ایراناینترنشنال
جنگ با آتشبس ۱۹ فروردین به پایان رسید، اما با انتشار آمارهای جدید، به نظر میرسد چالش در بخشهای مختلف صنعت و اقتصاد آغاز شده است. غولهای فولاد بهشدت کاهش تولید داشتند، تولید در برخی پتروشیمیها متوقف شده و هنوز اثرات آن به سایر بخشها سرایت نکرده است.
اکثر شرکتهای بزرگ تولیدی پس از نیمه خرداد، شروع به انتشار گزارش عملکرد ماهانه خود کردند.
بررسی این گزارشها نشان میدهد بخشهای مختلف اقتصادی در کشور بهشدت کاهش تولید داشتند.
اگرچه شرکتها کوشیدند کاهش تولید را با تغییراتی در سبد محصولات و افزایش نرخ فروش تا حدی پوشش دهند، اما این روند در نهایت خود را در سفرهها نشان خواهد داد.
کاهش تولید که بهخصوص در بخشهای بالادستی فولاد و پتروشیمی بیشتر محسوس است، تقریبا تمام بخشهای اقتصاد و صنایع پاییندستی را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
تبعات این کاهش تولید فقط به تاثیر در صنایع پاییندستی محدود نمیشود. شرکتهای بزرگ در شرایط بحرانی، عموما به سمت کاهش هزینه پیش میروند.
در مجموع ۹ شرکت فولاد مبارکه، فولاد خوزستان، ذوبآهن اصفهان، پالایش نفت تهران، پالایش نفت اصفهان، پتروشیمی پردیس، پتروشیمی جم، ایرانخودرو و سایپا که در اینجا بررسی شدهاند، بیش از ۲۰۰ هزار نفر بهطور مستقیم مشغول بهکار هستند.
بخشهایی از دو مجموعه فولاد مبارکه و خوزستان در جنگ اخیر آسیب دیدند.
فولاد
تولید سه شرکت اصلی فولاد کشور، یعنی فولاد مبارکه، فولاد خوزستان و ذوب آهن اصفهان، در اردیبهشت ۱۴۰۵ نسبت به اردیبهشت ۱۴۰۴، به ترتیب ۳۲ درصد، ۲۷ درصد و ۴۶ درصد کاهش یافت.
کاهش تولید در اردیبهشتماه در برخی محصولات به مراتب بالاتر است. این ارقام به لطف اضافه کردن محصولات جدید در برخی ردیفها به دست آمده است.
با این حال، کاهش تولید در اردیبهشت، اولین ماه پس از جنگ، به مراتب نسبت به فروردین که جنگ تا اواخر آن ادامه داشت، بیشتر بود.
فولاد مبارکه: ۶۷ درصد کاهش
فولاد مبارکه، غول فولاد کشور، با حدود ۴۶ هزار کارگر و ۱۴۳ شرکت فرعی، در اردیبهشت ۱۴۰۵ جمعا ۳۴۷ هزار تن تولید داشت.
این رقم نسبت به ۵۶۳ هزار تن تولید اردیبهشت ۱۴۰۴، از کاهش حدود ۳۸ درصدی حکایت دارد.
تولید محصولات سرد، محصولات گرم، محصولات پوششدار و تختال فولاد مبارکه به ترتیب ۵۳ درصد، ۶۴ درصد، ۴۱ درصد، و نزدیک به ۱۰۰ درصد کاهش یافت.
با این حال، فولاد مبارکه با تولید ۱۰۹ هزار تن گندله و ۵۵ هزار تن آهن اسفنجی که در اردیبهشت سال گذشته جزو محصولات آن نبود، تا حدی کاهش تولید خود را پوشش داده است.
در واقع اگر این دو محصول را از سبد اردیبهشت ۱۴۰۵ این مجموعه خارج کنیم، تولید فولاد مبارکه ۶۷ درصد کاهش داشته است.
با وجود اثر تورم و افزایش نرخ فروش محصولات، جمع فروش فولاد مبارکه در اردیبهشت ۱۴۰۵ نزدیک به ۲۲ هزار میلیارد تومان گزارش شد. این رقم در اردیبهشت ۱۴۰۴ نزدیک به ۳۳ هزار میلیارد تومان بود.
فولاد خوزستان: ۷۶ درصد کاهش
فولاد خوزستان، دیگر غول فولاد کشور، با بیش از ۱۴ هزار کارگر و حدود ۲۰ شرکت فرعی و وابسته، در اردیبهشت ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال گذشته، حدود ۷۶ درصد کاهش تولید داشت.
تولید این مجموعه از یک میلیون و ۵۱ تن در اردیبهشت ۱۴۰۴ به کمتر از ۲۵۶ هزار تن در اردیبهشت ۱۴۰۵ رسید.
همچنین تولید آهن اسفنجی در این مجموعه که در اردیبهشت ۱۴۰۴ نزدیک به ۳۷۷ هزار تن گزارش شده بود، در اردیبهشت ۱۴۰۵ به صفر رسید.
تولید شمشهای فولادی بیلت و بلوم نیز از نزدیک به ۱۶۸ هزار تن به کمتر از ۶ هزار تن سقوط کرد.
تولید گندله فولاد خوزستان نیز از بیش از ۴۴۷ هزار تن، به حدود ۱۷۳ هزار تن کاهش یافت.
این مجموعه تنها در تولید اسلب افزایش تولید داشت؛ به طوری که تولید این محصول از نزدیک به ۵۹ هزار تن به نزدیک ۷۷ هزار تن رسید.
مجموع فروش فولاد خوزستان با وجود تورم و افزایش نرخ فروش محصولات، از بیش از ۸ هزار میلیارد تومان در اردیبهشت ۱۴۰۴ به حدود ۶ هزار میلیارد تومان در اردیبهشت امسال رسیده است.
ذوب آهن اصفهان: ۴۶ درصد کاهش
اوضاع در ذوب آهن اصفهان، با ۱۷ هزار کارگر، کمی بهتر است. تولید این مجموعه در اردیبهشت ۱۴۰۵ نسبت به دوره مشابه سال گذشته از نزدیک به ۱۵۹ هزار تن به حدود ۸۵ هزار تن رسید.
تولید کلاف داخلی و صادراتی، ریل و تیرآهن صادراتی عملا در ذوبآهن اصفهان متوقف شده است.
این محصولات در اردیبهشت سال ۱۴۰۴، به ترتیب بیش از ۳ هزار تن، بیش از ۵ هزار تن، نزدیک به ۸ هزار تن و ۴ تن تولید شده بودند.
جمع تولید برای فروش داخلی ۱۸ درصد و جمع تولید برای صادرات در مجموعه ذوب آهن ۸۴ درصد کاهش نشان میدهد.
به نظر میرسد این مجموعه برای پوشش کاهش تولید در سایر محصولات، به سراغ افزایش شدید تولید در محصولاتی چون شمش چدن و شمش کالایی رفته است.
تولید این دو در اردیبهشت ۱۴۰۵ در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته به ترتیب از رشد ۱۵۴ درصدی و ۲۸ درصدی حکایت دارد.
با تمام اینها، مجموع فروش ذوبآهن اصفهان در اردیبهشت ۱۴۰۵ نزدیک به ۵.۶ هزار میلیارد تومان گزارش شده که نسبت به ۵.۴ هزار میلیارد تومان در دوره مشابه سال ۱۴۰۴، افزایش ۴ درصدی داشته است.
فرآوردههای نفتی
ارزش فروش محصولات پالایشگاههای بزرگ کشور به لطف اثر تورم، افزایش نرخ خرید محصولات و تغییر ترکیب سبد محصولات، رو به افزایش بوده است.
این در حالی است که حجم تولید تغییر چندانی نکرده و بررسی ترکیب محصولات نشان میدهد این واحدها به سمت تولید محصولات سادهتر با ارزش افزوده کمتر و آلایندگی بالاتری پیش رفتهاند.
پالایش نفت اصفهان: ۲۷ درصد افزایش
پالایشگاه اصفهان، با ۶۵۰۰ کارگر، یکی از بزرگترین و مهمترین تاسیسات پالایشی کشور است که بهعنوان ستون فقرات صنعت پتروشیمی و سوخت ایران عمل میکند.
تولید این پالایشگاه در دوره مورد بررسی افزایش قابل توجه ۲۶.۵۷ درصدی را نشان میدهد و از ۱.۶۷ میلیون متر مکعب به ۲.۱۲ میلیون متر مکعب رسیده است.
اما بهدلیل تورم، افزایش نرخ فروش و تغییر ترکیب سبد محصولات، ارزش فروش با بیش از ۱۵۶ درصد افزایش از ۵۲.۴ هزار میلیارد تومان به ۱۳۴.۲ هزار میلیارد تومان رسید.
افزایش نزدیک به ۲۹۰۰ درصدی تولید نفتای سبک و سنگین در این پالایشگاه که از حدود هزار متر مکعب در اردیبهشت ۱۴۰۴ به ۳۶.۴ هزار مترمکعب در اردیبهشت سال ۱۴۰۵ رسیده، یکی از تغییرات چشمگیر در سبد محصولات این پالایشگاه است.
این محصولات بهعنوان مخلوط در بنزین و خوراک پتروشیمیها کاربرد دارند. تولید مخلوط آروماتیکهای سبک نیز در این مجموعه افزایش بیش از ۳۰۰ درصدی داشته است. این محصول نیز بهعنوان خوراک واحدهای پتروشیمی مورد استفاده قرار میگیرد.
پالایشگاه اصفهان تولید گازوئیل پر گوگرد (بیش از ۵۰۰۰ پیپیام) را نیز حدود ۴۰۰ درصد افزایش داده است؛ محصولی که تولید آن آسانتر، اما بهشدت آلاینده است.
پالایش نفت تهران: ۱۵ درصد کاهش
فروش پالایشگاه تهران با ۶ هزار نفر کارگر، از ۳۵.۶ هزار میلیارد تومان در اردیبهشت ۱۴۰۴ به ۶۰.۳ هزار میلیارد تومان در اردیبهشت ۱۴۰۵ رسید، عددی که نشاندهنده رشد حدودا ۶۹ درصدی است.
با اینحال، این افزایش فروش بیشتر بهدلیل اثر تورم و افزایش نرخ خرید محصولات بوده است.
حجم تولید مجموع محصولات پالایشگاه تهران از یک میلیون و ۲۰۱ هزار متر مکعب در اردیبهشت سال ۱۴۰۴ با کاهش حدود ۱۵ درصدی به یک میلیون و ۲۵ هزار متر مکعب رسید.
اگر رقم تجمیعی تولید پالایشگاه تهران بررسی شود، وضعیت به مراتب بغرنجتر است. در دو ماه نخست سال ۱۴۰۴، این پالایشگاه نزدیک به ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار مترمکعب تولید داشت، اما این رقم با کاهش حدود ۴۲ درصدی، به حدود یک میلیون و ۴۰۱ هزار متر مکعب در دو ماه نخست سال ۱۴۰۵ سقوط کرد.
پالایشگاه تهران تنها کاهش حجم تولید نداشته است؛ کیفیت تولید هم دگرگون شده است.
تولید گازوئیل پاک با گوگرد کمتر از ۱۰ پیپیام، ۹۹ درصد کاهش یافت. این در حالی است که تولید گازوئیل پرگوگرد (بیش از ۵۰۰۰ پیپیام) از حدود ۱۹ هزار مترمکعب در سال ۱۴۰۴ با جهش ۱۵۰۰ درصدی (۱۵ برابر) به ۳۲۱۰ هزار متر مکعب افزایش یافت.
به بیانی، ۴۳۷ هزار مترمکعب گازوئیل پاک در سال ۱۴۰۴، جای خود را به ۳۱۰ هزار متر مکعب گازوئیل بهشدت آلاینده در سال ۱۴۰۵ داده است.
تولید این سوخت آلاینده هزینه تولید به مراتب پایینتری دارد، که احتمالا پالایشگاه تهران برای پوشش کاهش تولید و به تبع آن کاهش درآمد سراغ آن رفته است.
محصولات شیمیایی
تولید در بزرگترین و استراتژیکترین پتروشیمیهای کشور پس از جنگ متوقف یا بهشدت کاهش یافته است.
این کاهش تولید طیف گستردهای از صنایع پاییندستی و بخشهای دیگر را متاثر خواهد کرد.
از کشاورزی تا خودروسازی و صنایع پزشکی و غذایی، همه به تولیدات پتروشیمی وابسته هستند.
پتروشیمی پردیس: ۹۳ درصد کاهش
پتروشیمی پردیس با ۲۶۰۰ کارگر، یکی از بزرگترین واحدهای تولید آمونیاک و اوره در جهان و بزرگترین واحد در تولید این محصولات در مقیاس خاورمیانه است.
پردیس را میتوان بزرگترین پتروشیمی حاضر در بورس ایران از نظر ظرفیت تولید دانست. جنبه دیگر اهمیت پردیس، سهم آن در صادرات غیرنفتی ایران است.
میزان فروش پتروشیمی پردیس، در اردیبهشت ۱۴۰۵ با کاهش شدید ۹۳ درصدی، نزدیک به ۵۲۰ میلیارد تومان گزارش شد. این رقم در سال ۱۴۰۴ در همین بازه زمانی، ۷۲۴۱ میلیارد تومان بود.
در دوره یکماهه اردیبهشت، تولید آمونیاک از حدود ۱۹۱ هزار تن در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۷ هزار تن در سال ۱۴۰۵ رسید که نشاندهنده کاهش ۸۱ درصدی است.
در تولید اوره صنعتی که بیشتر مصرف داخلی دارد، تولید اردیبهشت شرکت از ۲۹۸ هزار تن در سال ۱۴۰۴، با کاهش ۷۹ درصدی به ۶۴ هزار تن در اردیبهشت ۱۴۰۵ رسید.
کاهش شدید تولید این محصولات در بزرگترین پتروشیمی تولیدکننده آنها، طیف وسیعی از صنایع و بخشهای اقتصادی را تحت تاثیر قرار میدهد. این محصولات از کشاورزی تا صنایع شیمیایی، خودرو، دارو، خوراک دام، محصولات غذایی و غیره کاربرد دارند.
پتروشیمی جم: توقف تولید
پتروشیمی جم با حدود ۵ هزار کارگر یکی از واحدهای استراتژیک در ایران است.
این پتروشیمی بزرگترین تولیدکننده الفین کشور به شمار میرود؛ به این معنا که خوراک بسیاری از واحدهای پلیمری پاییندستی از سوی این پتروشیمی تولید میشود.
اختلال در کار پتروشیمی جم، واحدهای دیگر را نیز تحت تاثیر قرار میدهد.
در اینجا بحث درباره کاهش تولید نیست؛ تولید عملا در این پتروشیمی متوقف شده است.
گزارش عملکرد ماهانه این شرکت در پایان اردیبهشت ۱۴۰۵ نشان میدهد تولید این پتروشیمی مطلقا در تمام بخشها صفر بوده است.
این در حالی است که جنگ دوم، با آتشبس عملا در ۱۹ فروردین متوقف شد.
جم در اردیبهشت سال گذشته ۲۲۷ هزار متر مکعب بوتن ۱، پروپیلن، اتیلن، پلیاتیلن سنگین، بنزین پیرولیز، پلیاتیلن سبک، نفت کوره، بوتادین و غیره تولید کرده بود.
توقف تولید این محصولات در صنایع پاییندستی پلاستیکسازی، بستهبندی، خودروسازی، لوله و پروفیل، نساجی، لاستیکسازی، ساختمانی و پزشکی بهطور مستقیم اثرگذار است.
خودرو
تولید دو خودروساز اصلی کشور، ایرانخودرو و سایپا در اردیبهشت ۱۴۰۵ جمعا حدود ۵۷ هزار دستگاه گزارش شد.
این رقم در مدت مشابه سال ۱۴۰۴ نزدیک به ۸۲ هزار دستگاه بود که نشاندهنده کاهش ۳۰ درصدی است.
صنعت خودرو هنوز از کاهش صنایع بالادستی در اردیبهشت، بهخصوص فولاد و پتروشیمی، متاثر نشده است.
ایرانخودرو: ۱۶ درصد کاهش
نزدیک به ۶۴ هزار نفر در ایرانخودرو مشغول به کار هستند. مجموع تولید ایرانخودرو از ۵۳ هزار و ۵۰۴ دستگاه در اردیبهشت سال ۱۴۰۴ با کاهش ۱۶ درصدی به ۴۴ هزار و ۷۲۹ دستگاه رسید.
با این حال، بهدلیل تورم و افزایش نرخ فروش محصولات، مجموع فروش این کارخانه از ۳۸.۷ هزار میلیارد تومان در اردیبهشت سال ۱۴۰۴ با رشد ۴۴ درصدی به ۵۵.۵ هزار میلیارد تومان رسید.
بیشترین کاهش به ترتیب مربوط به تیراژ خودروهای هایما، گروه سورن، گروه پژو، تارا و دنا بود. در همین حال، تولید رانا و گروه سایر محصولات افزایش داشتند.
سایپا: ۵۳ درصد کاهش
نزدیک به ۴۹ هزار نفر در سایپا مشغول به کار هستند. کاهش تولید سایپا به مراتب شدیدتر از ایرانخودرو بود.
در اردیبهشت ۱۴۰۴، تولید این خودروساز ۲۸ هزار و ۱۱۲ دستگاه گزارش شده بود که با کاهش ۵۶ درصدی در اردیبهشت ۱۴۰۵، به ۱۲ هزار و ۴۶۵ دستگاه رسید.
کاهش تیراژ آنچنان در سایپا شدید بود که تورم نیز نتوانست آن را پوشش بدهد و فروش مجموعه با کاهش ۵۳ درصدی از ۱۰ هزار میلیارد تومان به ۴.۷ هزار میلیارد تومان رسید.
محصولات گروه چانگان، شاهین، خانواده کوئیک، ساینا و تیبا و وانت ۱۵۱، به ترتیب بیشترین کاهش را در سبد محصولات این خودروساز داشتند.
مورد ویژه سیمان
مورد سیمان متفاوت از سایر صنایع است. برخلاف سایر بخشها، تقریبا اکثر واحدهای تولید سیمان در اردیبهشت ۱۴۰۵، نسبت به مدت مشابه سال گذشته، افزایش تولید داشتند.
برای نمونه، سیمان خوزستان که تولید آن در اردیبهشت سال ۱۴۰۴ تقریبا صفر بود، در اردیبهشت ۱۴۰۵ تولید خود را به ۳۲۴ هزار تن رساند.
به نظر میرسد این افزایش تولید به لطف کاهش قطعی برق و ظرفیت سایر واحدها محقق شده است.
با این حال، سطح تولید هنوز به سالهای پیش از قطع برق نرسیده است. در نمونه سیمان خوزستان، در اردیبهشت ۱۴۰۱ و اردیبهشت ۱۴۰۳، تولید ماهانه به ترتیب ۳۳.۳ هزار تن و ۳۲ هزار تن بود.
خداییان یکشنبه ۳۱ خرداد در نشستی خبری گفت از مجموع این مبلغ، ۲۸ میلیارد یورو مربوط به سه شرکت دولتی شامل شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی گاز ایران و شرکت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی است.
رییس سازمان بازرسی افزود این شرکتها «اختلاف حسابی داشتند» که «تاکنون بخش مهمی از آن شفافسازی شده و بخشی نیز هنوز ادامه دارد».
او ادامه داد: «کسانی که [هر کدام] بین ۳ تا ۵۰ میلیون یورو عدم رفع تعهد ارزی داشتند، ۲۸۲۷ نفر بودند که مبلغ عدم رفع تعهد ارزیشان بیش از ۳۵ میلیارد یورو بود. کمتر از سه میلیون یورو عدم رفع تعهد نیز مربوط به ۱۷ هزار و ۶۲۴ نفر بود که [در مجموع] قریب ۶ میلیارد یورو عدم رفع تعهد ارزی داشتند.»
در ماههای اخیر، موضوع عدم بازگشت ارز حاصل از صادرات بارها در رسانهها مطرح شده و بار دیگر بحثها درباره فساد ساختاری و ضعف نظارت در جمهوری اسلامی را برجسته کرده است.
مهرماه ۱۴۰۴، خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران، گزارش داد از سال ۱۳۹۷، حدود ۹۵ میلیارد دلار ارز صادراتی، معادل ۳۵ درصد کل صادرات، به کشور بازنگشته است.
غلامرضا تاجگردون، رییس کمیسیون تلفیق بودجه مجلس شورای اسلامی، نیز پیشتر اعلام کرد طی هشت ماه سال ۱۴۰۴، حدود ۳۸ درصد از درآمد حاصل از فروش نفت ایران به کشور بازنگشته است.
انتقاد از نبود «اهلیتسنجی» در صدور کارتهای بازرگانی
رییس سازمان بازرسی کل کشور در ادامه نشست خبری خود، یکی از دلایل عدم پایبندی به تعهدات ارزی را «کوتاهی برخی دستگاهها در صدور کارتهای بازرگانی» دانست و از رویکرد وزارت صنعت و اتاق بازرگانی انتقاد کرد.
خداییان گفت: «وقتی تصمیم به صدور کارت بازرگانی برای فردی میگیرند، باید بررسی کنند که آیا آن فرد تولیدکننده یا تاجر است و در این زمینه تخصص و فعالیت دارد. باید اهلیتسنجی صورت گیرد.»
او اضافه کرد: «یک پیرزن که در عمرش شاید ۵۰ میلیون تومان به حسابش واریز نشده بود، کارت بازرگانی گرفته بود و آن را در اختیار دیگران قرار میداد. از سوی دیگر، با شخصی مواجه هستیم که کارت به نامش است، اما نه ارز را برگردانده و نه مالیات داده است. هنگام مراجعه میبینیم که او اصلا از این موضوع آگاه نیست.»
دیماه ۱۴۰۴، حسین صمصامی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، محمدباقر قالیباف را یکی از عوامل عدم بازگشت درآمد ارزی صادرکنندگان به کشور دانست و گفت برخی اظهارات رییس مجلس «سیگنال برنگردان ارز» را به صاحبان دلار و صادرکنندگان میدهد.
صمصامی ادامه داد: «آقای قالیباف و دیگرانی هستند که بارها این سیگنالها را به بیرون دادهاند که به متخلف انگیزه تخلف بیشتر را میدهد.»
در سالهای اخیر، بسیاری از مقامهای جمهوری اسلامی، اعضای خانواده و وابستگان آنها در پروندههای متعدد فساد اقتصادی نقش داشتهاند، اما یا با مصونیت قضایی روبهرو بودهاند یا پس از مدت کوتاهی از زندان آزاد شدهاند.
اورشلیمپست در سرمقاله خود نوشت که تفاهم اخیر میان واشینگتن و تهران، برخلاف ادعای دولت دونالد ترامپ، میتواند به تقویت جمهوری اسلامی بینجامد و به این حکومت فرصت دهد تا پس از هفتهها حملات نظامی و فشار اقتصادی، توان خود را بازسازی کند. به نوشته این روزنامه، بسیاری از مخالفان حکومت ایران نیز با ناباوری به این توافق نگاه میکنند و آن را عاملی برای افزایش «فضای تنفس» جمهوری اسلامی میدانند.
در این سرمقاله به اظهارات جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، اشاره شده که در دفاع از یادداشت تفاهم، از منتقدان اسرائیلی پرسیده بود «پیشنهاد دقیق شما چیست؟» اورشلیمپست در پاسخ مینویسد اسرائیلیها طی دههها شاهد گسترش شبکه نیروهای نیابتی [حکومت] ایران در لبنان، سوریه، عراق، یمن و غزه بودهاند و تجربه توافقهای پیشین و لغو تحریمها، دلیل نگرانی آنها از پیامدهای این توافق است.
این روزنامه همچنین به نقل از یکی از ساکنان تهران نوشت که فضای عمومی در ایران سرشار از ناامیدی و احساس خیانت است و هر اظهارنظر تازه مقامهای آمریکایی درباره توافق، این احساس را تشدید میکند. به نوشته اورشلیمپست، نگرانی اصلی منتقدان این نیست که [حکومت] ایران بلافاصله خطرناکتر شود، بلکه این است که توافق دو ابزار حیاتی، یعنی زمان و پول، را در اختیار جمهوری اسلامی قرار میدهد.
به باور نویسنده، زمان به حکومت ایران امکان میدهد نفس تازه کند، ساختارهای خود را بازسازی و موقعیتش را تثبیت کند و منابع مالی نیز به ادامه حمایت از گروههای نیابتی، بهویژه حزبالله لبنان، کمک خواهد کرد. در همین زمینه، تام کاتن، سناتور جمهوریخواه آمریکا، هشدار داده است که لغو تحریمهای صادرات نفت ایران میتواند روزانه تا ۲۰۰ میلیون دلار درآمد در اختیار تهران قرار دهد؛ پولی که به اعتقاد او صرف خدمات عمومی نخواهد شد، بلکه به تقویت نهادهای امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی اختصاص مییابد.
اورشلیمپست در ادامه مینویسد دونالد ترامپ با سیاست «فشار حداکثری» توانسته بود اقتصاد ایران را به شدت تضعیف کند و حتی برخی مقامهای امنیتی اسرائیل از احتمال فروپاشی اقتصادی جمهوری اسلامی سخن گفته بودند، اما توافق جدید این روند را متوقف کرده است. به نوشته این روزنامه، نگرانی از پیامدهای اقتصادی جنگ، از جمله افزایش قیمت سوخت و فشارهای سیاسی داخلی در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکا، از عوامل اصلی گرایش دولت ترامپ به توافق بوده است.
سرمقاله در پایان هشدار میدهد که تجربه گذشته نشان داده است محاسبات کوتاهمدت اقتصادی در قبال جمهوری اسلامی، اغلب به چالشهای راهبردی بلندمدت منجر میشود. به باور نویسنده، جمهوری اسلامی اکنون در آستانه دستیابی به همان چیزی قرار دارد که بیش از هر چیز به آن نیاز دارد؛ زمان بیشتر، منابع مالی بیشتر و فرصتی تازه برای دوام آوردن در برابر مخالفان خود.
هاآرتص که از روزنامههای منتقد نتانیاهو است، در این یادداشت تحلیلی نوشت که رویدادهای اخیر نشان دادهاند جایگاه بینالمللی اسرائیل بیش از هر زمان دیگری تضعیف شده و حتی نزدیکترین متحد این کشور، یعنی ایالات متحده، اکنون اسرائیل را عامل بیثباتی در منطقه میبیند. نویسنده با اشاره به اظهارات جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نوشت که سخنان او بازتاب نگاه بخشی از افکار عمومی جهان به اسرائیل است؛ کشوری که به گفته ونس، برای حل هر مشکلی به استفاده از نیروی نظامی متوسل میشود و بخش عمده توان دفاعی خود را مدیون کمکهای مالی و تسلیحاتی آمریکا است.
در این یادداشت آمده است که اگرچه بنیامین نتانیاهو از احتمال مقابله با [حکومت] ایران بدون حمایت آمریکا سخن گفته، اما اسرائیل نمیتواند سیاستی را ادامه دهد که حتی دولت دونالد ترامپ نیز با آن همراه نیست. به نوشته هاآرتص، سیاست خارجی دولت اسرائیل به جای پاسخ دادن به انتقادهای بینالمللی، در عمل به حذف و نادیده گرفتن آنها روی آورده است؛ در حالی که از نگاه بسیاری از کشورها، اسرائیل از زمان حمله هفتم اکتبر به یکی از عوامل اصلی بیثباتی منطقه تبدیل شده و سیاستهایش در کرانه باختری با تعریف آپارتاید همخوانی دارد.
هاآرتص همچنین یادداشت تفاهم اخیر میان آمریکا و [حکومت] ایران را توافقی نامطلوب برای اسرائیل توصیف کرد، اما تاکید کرد که نتانیاهو خود سهم عمدهای در شکلگیری این وضعیت داشته است. به نوشته این روزنامه، حتی بسیاری از مخالفان جنگ در آمریکا نیز این تفاهم را نوعی عقبنشینی واشینگتن در برابر تهران و نشانه شکست راهبردی دولت آمریکا میدانند.
در ادامه این تحلیل، نویسنده توافق هستهای سال ۲۰۱۵ را با تفاهم کنونی مقایسه کرده و نوشته است که توافق دوران باراک اوباما بر محدود کردن برنامه هستهای ایران و ایجاد سازوکار نظارتی متمرکز بود، نه تلاش برای محروم کردن ایران از تسلیحات متعارف مانند موشکهای بالستیک. به اعتقاد نویسنده، دولت آمریکا اکنون نیز نگران تلاشهای احتمالی نتانیاهو برای برهم زدن روند توافق است و نهادهای اطلاعاتی این کشور نسبت به چنین احتمالی هشدار دادهاند.
هاآرتص در پایان این پرسش را مطرح میکند که آیا مخالفان دولت اسرائیل بار دیگر از هر اقدام نظامی نتانیاهو حمایت خواهند کرد یا این بار در برابر آن خواهند ایستاد. نویسنده هشدار میدهد که احتمال آغاز یک عملیات نظامی جدید، از جمله در کرانه باختری، برای برهم زدن فضای سیاسی و امنیتی منتفی نیست و از احزاب مخالف میخواهد پیش از انتخابات، با صدور بیانیهای مشترک، مخالفت خود را با هرگونه «جنگ انتخابی» اعلام کنند تا به گفته او، از ادامه روند خودویرانگر دولت نتانیاهو جلوگیری شود.
وبسایت اسرائیلی واینت در تحلیلی مفصل نوشت که اگرچه عملیات نظامی مشترک اسرائیل و آمریکا علیه حکومت ایران ضربات سنگینی به برنامه هستهای، توان موشکی، صنایع دفاعی و سامانههای پدافندی جمهوری اسلامی وارد کرد، اما یادداشت تفاهمی که دولت دونالد ترامپ با تهران امضا کرد، بسیاری از این دستاوردها را از نظر راهبردی تضعیف کرد و [حکومت] ایران را در موقعیتی برتر قرار داد.
رون بنیشای، تحلیلگر نظامی واینت، عملیات «شیر خیزان» را نقطه اوج موفقیتهای نظامی اسرائیل در جنگ با [حکومت] ایران توصیف کرد، اما نوشت یادداشت تفاهمی که با میانجیگری آمریکا به امضا رسید و به عملیات «شیر غران» پایان داد، اسرائیل را به پایینترین جایگاه راهبردی خود در سالهای اخیر رساند. به نوشته او، [حکومت] ایران توانست شکست نظامی خود را به یک پیروزی سیاسی و روانی تبدیل کند، در حالی که آمریکا و اسرائیل بخشی از دستاوردهای نظامی خود را در عرصه دیپلماتیک از دست دادند.
این تحلیل میگوید عملیات نظامی، برنامه هستهای ایران را بین سه تا پنج سال به عقب انداخته است. به نوشته واینت، تاسیسات اصلی غنیسازی از کار افتاده، تاسیسات فردو با بمبافکنهای آمریکایی به شدت آسیب دیده، شماری از دانشمندان هستهای کشته شدهاند و حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی در سایتهای نطنز، فردو و اصفهان زیر آوار مدفون شده است. با این حال، نویسنده تاکید میکند که اورانیوم غنیشده همچنان از بین نرفته و دانش فنی ایران نیز حفظ شده است؛ بنابراین تهدید هستهای به طور کامل برطرف نشده، بلکه تنها برای چند سال به تعویق افتاده است.
بنیشای معتقد است [حکومت] ایران در آینده نزدیک قادر نخواهد بود ظرف چند هفته یا چند ماه به سلاح هستهای دست یابد، زیرا علاوه بر مواد شکافتپذیر، برای تولید یک سلاح قابل اتکا به آزمایشهای هستهای، تولید چندین کلاهک و اطمینان از عملکرد آنها نیاز دارد؛ فرآیندی که به گفته او از دید نهادهای اطلاعاتی و آژانس بینالمللی انرژی اتمی پنهان نخواهد ماند. او میافزاید موساد، اطلاعات نظامی اسرائیل و نهادهای اطلاعاتی آمریکا همچنان برنامه هستهای ایران را به دقت زیر نظر دارند.
به نوشته واینت، عملیات نظامی همچنین بیش از نیمی از موشکهای بالستیک و پرتابگرهای ایران را نابود کرد و کارخانههای تولید موشک، مجتمعهای فولاد، صنایع پتروشیمی و مراکز تحقیق و توسعه مرتبط با برنامههای نظامی جمهوری اسلامی تقریباً به طور کامل منهدم شدند. نویسنده این بخش را مهمترین دستاورد راهبردی عملیات میداند، زیرا معتقد است بازسازی صنایع دفاعی ایران حتی در صورت لغو تحریمها و دسترسی تهران به منابع مالی، دستکم دو تا سه سال زمان خواهد برد.
با وجود این، تحلیلگر واینت هشدار میدهد که تهدید موشکی همچنان پابرجاست. به نوشته او، [حکومت] ایران هنوز بیش از هزار موشک بالستیک و چند هزار پهپاد انفجاری در اختیار دارد و هرچند دیگر قادر به اجرای طرح اولیه خود برای تولید هشت هزار موشک و اشباع سامانههای دفاعی اسرائیل نیست، اما همچنان میتواند اسرائیل، کشورهای منطقه و حتی اروپا را تهدید کند.
این گزارش همچنین از نابودی گسترده سامانههای پدافند هوایی ایران به عنوان یکی دیگر از موفقیتهای مهم اسرائیل یاد میکند. به گفته نویسنده، نیروی هوایی اسرائیل اکنون آزادی عمل قابل توجهی در آسمان ایران دارد و تهران میداند تقریباً همه زیرساختهای حیاتی نظامی، هستهای، صنعتی و اقتصادیاش در معرض حمله قرار دارند. با این حال، او هشدار میدهد که اگر ایران با کمک چین یا روسیه سامانههای پدافندی خود را بازسازی کند، این برتری ممکن است از میان برود.
بنیشای در ادامه به روند مذاکرات منتهی به تفاهم نیز میپردازد و تاکید میکند ایران با بستن تنگه هرمز و ایجاد فشار اقتصادی بر آمریکا و جهان، توانست ترامپ را به پذیرش توافقی سوق دهد که بیش از آنکه منافع اسرائیل را تامین کند، به بقای حکومت ایران کمک میکند. او مینویسد تهران از این توافق برای دریافت منابع مالی، بازسازی توان نظامی و محدود کردن آزادی عمل ارتش اسرائیل در ایران و لبنان استفاده خواهد کرد و همچنین موفق شده میان واشینگتن و تلآویو شکاف سیاسی ایجاد کند.
در بخش دیگری از این تحلیل، نویسنده به وضعیت داخلی ایران پرداخته و مینویسد موساد همچنان سقوط حکومت جمهوری اسلامی را محتمل میداند. به گفته او، بحران آب، برق، تورم، بیکاری و مشکلات اقتصادی میتواند در دو تا سه سال آینده حکومت را با فشارهای داخلی بیشتری روبهرو کند، اما اگر آمریکا تحریمها را لغو و داراییهای مسدودشده ایران را آزاد کند، این روند ممکن است متوقف شود.
واینت همچنین وضعیت گروههای نیابتی حکومت ایران را بررسی کرده و نوشته است که جمهوری اسلامی در جریان جنگ دریافت حزبالله، حوثیها و گروههای مسلح عراقی آنگونه که انتظار میرفت از تهران حمایت نکردند. با این حال، در مراحل بعدی درگیری، حزبالله بار دیگر به درخواست [حکومت] ایران حملات خود علیه اسرائیل را از سر گرفت و همین امر، به گفته نویسنده، بهانهای شد تا ترامپ آزادی عمل اسرائیل در لبنان را نیز محدود کند.
به نوشته این تحلیل، اگرچه حزبالله بخش بزرگی از توان موشکی و هزاران نیروی خود را از دست داده و با مخالفت فزاینده در داخل لبنان روبهرو است، اما همچنان قادر است با راکت، موشکهای ضدتانک، پهپادها و عملیات چریکی زندگی در شمال اسرائیل را مختل کند. نویسنده تاکید میکند که خلع سلاح کامل حزبالله تنها با عملیات گسترده زمینی در لبنان امکانپذیر است، اما ارتش اسرائیل در حال حاضر توان انسانی و لجستیکی لازم برای چنین جنگی را ندارد.
بنیشای در پایان جمعبندی میکند که اگرچه وضعیت امنیتی اسرائیل نسبت به پیش از آغاز جنگ بهتر شده و تهدیدهای حکومت ایران و حزبالله تا حدی به عقب رانده شدهاند، اما این تهدیدها از میان نرفتهاند. او مینویسد اسرائیل در عرصه نظامی به موفقیتهای مهمی دست یافته، اما فاقد راهبرد سیاسی و دیپلماتیک برای تبدیل این موفقیتها به دستاوردهای پایدار است. به اعتقاد نویسنده، بعید است جنگ با [حکومت] ایران در آینده نزدیک از سر گرفته شود، زیرا هم آمریکا تا پایان سال ۲۰۲۶ تمایلی به بازگشت به درگیری ندارد و هم جمهوری اسلامی برای دستیابی به لغو تحریمها، فعلاً از تشدید تنش با واشینگتن پرهیز خواهد کرد. با این حال، او نتیجه میگیرد که هرچند شهروندان اسرائیل امروز نسبت به قبل امنیت بیشتری دارند، اما این کشور از منظر راهبردی در یکی از دشوارترین مقاطع تاریخ خود قرار گرفته است.
بندرور یمینی، نویسنده این یادداشت، با انتقاد از رویکرد ترامپ در قبال ایران، نوشت که رییسجمهوری آمریکا عملاً کنترل اوضاع را به تهران سپرده است. او مدعی شد [حکومت] ایران، در حالی که هنوز توافق به طور کامل اجرایی نشده، با تهدید به بستن تنگه هرمز و شلیک موشکهای بالستیک به اسرائیل، مفاد تفاهم را نقض کرده و همزمان از حزبالله برای افزایش فشار بر اسرائیل و ایجاد شکاف میان واشینگتن و تلآویو بهره میبرد.
به نوشته واینت، تهران با استفاده از حزبالله، اسرائیل را در برابر یک دوراهی قرار داده است؛ به گونهای که پاسخ نظامی اسرائیل به حملات حزبالله، همان نتیجهای است که [حکومت] ایران به دنبال آن است و در مقابل، خودداری از واکنش نیز میتواند به افزایش جسارت [حکومت] ایران و حزبالله منجر شود.
نویسنده معتقد است اسرائیل باید پیش از هر اقدام نظامی، از ظرفیتهای دیپلماتیک برای برجسته کردن نقض آتشبس از سوی حزبالله استفاده کند تا افکار عمومی جهانی مسئولیت تنشها را متوجه این گروه بداند.
در بخش دیگری از این یادداشت، به برگزاری مذاکرات در اقامتگاه بورگناشتوک سوئیس اشاره شده و نقش قطر در میزبانی این گفتوگوها مورد انتقاد قرار گرفته است. نویسنده تاکید کرده که با توجه به مالکیت محل مذاکرات توسط «صندوق ثروت ملی قطر»، این کشور به اطلاعات مذاکرات دسترسی خواهد داشت و این موضوع در نهایت به سود [حکومت] ایران تمام میشود.
نویسنده همچنین استدلالهای دولت ترامپ درباره ضرورت توافق برای جلوگیری از افزایش قیمت نفت و بحران اقتصادی جهانی را رد کرده و نوشته است که آمریکا به اندازهای در این توافق سرمایهگذاری سیاسی کرده که حتی در صورت بستن تنگه هرمز یا حمله موشکی [حکومت] ایران به اسرائیل نیز از آن عقبنشینی نخواهد کرد. به اعتقاد او، تفاهم کنونی نه تنها موجب مهار حکومت ایران نشده، بلکه موقعیت راهبردی تهران را تقویت کرده است.
بندرور یمینی در پایان هشدار داده است که حتی اگر بحران کنونی پایان یابد، اسرائیل ناچار خواهد بود برای بازسازی جایگاه خود در روابط با ایالات متحده تلاش کند؛ زیرا در غیر این صورت، چالشهای آینده به مراتب بزرگتر از مشکلات امروز خواهند بود.
