاد سازوکاری برای ادامه مذاکرات فنی حاصل شده است.
بر اساس این بیانیه، طرفها با تشکیل یک کمیته عالی موافقت کردهاند که مسئولیت نظارت سیاسی بر روند میانجیگری را بر عهده خواهد داشت. مذاکرهکنندگان ارشد نیز موظف خواهند بود بهطور منظم به این کمیته گزارش دهند و ریاست کارگروههای تخصصی در حوزههای هستهای، تحریمها و همچنین کارگروه نظارت و حلوفصل اختلافات را برای تضمین اجرای مؤثر یادداشت تفاهم و رسیدگی به سایر موضوعات بر عهده بگیرند.
قطر و پاکستان همچنین اعلام کردند که کمیته عالی بر سر نقشه راهی برای دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز به توافق رسیده و بر همین اساس، مذاکرات فنی بلافاصله آغاز خواهد شد.
در بیانیه مشترک دو کشور میانجی آمده است که برای دوره زمانی پیشبینیشده در بند پنجم یادداشت تفاهم، یک خط ارتباطی مستقیم میان طرفها ایجاد شده است تا از بروز حوادث و سوءتفاهم جلوگیری شود و عبور ایمن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز تضمین شود.
این بیانیه همچنین از توافق طرفها برای ایجاد یک مرکز هماهنگی کاهش تنش با مشارکت ایران، آمریکا، لبنان و با تسهیلگری قطر و پاکستان خبر میدهد. بر اساس این توافق، این مرکز وظیفه خواهد داشت بر اجرای تعهدات مربوط به پایان عملیات نظامی در لبنان، مطابق مفاد یادداشت تفاهم، نظارت کند.
قطر و پاکستان اعلام کردند که مذاکرات فنی درباره تمامی موضوعات تا پایان هفته در اقامتگاه بورگناشتوک ادامه خواهد یافت و دو کشور میانجی نیز به تلاشهای خود برای حفظ فضای سازنده مذاکرات و کمک به دستیابی طرفها به توافق نهایی ادامه خواهند داد.
در پایان این بیانیه، دولت قطر و جمهوری اسلامی پاکستان از ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران به دلیل ادامه پایبندی به مسیر دیپلماسی و تلاش برای حلوفصل مسالمتآمیز مناقشه قدردانی کردند. دو کشور همچنین از «کشورهای برادر و دوست» به دلیل حمایت مستمر و مشارکت در روند مذاکرات تقدیر کردند.
وبسایت اسرائیلی واینت در تحلیلی به قلم ایتامار آیشنر نوشت که در حالی که جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، در مذاکرات با ایران در سوئیس از گفتوگو، خوشبینی و ادامه مسیر دیپلماتیک سخن میگوید، دونالد ترامپ با مجموعهای از تهدیدها و اظهارات تند، پیامهایی متفاوت درباره سیاست واشینگتن در قبال ایران، اسرائیل و خاورمیانه ارسال کرده است.
به نوشته این رسانه، ترامپ در گفتوگو با فاکسنیوز و همچنین در شبکه اجتماعی تروث سوشال تهدید کرده است که کنترل تنگه هرمز را در دست خواهد گرفت، نسبت به ادامه غنیسازی اورانیوم هشدار داده و گفته است پس از پایان دوره ۶۰ روزه پیشبینیشده در یادداشت تفاهم، «هر کاری که بخواهد انجام خواهد داد.» او همچنین هشدار داده است اگر [حکومت] ایران حزبالله را مهار نکند، آمریکا این گروه را «شدیدتر از گذشته» هدف قرار خواهد داد.
واینت این تفاوت مواضع را بخشی از یک راهبرد حسابشده توصیف کرده و نوشته است که در این الگو، ونس نقش «هویج» و ترامپ نقش «چماق» را ایفا میکنند. با این حال، این رسانه معتقد است ملاحظات سیاسی داخلی نیز در این تغییر لحن نقش داشته است، زیرا ترامپ در روزهای اخیر در اسرائیل و آمریکا به دلیل یادداشت تفاهم با ایران با انتقادهای گستردهای روبهرو شده است.
به نوشته واینت، منتقدان معتقدند ترامپ بدون پرداختن به موضوعات کلیدی از جمله برنامه موشکهای بالستیک ایران، ادامه حمایت تهران از گروههای مسلح و نیروهای نیابتی و تلاش جمهوری اسلامی برای ایجاد «حلقه آتش» پیرامون اسرائیل، امتیازهای مهمی به [حکومت] ایران داده است. از همین رو، اظهارات اخیر او تلاشی برای تاکید بر این نکته است که تفاهمنامه، یک راهحل نهایی نیست، بلکه تنها تمدید موقت آتشبس است و آمریکا همچنان گزینه نظامی را حفظ کرده است.
این رسانه به نقل از منابع خود نوشت که تغییر موضع ترامپ نتیجه مجموعهای از عوامل بوده است؛ از جمله گفتوگوی چهار ساعت و نیمه او با لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه، و همچنین پیامهای یخیئل لایتر، سفیر اسرائیل در واشینگتن، به کاخ سفید. به گفته لایتر، [حکومت] ایران حزبالله را به نقض آتشبس و حمله تشویق میکند تا اسرائیل واکنش نشان دهد و سپس تهران بتواند واشینگتن را متقاعد کند که اسرائیل عامل برهم زدن توافق است و از آمریکا امتیازهای بیشتری بگیرد.
واینت همچنین به اظهارات لیندسی گراهام اشاره کرد که گفته است پس از چهار ساعت و نیم گفتوگو با ترامپ، به این نتیجه رسیده که توافق با [حکومت] ایران شکست خواهد خورد. گراهام گفته است در صورت شکست دیپلماسی، آمریکا با استفاده از زور کنترل تنگه هرمز را در دست خواهد گرفت و از کشتیهایی که از این آبراه عبور میکنند عوارض دریافت خواهد کرد. او همچنین گفته است اگر [حکومت] ایران کنترل آمریکا بر تنگه هرمز را به چالش بکشد، «از بین خواهد رفت» و اگر از طریق حزبالله به اسرائیل حمله کند، سیاست جدید آمریکا حمله مستقیم به ایران خواهد بود. گراهام همچنین از برنامه واشینگتن برای گسترش پیمان ابراهیم و تلاش برای پیوستن عربستان سعودی به این روند در سال ۲۰۲۶ سخن گفته است.
به نوشته واینت، تلاش ترامپ برای ترمیم تصویر خود، همزمان موجب بروز تنش با اسرائیل نیز شده است. این رسانه نوشت آنچه بیش از همه مقامهای اسرائیلی را شوکه کرد، اظهارات ترامپ درباره لبنان بود؛ جایی که او از ناتوانی اسرائیل در مقابله با حزبالله ابراز ناامیدی کرد و حتی گفت احمد الشرع، رییسجمهوری سوریه، شاید میتوانست این کار را بهتر انجام دهد.
به نوشته این رسانه، از نگاه مقامهای اسرائیلی این سخنان هم بهای سنگینی را که اسرائیل در نبرد با حزبالله پرداخته نادیده میگیرد و هم این واقعیت را که حزبالله صرفاً یک مشکل تاکتیکی نیست، بلکه بازوی راهبردی [حکومت] ایران به شمار میرود. یکی از مقامهای اسرائیلی در واکنش به این اظهارات گفته است: «این کاملاً توهمآمیز است. ما واقعاً او را درک نمیکنیم.»
واینت در ادامه نوشت که اظهارات ترامپ نگرانی اصلی واشینگتن را نیز آشکار میکند؛ نگرانی از اینکه تشدید درگیریها در لبنان، روند اجرای تفاهمنامه با [حکومت] ایران را با شکست مواجه کند. به باور نویسنده، ترامپ با این اظهارات در واقع پیامی مستقیم به تهران داده است که اگر خواهان حفظ تفاهمنامه است، باید حزبالله را مهار کند، زیرا لبنان اکنون به آزمونی برای سنجش میزان پایبندی [حکومت] ایران به تفاهمنامه تبدیل شده است.
این تحلیل در عین حال، رویکرد ترامپ را دارای یک ضعف اساسی میداند. به نوشته واینت، رییسجمهوری آمریکا همچنان خاورمیانه را از دریچه معامله، اهرم فشار و تهدید شخصی میبیند و تصور میکند میتوان بحرانهای منطقه را با تهدید، توییت یا تعیین ضربالاجل حل کرد، در حالی که واقعیتهای منطقه بسیار پیچیدهتر از این است و حزبالله نیز همواره ابزاری نیست که تهران بتواند هر زمان بخواهد آن را فعال یا غیرفعال کند.
واینت در پایان نتیجه میگیرد که اگر هدف ترامپ این بود که منتقدان را آرام کند و نشان دهد همچنان در برابر [حکومت] ایران موضعی سختگیرانه دارد، تا حدی در نمایش قدرت موفق بوده است، اما همزمان به روابط با اسرائیل آسیب زده، درباره سیاست آمریکا در لبنان ابهام ایجاد کرده و این برداشت را تقویت کرده است که او هنوز پیچیدگیهای واقعی خاورمیانه را بهطور کامل درک نکرده است. به نوشته این رسانه، ترامپ برای اصلاح تصویری که «توافق با ایران» از او بر جای گذاشته بود، وارد میدان شد، اما در نهایت بیش از آنکه ابهامها را برطرف کند، بر آنها افزود.
نیویورکتایمز در گزارشی به قلم نیل مکفارکوهار نوشت که دونالد ترامپ هنگام آغاز جنگ علیه [حکومت] ایران در ۲۸ فوریه [۹ اسفند]، این عملیات را گامی بیسابقه برای دگرگون کردن خاورمیانه و پایان دادن به تهدید جمهوری اسلامی توصیف کرده بود. با این حال، حدود ۱۰۰ روز بعد و پس از دستیابی تهران و واشینگتن به یادداشت تفاهمی برای پایان جنگ، بسیاری از تحلیلگران معتقدند تغییر بنیادینی در موازنه منطقهای ایجاد نشده است.
دونالد ترامپ پس از انتشار این گزارش نیویورکتایمز، در تروثسوشال به آن واکنش نشان داد و ضمن رد آن بار دیگر تاکید کرد که ارتش، نیروی دریایی و هوایی، موشکها، پهپادها و توان تولید جمهوری اسلامی تقریبا نابود شدهاند. او افزود اقتصاد ایران فروپاشیده و تورم به ۲۵۰ درصد رسیده است.
به نوشته این روزنامه، برنامه هستهای ایران اگرچه آسیب سنگینی دیده، اما از بین نرفته و سرنوشت آن به مذاکرات آینده موکول شده است. برنامه موشکهای بالستیک ایران نیز در تفاهمنامه جایی ندارد، حکومت جمهوری اسلامی با وجود تغییر در راس هرم قدرت پابرجا مانده، گروههای همپیمان [حکومت] ایران همچنان فعال هستند و درگیری میان اسرائیل و حزبالله نیز ادامه دارد.
نیویورکتایمز همچنین نوشت حتی مهمترین دستاورد فوری توافق، یعنی بازگشایی تنگه هرمز، نیز با چالش روبهرو شده است. به نوشته این روزنامه، نیروهای مسلح حکومت ایران روز شنبه اعلام کردند به دلیل آنچه ناتوانی آمریکا در متوقف کردن درگیریها در لبنان خواندند، بار دیگر این آبراه را خواهند بست، هرچند ارتش آمریکا این ادعا را رد کرده و گفته است تنگه هرمز همچنان مطابق توافق باز است.
کیتلین تالمج، استاد موسسه فناوری ماساچوست (MIT)، به نیویورکتایمز گفت این توافق نتیجه برتری نظامی آمریکا نیست، بلکه حاصل آن است که واشینگتن وارد جنگی فراتر از توان خود شد و اکنون تمایلی به تشدید درگیری ندارد. او افزود اگرچه جلوگیری از گسترش جنگ هدفی ارزشمند است، اما این پرسش همچنان باقی است که در مقایسه با توافق هستهای اولیه ایران، چه دستاوردی حاصل شده است.
به نوشته این روزنامه، در مقابل، جمهوری اسلامی ممکن است از مزایای اقتصادی قابل توجهی برخوردار شود؛ از جمله رفع محاصره دریایی آمریکا، ایجاد صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی با مشارکت کشورهای عربی خلیج فارس، آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده و لغو تحریمهای آمریکا. در مقابل، تهران متعهد میشود خصومت با آمریکا و متحدان منطقهای آن را کنار بگذارد.
نیویورکتایمز نوشت مقامهای جمهوری اسلامی از جنگ بهعنوان یک پیروزی یاد میکنند. محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و از مذاکرهکنندگان ارشد [حکومت] ایران، گفت مهمترین دستاورد جنگ این بود که ایران به ظرفیت خود برای استفاده از تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار پی برده است. او همچنین گفت «دشمنان ایران این ظرفیت بالقوه را به واقعیت تبدیل کردند.» این گزارش میافزاید اگرچه یادداشت تفاهم عبور آزاد کشتیها را برای دو ماه تضمین کرده، تهران تهدید کرده است برای خدمات عبور از تنگه هرمز عوارض دریافت خواهد کرد.
به نوشته نیویورکتایمز، جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، این توافق را تلاشی برای تغییر رفتار جمهوری اسلامی و عادیسازی روابط خصمانه چهار دهه گذشته توصیف کرده و گفته است اگر [حکومت] ایران رفتار خود را تغییر ندهد، از مزایای اقتصادی توافق نیز بهرهمند نخواهد شد.
با این حال، کارشناسان به این ارزیابی خوشبین نیستند. کریم حجاج، مدیر موسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم، به نیویورکتایمز گفت جنگهای خاورمیانه معمولاً به افراطگرایی بیشتر منجر میشوند و منطقه پس از این جنگ ناامنتر از گذشته خواهد بود.
این گزارش سپس پیامدهای توافق را برای بازیگران اصلی منطقه بررسی میکند. به نوشته نیویورکتایمز، ایالات متحده با حمله مستقیم به ایران، مهمترین ابزار بازدارندگی خود یعنی تهدید به استفاده از زور را مصرف کرد، اما به اهدافش نرسید. به گفته تحلیلگران، حملات [حکومت] ایران به پایگاههای آمریکا نیز تصور آسیبناپذیر بودن این پایگاهها را خدشهدار کرد. افزون بر این، یادداشت تفاهم خروج نیروهای آمریکایی از «مجاورت» ایران را ظرف ۳۰ روز پیشبینی کرده است؛ بندی که به گفته رابرت فورد، سفیر پیشین آمریکا، پرسشهای جدی درباره سیاست امنیتی واشینگتن ایجاد میکند.
نیویورکتایمز درباره ایران نوشت که جنگ حدود یکهزار و ۷۰۰ کشته غیرنظامی بر جای گذاشت، رهبر جمهوری اسلامی و دهها فرمانده ارشد نظامی کشته شدند، سامانههای پدافندی آسیبپذیری خود را نشان دادند و بازسازی زیرساختهای نظامی و صنعتی صدها میلیارد دلار هزینه خواهد داشت. با این حال، افشون استوار، پژوهشگر مسائل ایران، معتقد است مقاومت حکومت، تصور جمهوری اسلامی از امنیت و توان بقای خود را تقویت کرده است.
به نوشته این روزنامه، اسرائیل نیز برخلاف انتظار خود نتوانست [حکومت] ایران را برای سالها تضعیف کند و در نهایت در توافقی که آمریکا با تهران امضا کرد، به حاشیه رانده شد. دنی سیترینوویچ، افسر بازنشسته اطلاعاتی اسرائیل، این توافق را «فاجعه» و به منزله فروپاشی راهبرد اسرائیل در قبال ایران توصیف کرد. نیویورکتایمز همچنین به انتقادهای مکرر ترامپ از بنیامین نتانیاهو اشاره کرده و آن را نشانهای از شکاف کمسابقه میان دو متحد دانسته است.
در بخش مربوط به لبنان، نیویورکتایمز نوشت حزبالله پس از دو جنگ ویرانگر با کاهش حمایت مردمی روبهرو شده است، اما سپاه پاسداران همچنان در حال بازسازی توان نظامی این گروه است و ممکن است بخشی از منابع مالی اختصاصیافته به ایران برای بازسازی نیز در اختیار حزبالله قرار گیرد؛ موضوعی که میتواند این گروه را به پایبندی به توافق ترغیب کند، هرچند احتمال ادامه درگیریها همچنان وجود دارد.
این گزارش درباره کشورهای عربی خلیج فارس نیز مینویسد که جنگ، این کشورها را وادار کرده است در وابستگی امنیتی خود به آمریکا تجدیدنظر کنند. همزمان، ایده ایجاد یک «پل طلایی» از طریق سرمایهگذاریهای متقابل میان ایران و کشورهای عربی مطرح شده تا هزینه بازگشت به جنگ افزایش یابد.
نیویورکتایمز در پایان، به نقل از پل سالم، تحلیلگر خاورمیانه، نتیجه میگیرد که این یادداشت تفاهم تغییرات ملموس و اساسی ایجاد نکرده است. به گفته او، آمریکا مهمترین اهرم فشار خود را از دست داده و از این رو، این توافق در پایان جنگی طولانی و ویرانگر، دستاورد چندانی به همراه نداشته است.
وبسایت اکسیوس نوشت که مذاکرهکنندگان آمریکا و ایران تا شامگاه یکشنبه در نشست دریاچه لوسرن در سوئیس به مذاکراتی طولانی و تقریباً بیوقفه ادامه دادند. به نوشته این رسانه، هدف این گفتوگوها آغاز یک روند ۶۰ روزه برای دستیابی به توافقی تازه بر سر برنامه هستهای ایران است و تداوم مذاکرات، با وجود اختلافهای قابل توجه، نشان میدهد دو طرف همچنان برای ادامه مسیر دیپلماتیک آمادگی دارند. به گزارش اکسیوس، این مذاکرات همچنین میتواند مقدمهای برای گفتوگوهای گستردهتر درباره امنیت منطقهای باشد.
اکسیوس گزارش داد که هیات آمریکایی به ریاست جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، و با حضور استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان کاخ سفید، در این مذاکرات شرکت کرده است. این گفتوگوها در حالی برگزار شد که ایران روز شنبه ۳۰ خرداد اعلام کرد در واکنش به آنچه نقض آتشبس لبنان از سوی اسرائیل خواند، تنگه هرمز را خواهد بست.
این رسانه به نقل از یک دیپلمات آمریکایی نوشت که یکی از محورهای اصلی مذاکرات، ایجاد «سازوکارهای جلوگیری از تنش در لبنان و اجرای آتشبس» در شرایط درگیری میان حزبالله و نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان بوده است. به گفته این مقام، گفتوگوها همه ابعاد توافق هستهای را دربر گرفته و موضوع تنگه هرمز و اظهارات اخیر مقامهای ایرانی درباره احتمال بستن این آبراه نیز در دستور کار قرار داشته است.
این دیپلمات آمریکایی افزود: «ما بهروشنی اعلام کردیم که میخواهیم اطمینان حاصل کنیم تنگه هرمز کاملاً باز بماند. در این زمینه پیشرفت خوبی داشتیم.»
به گزارش اکسیوس، دو طرف همچنین درباره نحوه اجرای یادداشت تفاهم و چگونگی اطمینان از هماهنگی همه طرفهای مرتبط با آن گفتوگو کردند. علاوه بر این، چارچوبی برای ادامه مذاکرات میان رهبران سیاسی و تیمهای فنی نیز مورد بحث قرار گرفت.
این دیپلمات آمریکایی همچنین گفت نمایندگان آمریکا، ایران، پاکستان و قطر از روند مذاکرات ابراز رضایت کردهاند. به گفته او، میانجیها به دو طرف کمک میکنند تا اختلافها را مدیریت کنند و این دور نخست مذاکرات، زمینه لازم برای اعتمادسازی در مراحل بعدی را فراهم کرده است.
اکسیوس در پایان گزارش خود نوشت که انتظار میرود مذاکرات سیاسی در سطح عالی روز دوشنبه به پایان برسد، اما تیمهای فنی احتمالاً برای ادامه مذاکرات و بررسی جزئیات توافق در سوئیس باقی خواهند ماند.
در این دور از گفتوگوها که یکشنبه ۳۱ خرداد برگزار شد، هیاتهای جمهوری اسلامی و آمریکا ابتدا با میانجیهای قطری و پاکستانی دیدار کردند و سپس یک نشست چهارجانبهای با حضور نمایندگان آمریکا، جمهوری اسلامی، قطر و پاکستان برگزار شد.
شامگاه یکشنبه، ساعاتی پس از آغاز نشست چهارجانبه، خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، به نقل از یک منبع نزدیک به تیم مذاکره کننده جمهوری اسلامی اعلام کرد که هیات ایرانی در اعتراض به تهدیدهای ترامپ محل مذاکره را ترک کرده است.
در همین حال، سایت خبرآنلاین نوشت هیات جمهوری اسلامی همچنان در هتل محل اقامت خود در استراحتگاه بورگناشتوک حضور دارد. این سایت محور اصلی اختلاف در پیشرفت مذاکرات را «رعایت بند نخست یادداشت تفاهم» عنوان کرد و نوشت استمرار حضور اسرائیل و حملات در لبنان و تهدیدهای ترامپ از نگاه هیات جمهوری اسلامی نقض آشکار بند نخست تفاهم اسلامآباد برای پایان جنگ تلقی میشود.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، همزمان با برگزاری این نشست در شبکه اجتماعی تروثسوشال نوشت جمهوری اسلامی باید بیدرنگ حزبالله را از «ایجاد دردسر» در لبنان بازدارد و هشدار داد در غیر این صورت آمریکا بار دیگر ایران را هدف قرار خواهد داد.
او سپس در اظهار نظری دیگر در واکنش به اظهارت مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، هشدار داد: «بهتر است [پزشکیان] مراقب حرف زدنش باشد و رفتارش را اصلاح کند، اگرنه ما کنترل بقیه کشور را هم به دست خواهیم گرفت.»
پزشکیان گفته بود جمهوری اسلامی از حق غنیسازی اورانیوم کوتاه نخواهد آمد و آمریکا ناچار است این را بپذیرد.
تهران حاضر نشد در عکاسی رسمی حاضر شود
نخستین تصویر منتشرشده از نشست چهارجانبه هیاتهای مذاکرهکننده آمریکا، جمهوری اسلامی، قطر و پاکستان که عصر یکشنبه در سوئیس آغاز شد، مقامهای ارشد حاضر در این مذاکرات را پیش از آغاز گفتوگوها نشان میدهد.
در این تصویر، ونس در کنار جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، ایستاده است و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پیش از آغاز نشست با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، دست میدهد.
خبرگزاری تسنیم به نقل از یک منبع نزدیک به تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی گزارش داد که هیات آمریکایی و برگزارکنندگان نشست ژنو قصد داشتند پیش از آغاز مذاکرات چهارجانبه، مراسم عکس مشترک و صحنه دست دادن میان هیاتهای جمهوری اسلامی و آمریکا برگزار شود اما محمدباقر قالیباف با این تشریفات مخالف کرد.
این رسانه نزدیک به سپاه، به نقل از قالیباف نوشت: «اعضای هیات جمهوری اسلامی در مراسم عکس مشترک با هیات آمریکایی حضور نخواهند داشت.»
به گفته این منبع، هیات آمریکایی از هیات جمهوری اسلامی پنج دقیقه فرصت خواست تا خبرنگاران محل مذاکرات را ترک کنند. او افزود مراسم پیش از آغاز مذاکرات، بدون حضور هیات جمهوری اسلامی برگزار شد.
شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر و وزیر خارجه قطر، در حاشیه مذاکرات سوئیس از تلاش هیاتهای آمریکایی و جمهوری اسلامی برای برقراری صلح در خاورمیانه قدردانی کرد و گفت قطر تا رسیدن به یک راهحل، به روند دیپلماتیک متعهد خواهد ماند.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، حوالی ۷ عصر به وقت تهران، به نقل از یک منبع آگاه در هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی گزارش داد دور نخست مذاکرات چهارجانبه در سوئیس به پایان رسیده است. یک منبع آگاه نیز در گفتوگو با رویترز پایان دور اول این مذاکرات را تایید کرد.
صداوسیمای جمهوری اسلامی نیز اعلام کرد گفتوگوی دوجانبه هیاتهای جمهوری اسلامی و قطر پس از مذاکرات چهارجانبه آغاز شده و دور نخست گفتوگوها، که ۸۰ دقیقه طول کشید، متمرکز بر اجرای ماده ۱۳ تفاهم اسلامآباد با اولویت موضوع لبنان بوده است.
این رسانه حکومتی افزود برخلاف گزارش برخی رسانههای خارجی، در این دور مذاکرهای درباره برنامه هستهای انجام نشده است.
این گفتوگوها در اقامتگاه کوهستانی بِرگناشتوک انجام شد؛ جایی که اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، گفت مذاکرات فقط یک روز ادامه خواهد داشت و به اجرای مفاد یادداشت تفاهم محدود میشود.
بقائی همچنین گفت از آنجا که واشینگتن نتوانسته آتشبس در لبنان را تضمین کند، مذاکرات یکشنبه فقط اجرای مفاد یادداشت تفاهم را در بر میگیرد و وارد موضوعات اصلی پیشبینیشده برای مرحله بعدی نخواهد شد.
بر اساس این یادداشت تفاهم، قرار است طی یک دوره ۶۰ روزه درباره موضوعاتی از جمله محدود شدن برنامه هستهای جمهوری اسلامی در برابر لغو تحریمهای بینالمللی مذاکره شود.
جمهوری اسلامی: مذاکرات هستهای تا پایان جنگ لبنان آغاز نمیشود
این یادداشت تفاهم خواستار بازگشایی تنگه هرمز و توقف همه درگیریها، از جمله در لبنان است؛ جایی که اسرائیل، متحد آمریکا، در ماههای اخیر به آن حمله کرد.
با این حال، جمهوری اسلامی اعلام کرد به دلیل ادامه درگیریها در لبنان و ناکامی واشینگتن در توقف آن، حاضر نیست درباره موضوعات هستهای گفتوگو کند.
تهران، شنبه ۳۰ خرداد، اعلام کرد بار دیگر تنگه هرمز را بسته است. بسته ماندن حدودا چهار ماهه این آبراه بزرگترین اختلال تاریخ در عرضه جهانی انرژی را رقم زد.
جمهوری اسلامی همچنین اعلام کرد تا زمانی که جنگ لبنان پایان نیابد و مزایای اقتصادی وعده دادهشده را دریافت نکند، مرحله بعدی مذاکرات اساسی، از جمله درباره برنامه هستهای، آغاز نخواهد شد.
اختلاف تهران و واشینگتن بر سر وضعیت تنگه هرمز
مقامهای آمریکایی بسته شدن تنگه هرمز را رد کرده و گفتهاند شنبه ۵۵ کشتی تجاری از این مسیر عبور کردهاند.
با این حال، خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، یکشنبه به نقل از یک منبع نظامی گزارش داد تا اطلاع ثانوی هیچ «مجوز» جدیدی برای عبور کشتیها صادر نمیشود.
دادههای تجاری ردیابی کشتیها نشان میدهد جمهوری اسلامی در عمل تنگه را بسته است، بهطوری که پس از اعلام بسته شدن آن، به جز شناورهایی که به بندرهای ایران خدمات میدهند، عبوری از سوی کشتیهایی که موقعیت خود را اعلام میکردند، ثبت نشده است.
اعلام بسته شدن دوباره تنگه هرمز همزمان با تعطیلی بازارهای جهانی انجام شد و همین موضوع ارزیابی فوری پیامدهای اقتصادی آن را دشوار کرده است.
رویترز نوشت دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، گفته بود با یادداشت تفاهم هفته گذشته موافقت کرده تا از وقوع رکود اقتصادی جهانی ناشی از افزایش قیمت نفت بر اثر بسته شدن تنگه هرمز جلوگیری شود.
پس از اعلام این تفاهم، قیمت نفت با امید به بازگشت سریع عرضه مختلشده انرژی به پایینترین سطح خود از زمان آغاز جنگ رسید، اما اگر تنگه همچنان بسته بماند، ممکن است بخشی از این کاهش قیمت، دوشنبه با بازگشایی بازارها از بین برود.
ترامپ نیز ۳۱ خرداد در مصاحبه با فاکسنیوز گفت شامگاه شنبه به مقامهای جمهوری اسلامی درباره بستن تنگه هرمز هشدار داده است. او گفت به مقامهای جمهوری اسلامی گفته در صورت بستن این آبراه، «دیگر کشوری نخواهند داشت و حتی نمیتوانند به کشور خودشان برگردند.»
رییسجمهوری آمریکا همچنین گفت: «اگر لازم باشد، ممکن است کنترل تنگه را در دست بگیریم» و افزود ایالات متحده میتواند به «فرشته نگهبان» تنگه هرمز تبدیل شود و ۲۰ درصد از نفت عبوری را در اختیار بگیرد.
او درباره جمهوری اسلامی نیز گفت: «آنها را بهشدت هدف قرار خواهم داد» و با اشاره به احتمال دستیابی به توافق افزود: «اگر توافق نکنند، از آنها عوارض دریافت خواهیم کرد.»
در واکنش، محمدباقر قالیباف، رییس هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، در شبکه ایکس نوشت جمهوری اسلامی تهدیدهای آمریکا را جدی نمیگیرد و نیروهای مسلح آمادهاند «به نحوی دیگر» پاسخ دهند.
همزمان، خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد تهدیدهای ترامپ مذاکرات سوئیس را متوقف کرده و ادامه آن را در هالهای از ابهام فرو برده است.
صداوسیمای جمهوری اسلامی نیز اعلام کرد پس از مشورت مشخص خواهد شد که هیات جمهوری اسلامی به اتاق گفتوگوها در محل مذاکرات بازمیگردد یا نه.
در مقابل، کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، یکشنبه در مصاحبه با شبکه ایبیسی گفت تردد نفت و گاز طبیعی از تنگه هرمز «هماکنون به وضعیت عادی بازگشته است» و صرفنظر از نتیجه مذاکرات با جمهوری اسلامی نیز به همین شکل ادامه خواهد داشت.
گروسی در سوئیس؛ انتظار جمهوری اسلامی برای مزایای اقتصادی
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز برای این مذاکرات در سوئیس حضور دارد. آژانس بینالمللی انرژی اتمی احتمالا مسئول راستیآزمایی هرگونه توافق هستهای احتمالی خواهد بود.
با این حال، خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، به نقل از یک منبع آگاه در هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی گزارش داد پرونده هستهای در این دور از مذاکرات در دستور کار قرار نمیگیرد و گروسی نیز در محل مذاکرات حضور ندارد.
این منبع افزود هیچیک از اعضای کمیته هستهای جمهوری اسلامی در ترکیب هیات اعزامی به سوئیس حضور ندارند و موضوع هستهای در گفتوگوهای جاری مطرح نیست.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران نیز پیشتر به نقل از یک منبع نزدیک به تیم مذاکرهکننده گزارش داده بود جمهوری اسلامی با حضور گروسی در مذاکرات سوئیس مخالفت کرده است.
همزمان، ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز در شبکه ایکس خواستار جلوگیری از حضور گروسی در مذاکرات شد.
رویترز نوشت جمهوری اسلامی حتی پیش از آغاز مذاکرات اصلی انتظار دارد از مزایای اقتصادی، از جمله معافیتهای تحریمی و آزادسازی داراییهای مسدودشده، بهرهمند شود.
همزمان، مسعود پزشکیان ابراز امیدواری کرد مذاکرات با آمریکا بتواند زمینهای مناسب برای رشد اقتصادی فراهم کند و تاکید کرد: «مذاکراتی که آغاز شده، میتواند بستر بسیار مناسبی برای رونق اقتصادی، گشایش بازارها و حل مشکلات باشد.»
ونس پیش از عزیمت به سوئیس در گفتوگو با خبرنگاران ابراز امیدواری کرد که این مذاکرات به پیشرفت در مساله هستهای و آتشبس در لبنان منجر شود.
او بعدتر در جمع خبرنگاران در بِرگناشتوک گفت: «دولت آمریکا در ماههای اخیر بیش از هر دولت دیگری در جهان برای متوقف کردن جنگ در لبنان تلاش کرده است.»
ونس افزود ترامپ نهتنها به صلح میان آمریکا و جمهوری اسلامی متعهد است، بلکه برای دستیابی به صلحی فراگیر در منطقه، از جمله در لبنان، نیز تلاش میکند.
با وجود اعلام چندین آتشبس در لبنان، از جمله تازهترین مورد در روز جمعه، این آتشبسها تاکنون تاثیر محدودی بر درگیریها داشتهاند و تهاجم اسرائیل بیش از یک میلیون نفر را آواره کرده است.
مقامهای لبنانی اعلام کردند شنبه ۲۰ نفر کشته شدند، اما تا صبح یکشنبه گزارشی فوری از خشونت گسترده منتشر نشده بود. ارتش لبنان نیز اعلام کرد واحدهای تخصصی همچنان در حال خنثیسازی بمبهای عملنکرده هزار و دو هزار پوندی اسرائیل هستند که بر شهرهای جنوبی فرود آمدهاند.
ایال زمیر، رییس ستاد کل ارتش اسرائیل، یکشنبه در جریان بازدید از جنوب لبنان گفت هدف ارتش اسرائیل در این منطقه همچنان «روشن و بدون تغییر» است و بر دفاع از شهرکهای شمالی و شهروندان اسرائیل متمرکز است.
زمیر با شکننده خواندن آتشبس لبنان گفت نیروهای اسرائیلی باید برای مقابله با تهدیدها و در صورت لزوم، ازسرگیری سریع عملیات نظامی آماده باشند.
او افزود حزبالله پس از کشته شدن چند فرمانده میانی این گروه در دو روز گذشته، در «وضعیت بسیار دشواری» قرار دارد.
ترامپ نیز همزمان با مذاکرات در سوئیس، در گفتوگو با فاکسنیوز درباره لبنان و اسرائیل گفت: «از ناتوانی اسرائیل در مقابله با حزبالله ناامید شدهام.» او افزود: «شاید اجازه دهیم سوریها کار حزبالله را یکسره کنند.»
مخالفت اسرائیل با تفاهم و اصرار نتانیاهو بر ماندن در لبنان
یادداشت تفاهم ترامپ برای پایان دادن به جنگ، که او همراه با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، مطرح کرده بود، در اسرائیل محبوبیت چندانی ندارد.
دولت نتانیاهو میگوید از بخشی از خاک لبنان که پس از حملات حزبالله به اسرائیل در همبستگی با تهران تصرف کرده است، عقبنشینی نخواهد کرد.
ترامپ و نتانیاهو هنگام آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴ گفته بودند هدف آنها نابودی برنامه هستهای جمهوری اسلامی، پایان دادن به توانایی تهران برای تهدید همسایگان از طریق موشکها و نیروهای نیابتی و همچنین آسانتر کردن مسیر سرنگونی حکومت در ایران به دست مردم این کشور است.
با این حال، هنوز هیچیک از این اهداف محقق نشده است، هرچند مقامهای آمریکایی میگویند همچنان انتظار دارند توافق نهایی قدرتمندی حاصل شود که مانع دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای شود.
در همین حال، با پایان دور نخست مذاکرات سوئیس، سرنوشت تنگه هرمز، آتشبس در لبنان و آینده گفتوگوهای هستهای همچنان نامشخص است و هنوز مشخص نیست طرفها چه زمانی وارد مرحله بعدی مذاکرات خواهند شد.
میک مولروی بامداد یکشنبه ۳۱ خرداد در مصاحبه با ایبیسینیوز، به استفاده جمهوری اسلامی از تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار اشاره کرد و گفت تهران معتقد است از «موضع قدرت» مذاکره میکند.
به گفته او، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، با فشارهای اقتصادی و افزایش قیمت بنزین در آستانه انتخابات میاندورهای روبهرو است و در سوی دیگر، حکومت ایران از هماکنون در حال بهرهمندی از کاهش تحریمها و امکان فروش نفت خود است، آن هم پیش از آنکه مذاکرات اساسی و جدی حتی آغاز شده باشد.
مولروی افزود: «آنها در حال دریافت بخش عمدهای از امتیازاتی هستند که هرگز تصور نمیکردیم در هیچ دولتی [در آمریکا] پیش از ورود به مذاکرات هستهای حاضر به واگذاری آنها باشیم.»
مولروی در دولت نخست ترامپ بر سیاستهای دفاعی پنتاگون نظارت داشت.
انتخابات سراسری آمریکا قرار است سوم نوامبر (۱۳ آبان) برگزار شود. در این رقابت، سرنوشت تمامی کرسیهای مجلس نمایندگان و بخشی از کرسیهای سنا مشخص خواهد شد.
سپاه پاسداران ۳۰ خرداد اعلام کرد بهدلیل ادامه حملات اسرائیل به لبنان و «نقض» تفاهم اخیر، تنگه هرمز مجددا مسدود شده است.
با این حال، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، تاکید کرد کنترل این آبراه در اختیار جمهوری اسلامی نیست و تردد کشتیها همچنان ادامه دارد.
تنگه هرمز گذرگاه باریکی میان ایران و عمان است که حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند.
آمریکا و حکومت ایران ۲۵ خرداد از دستیابی به تفاهمی برای پایان جنگ خبر دادند. این یادداشت تفاهم ۲۸ خرداد به امضای ترامپ و مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، رسید.
بر اساس این سند، یک دوره ۶۰ روزه برای گفتوگوهای تخصصی در نظر گرفته شده است؛ مذاکراتی که قرار است بر موضوعات حساسی همچون سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده حکومت ایران و چگونگی رفع تحریمها تمرکز داشته باشد.
ترامپ ۳۰ خرداد در پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشال نوشت در طول دوره ۶۰ روزه آتشبس و پس از آن، هیچ عوارضی در تنگه هرمز وجود نخواهد داشت، «مگر اینکه توسط و به نفع ایالات متحده اعمال شود».
این در حالی است که انبیسینیوز تاکید کرد بندی در خصوص دریافت عوارض به نفع واشینگتن در تفاهمنامه اخیر وجود ندارد.
مناقشه لبنان و رویکرد انتقادی اسرائیل
به گزارش انبیسینیوز، مناقشه لبنان دیگر عاملی است که میتواند توافق در حال ظهور میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده را بر هم بزند.
مولروی گفت اسرائیل که نقش پررنگی در تاثیرگذاری بر تصمیم آمریکا برای ورود به جنگ اخیر داشت، «اکنون از توافقی کنار گذاشته شده که خواهان آن نیست».
او افزود بهجای تغییر رژیم در ایران، «نسخهای جوانتر از همان حکومت» باقی مانده است و اسرائیل استدلال میکند که تسهیلات مالی یادداشت تفاهم اخیر به تهران امکان خواهد داد توان نظامی خود را در سطحی فراتر از دوره پیش از جنگ بازسازی کند.
انبیسینیوز در ادامه نوشت شکاف و اختلاف نظر میان ایالات متحده و اسرائیل اکنون بهطور فزایندهای علنی شده است.
۲۹ خرداد، روزنامه واشینگتنپست گزارش داد نهادهای اطلاعاتی آمریکا به کاخ سفید هشدار دادهاند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، احتمالا در جهت تضعیف روند مذاکرات تهران و واشینگتن اقدام خواهد کرد.
این مذاکرات قرار است ۳۱ خرداد آغاز شود و جیدی ونس، معاون ترامپ، به همین منظور راهی سوئیس شده است.
ونس پیشتر نسبت به پیشرفت در روند گفتوگوها ابراز خوشبینی کرده بود.
با این حال، ایبیسینیوز نوشت جمهوری اسلامی سابقهای طولانی در وقتکشی دارد و احتمال میرود این بار نیز همین شیوه را در مذاکرات در پیش گیرد.
مولروی در همین رابطه گفت: «آنها میتوانند ما را معطل نگه دارند و امیدوار باشند در آینده دولتی [در آمریکا] روی کار بیاید که بیشتر با خواستههایشان همسو باشد، زیرا تاکنون حتی موافقت نکردهاند برنامه غنیسازی اورانیوم خود را کنار بگذارند.»
سایمون گس، سفیر سابق بریتانیا در تهران و مذاکرهکننده ارشد این کشور در گفتوگوهای هستهای سال ۲۰۱۵، پیشتر هشدار داد دستیابی به یک توافق هستهای جدید با جمهوری اسلامی در شرایط کنونی بهمراتب دشوارتر از زمان برجام خواهد بود، زیرا سطح بیاعتمادی میان طرفهای مذاکره افزایش یافته و دامنه اختلافات نیز گستردهتر شده است.
