نشست مشترک نمایندگان آمریکا و کشورهای عربی درباره پیشنویس قطعنامه تنگه هرمز آغاز شد. بحرین با حمایت آمریکا و چند کشور عربی این متن را به شورای امنیت ارائه کرده است. پیشنویس از ایران میخواهد حملات به کشتیها را متوقف کند و بر آزادی ناوبری و ایجاد کریدور بشردوستانه تاکید دارد.
نشست مشترک نمایندگان آمریکا و چند کشور عربی درباره پیشنویس قطعنامه مربوط به تنگه هرمز آغاز شد. در بیانیه این نشست آمده است پادشاهی بحرین به همراه ایالات متحده و با حمایت کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، این پیشنویس را به شورای امنیت ارائه کرده است.
در بیانیه تاکید شده تنگه هرمز یکی از حیاتیترین گذرگاههای دریایی جهان است که برای ثبات منطقه خلیج فارس و اقتصاد جهانی اهمیت دارد و تحولات اخیر ضرورت حفظ امنیت و باز بودن کامل این آبراه را برجسته کرده است.
نماینده بحرین گفت این پیشنویس، در ادامه قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت، از ایران میخواهد فورا تمامی حملات و تهدیدها علیه کشتیهای تجاری را متوقف کند و به موضوع مینگذاری و یدککشی غیرقانونی نیز میپردازد.
به گفته نماینده بحرین، این متن بر آزادی ناوبری مطابق حقوق بینالملل استوار است و از تلاشها برای دستیابی به صلحی پایدار در منطقه و تشویق گفتوگو حمایت میکند.
این وزارتخانه در بیانیهای که پنجشنبه ۱۷ اردیبهشت در وبسایت رسمیاش منتشر شد، از تحریم علی معارج البهادلی، معاون وزیر نفت عراق، یک قاچاقچی نفت، سه نفر از اعضای دو گروه شبهنظامی مورد حمایت جمهوری اسلامی و چهار شرکت فعال در صنایع نفتی، خدمات دریایی و پیمانکاری عمومی خبر داد.
این بیانیه میگوید که معاون وزیر نفت عراق از جایگاه خود برای «انحراف» مسیر انتقال و فروش نفت بهنفع حکومت ایران و «تسهیل کمک به شبهنظامیان تروریستی همسو با جمهوری اسلامی» سوءاستفاده میکند.
بر اساس این بیانیه، دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا سه رهبر ارشد کتائب سیدالشهدا و عصائب اهلالحق را تحریم کرده است.
این افراد مصطفی هاشم لازم بهادلی (سید عون)، مسئول اقتصادی عصائب اهل الحق؛ احمد خضیر مخصوص، معاون پیشین دبیرکل کتائب سیدالشهداء؛ و محمد عیسی کاظم شویلی (ابو مریم)، مسئول ارشد کتائب سیدالشهداء نام دارد.
سلیم احمد سعید، نیز یکی دیگر از افراد تحریمشده است که وزارت خزانهداری آمریکا او را یک قاچاقچی نفت مرتبط با جمهوری اسلامی معرفی میکند.
همه شرکتهای تحریمشده شامل در این فهرست به مصطفی هاشم لازم بهادلی تعلق دارند.
در این بیانیه به نقل از اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، آمده است: «حکومت ایران مانند یک باند تبهکار، منابعی را غارت میکند که بهحق متعلق به مردم عراق است. وزارت خزانهداری در برابر سوءاستفاده نیروهای نظامی ایران از نفت عراق برای تامین مالی تروریسم علیه ایالات متحده و شرکای ما دست روی دست نخواهد گذاشت.»
در بخش دیگری از این بیانیه بر عزم دولت آمریکا به ادامه فشار حداکثری علیه حکومت ایران و پیشبرد طرح «خشم اقتصادی» در امتداد حملات نظامی موسوم به «خشم حماسی» تاکید شده است.
در این بیانیه آمده است: «وزارت خزانهداری فشار حداکثری بر ایران را حفظ میکند و توانایی حکومت ایران برای ایجاد، جابهجایی و بازگرداندن منابع مالی را هدف میگیرد. همچنین، بهطور تهاجمی طرح «خشم اقتصادی» را پیش میبرد و میلیاردها دلار درآمد نفتی مورد انتظار را مختل میکند.»
وزارت خزانهداری تاکید میکند که اقدامات این نهاد به مسدود شدن نزدیک به نیم میلیارد دلار رمزارز مرتبط با جمهوری اسلامی منجر شده و با هدف قرار دادن شبکههای بانکی سایه توان تهران را فرسوده کرده است.
با وجود گزارشهای منتشر شده درباره احتمال توافق تهران و واشینگتن، آمریکا همچنان به اعمال فشارهای اقتصادی بر جمهوری اسلامی ادامه میدهد.
وزارت خزانهداری آمریکا ۱۱ اردیبهشت نیز ناصر قاسمیراد، مسعود محمدرضایی از اتباع ایران، پدرام پیروزان، حسین محمدرضایی و احسان تحیری از ایران و امارات متحده عربی و شینچون لی از چین و چهار شرکت اماراتی، ۱۰ شرکت در هنگکنگ، سه شرکت ایرانی، یک شرکت چینی و یک شرکت بریتانیایی را تحریم کرد.
وزارت خزانهداری آمریکا هشتم اردیبهشت نیز با انتشار بیانیهای، از تحریم ۳۵ فرد و نهاد مرتبط با «شبکه بانکداری سایه» جمهوری اسلامی در چارچوب کارزار «خشم حماسی» خبر داد.
بر اساس این بیانیه، این شبکه با تسهیل جابهجایی دهها میلیارد دلار، به دور زدن تحریمها و تامین مالی «فعالیتهای تروریستی» مورد حمایت حکومت ایران کمک میکند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی که پنجشنبه ۱۷ اردیبهشت منتشر شد، به نقل از منابع آگاه نزدیک به دولتهای هر دو کشور نوشت که تلاشهای جاری با هدف رسیدن به یک یادداشت تفاهم موقت انجام میشود و چارچوب پیشنهادی قرار است در سه مرحله پایان رسمی جنگ، حل بحران در تنگه هرمز و آغاز یک بازه ۳۰ روزه برای مذاکره با هدف رسیدن به یک توافق گستردهتر پیش برود.
به گفته منابع، حتی بر سر همین طرح محدود نیز هنوز شکافهایی باقی مانده است. این رسانه نوشته است که هر توافق گستردهتری باید به اختلافهای طولانیمدت و حلنشدهای مانند برنامه هستهای جمهوری اسلامی بپردازد.
پایان دادن به جنگ
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در دو روز گذشته بارها تکرار کرده که جنگ به پایان خود نزدیک شده است و اگر جمهوری اسلامی شرطهای آمریکا را بپذیرد، چالشها حلوفصل خواهد شد.
از سوی دیگر مقامهای جمهوری اسلامی نیز بر ابراز بیاعتمادی خود نسبت به دولت ترامپ و متحد او، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، افزودهاند.
رسول سناییراد، معاون عقیدتی سیاسی دفتر خامنهای، پنجشنبه در گفتوگو با رسانههای ایران، آمریکا را به «زیادهخواهی و امتناع از پذیرش واقعیتها» متهم کرد و این موضوع را عامل رسیدن به نوعی «بنبست» خواند.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، نیز چهارشنبه در یک پیام صوتی که در کانال تلگرام منتسب به او منتشر شد، اعلام کرد که احتمال حمله نظامی، «بهویژه حملات تروریستی» را کم نمیداند، اما به گفته او بخشی از «طراحی دشمن» که به جامعه مربوط میشود، «ضعیف کردن ایران از درون» است.
قالیباف افزود دشمن به فشار اقتصادی «بسیار امید بسته» و بر اساس «گزارشهای غلط» تصمیمگیری کرده است.
مقامهای جمهوری اسلامی به تصمیم آمریکا و اسرائیل در دو جنگ اخیر اشاره میکنند، در حالی که در هر دو مورد تلاشهایی برای حل مسائل از راه دیپلماتیک جریان داشت. تهران همچنین حملات اسرائیل در جریان آتشبسها در غزه و لبنان را از دلایل بیاعتمادی خود به دوام آتشبس و طرح مطالبه تضمین خارجی برای پایان هرگونه حمله عنوان میکند.
هرمز و محاصره خلیج فارس
تهران کنترل بر هرمز، و واشینگتن محاصره بندرهای جنوب ایران را، اهرمهای اصلی فشار خود میدانند.
اما به نوشته رویترز، بهکارگیری این اهرمهای فشار برای هر دو طرف زیانبار است. از یک سو اقتصاد ایران با فاجعه روبهروست و ناتوانی جمهوری اسلامی در صادرات نفت ممکن است به بحران کمبود ظرفیت ذخیرهسازی و کاهش تولید منجر شود.
در همین حال، محاصره تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی سبب بحران انرژی در سطح جهانی شده و افزایش قیمت سوخت در ایالات متحده چند ماه مانده به انتخابات میاندورهای آمریکا حزب حاکم را به دردسر انداخته است.
جمهوری اسلامی خواهان به رسمیت شناخته شدن رسمی کنترل خود بر این آبراه حیاتی است، اما بسیاری از کشورهای جهان آشکارا با این مطالبه مخالفند و آن را خلاف قواعد و قوانین بینالمللی میدانند.
برنامه هستهای جمهوری اسلامی
غرب و در راس آن ایالات متحده معتقدند جمهوری اسلامی قصد دارد بمب هستهای بسازد. جمهوری اسلامی همواره این موضوع را رد کرده و گفته است برنامه اتمیاش صرفا اهداف صلحآمیز دارد و بر غنیسازی با هدف تامین سوخت نیروگاهها و مصارف غیرنظامی از جمله پزشکی متمرکز است اما از سویی، سطح غنیسازی را به حدی رسانده که میتواند ماده لازم برای کلاهک جنگی را نیز فراهم کند.
واشینگتن میخواهد جمهوری اسلامی دستکم به مدت ۲۰ سال غنیسازی را متوقف کند و ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را تحویل آمریکا دهد. اما از سوی دیگر جمهوری اسلامی خواهان بهرسمیتشناختهشدنِ حق خود برای غنیسازی است. این دو مطالبه نقیض مهمترین محل اختلاف در تمام ادوار مذاکرات بوده است.
بهنوشته رویترز شاید در نهایت و در این مرحله از گفتوگوها توافقی حاصل شود که شامل تعلیق چندساله غنیسازی و صدور اورانیوم با غنای بالا در ایران باشد، اما رسیدن به چنین توافقی هنوز بسیار دور به نظر میرسد.
برنامه مناقشهبرانگیز موشکی و موشکهای دوربُرد
یکی از خواستههای اصلی آمریکا پیش از شروع جنگ دوم در نهم اسفند این بود که جمهوری اسلامی بُرد موشکهای بالستیک خود را محدود کند، بهنحوی که بُرد آنها کوتاهتر از فاصله این کشور با اسرائیل باشد. جمهوری اسلامی تا پیش از این دور از مذاکرات حاضر نشد این موضوع را به بحث بگذارد.
از سوی دیگر، آمریکا اعلام کرده است که دو جنگ اخیر ذخایر و صنایع موشکی جمهوری اسلامی را بهشدت تضعیف کرده است اما پژوهشهای رسانهها و برخی اندیشکدهها از این حکایت دارد که میزان این آسیب و سطح موفقیت آمریکا و اسرائیل در عقب راندن برنامه موشکی جمهوری اسلامی محل تردید است. به نوشته رویترز هنوز روشن نیست که در یک توافق صلح بزرگتر، آمریکا همچنان بر محدودیت بُرد موشکها پافشاری خواهد کرد یا نه.
اسرائیل و کشورهای خلیج فارس چه فکر میکنند؟
اسرائیل بهطور مستقیم در تلاشهای صلح مشارکت ندارد، با این حال در دو روز گذشته علاوه بر شخص نتانیاهو، دیگر اعضای دولت او نیز در روزهای گذشته بر ارتباط مستمر و روزانه او ترامپ و رایزنی دائمی درباره تحولات ایران تاکید کردهاند.
اظهارات مقامهای اسرائیل نشان میدهد وضعیت کنونی این جنگ برای آنها مطلوب نیست و همچنان دو خواسته اصلی مبنی بر محدود شدن صنایع موشکی جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی مورد حمایت جمهوری اسلامی، بهویژه حزبالله، در اظهار نظرهای آنها پررنگ است.
کشورهای خلیج فارس درباره چگونگی پایان دادن به این درگیری موضع واحدی ندارند. آنها در طول جنگ هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفتهاند و با هر توافقی مخالفت خواهند کرد که به مساله توانایی حکومت ایران برای حمله به آنها یا ایجاد بیثباتی در تنگه هرمز بیتوجه باشد.
آیا کشورهای اروپایی، چین یا روسیه میتوانند نقشی ایفا کنند؟
کشورهای اروپایی نیز بهدلیل تحریمهای مستقل خود علیه جمهوری اسلامی، خواهان نقشآفرینی در هر توافقی خواهند بود که هدف آن حلوفصل اختلاف هستهای است. فرانسه، آلمان و بریتانیا در توافق سال ۲۰۱۵ نقش فعالی داشتند و اکنون نیز پیشنهاد دادهاند پس از پایان جنگ، در تضمین عبور و مرور آزاد از تنگه هرمز مشارکت کنند.
چین، بهعنوان یکی از خریداران عمده نفت خلیج فارس که از مسیر تنگه هرمز منتقل میشود، میتواند برای تهران بازیگری مهم باشد. سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی به پکن پیش از دیدار ترامپ از این کشور، و اظهارات او درباره امید به ایفای نقش چین در برقراری صلح در خاورمیانه را میتوان نشانهای از ایفای نقش این کشور بهعنوان تضمیندهنده در توافق احتمالی ارزیابی کرد. با این حال، چین تاکنون نشانهای از علاقه به ایفای چنین نقشی بروز نداده است.
اظهارات مقامات تهران و مسکو، نشانههایی به دست میدهد که هر دو کشور با نقشآفرینی روسیه در تعیین سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالا موافقند اما روشن نیست که واشینگتن حاضر است ایفای چنین نقشی از جانب مسکو را بپذیرد یا نه.
بهگفته خویشاوندان این جاویدنام ۴۲ ساله، اگرچه سنگ قبر او برای نصب در باغ رضوان آماده بود، اما ماموران به بهانه درج بیت شعری مشابه آنچه بر مزار پدرش نوشته شده بود، جلوگیری کردند.
نوشتن عبارتی با عنوان «تا ابد در من و سرزمینم» بر بالای این سنگ، از دیگر دلایل مخالفت با نصب آن بود.
پیکر محسن اکنون در قبری دوطبقه به همراه مادربزرگش به خاک سپرده شده است.
روی این سنگ مزار پیشتر عبارت «مگر کانون مهرماه میشود خاموش بماند»، نوشته شده بود اما اکنون با وجود مخالفت اعضای خانواده، ماموران امنیتی اجازه ندادند بار دیگر این عبارت را بر سنگ مزار دو نفره آنان حک کنند.
با گذشت حدود چهار ماه از کشته شدن محسن، همچنان سنگی بر مزار او نصب نشده است.
پیشتر نیز گزارشهایی به ایراناینترنشنال رسیده بود که نشان میداد در اواخر فروردین، سنگ مزار شماری از جاویدنامان مخدوش یا با لایههایی از سیمان پوشانده شده است.
همزمان با پوشاندن و مخدوش کردن قبور، گزارشهایی از فشار بر خانوادهها برای تغییر عبارات درجشده روی سنگها منتشر شده بود.
در مواردی، درج واژه «جاویدنام» یا عباراتی چون «فرزند ایران» با اعتراض برخی نهادهای حکومتی مواجه شده بود و تهدید به شکستن سنگ را در پی داشت.
این اقدامها که در «باغ رضوان» رشت و بخشهایی از «بهشت زهرا» در تهران با فشار و تهدید رخ داد، در برخی موارد با واکنش خانوادهها همراه بود.
محسن رشیدی خانیآبادی یکی از جدیدترین نمونهها در اعمال این محدودیتها و فشارهای حکومتی است.
او شامگاه ۱۹ دی در اعتراضات منطقه بهارستان شهر اصفهان کشته شد.
بهارستان اصفهان یکی از نقاط کانونی تجمعات اعتراضی در جریان انقلاب ملی ایرانیان بود.
سازمان حقوق بشر ایران پیشتر به نقل از شاهدان عینی و کادر درمان گزارش داده بود نیروهای حکومتی در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی با استفاده از سلاحهای جنگی بهطور گسترده بهسوی معترضان و شهروندان در دستکم ۱۶ شهر و یک روستا در استان اصفهان شلیک کردهاند، به بیمارستانها یورش بردهاند و دست به انتقال سریع اجساد و فشار بر خانوادههای قربانیان زدهاند.
این نهاد حقوق بشری به نقل از شاهدان نوشته بود این دو شب، در منطقه بهارستان بین ۳۰۰ تا ۳۵۰ نفر معترض کشته شدند.
عرشیا احمدپور ۱۸ ساله و مهدی کناری خانیآبادی ۴۴ ساله دو تن از جاویدنامان این منطقه بودند.
نتانیاهو پنجشنبه ۱۷ اردیبهشت در پیامی ویدیویی درباره این فرمانده حزبالله گفت: «روز گذشته فرمانده نیروی رضوان حزبالله را در قلب بیروت کشتیم.»
او افزود: «این همان تروریست ارشدی است که طرح تصرف شمال را هدایت میکرد. او باور داشت که میتواند از مقر تروریستی مخفی خود در بیروت، همچنان حملات علیه نیروها و جوامع ما را هدایت کند.»
نخستوزیر اسرائیل افزود: «ظاهرا او در مطبوعات خوانده بود که در بیروت مصونیت دارد. خب، خواند و این [مصونیت] دیگر اتفاق نخواهد افتاد.»
نتانیاهو همچنین گزارش داد که اسرائیل در ماه گذشته بیش از ۲۰۰ نیروی عملیاتی حزبالله را کشته است.
او گفت: «ما در غزه نیز همین کار را انجام میدهیم، از بین بردن هستههای تروریستی، از جمله دیروز.»
در هر دو جبهه لبنان و غزه، و همچنین در جنگ علیه جمهوری اسلامی، یک آتشبس مورد حمایت آمریکا برقرار است و هم حماس و هم حزبالله از خلع سلاح خودداری میکنند.
نتانیاهو ادامه داد: «من به دشمنانمان به روشنترین شکل ممکن میگویم: هیچ تروریستی مصونیت ندارد. هر کسی که اسرائیل را تهدید کند، جان خودش را به خطر میاندازد.»
نتانیاهو در شش ماه آینده با یک انتخابات سراسری روبهرو است؛ انتخاباتی که در آن، رهبری او در جنگهای پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ بدون تردید یکی از مسائل محوری خواهد بود.
ارتش اسرائیل پنجشنبه تایید کرد احمد غالب بلوط، معروف به «مالک»، فرمانده یگان رضوان (نیروی ویژه) حزبالله، در حمله چهارشنبه به ضاحیه بیروت کشته شده است.
محمدعلی بزی، رییس بخش اطلاعات واحد نصر و حسین حسن رومانی، از فرماندهان پدافند هوایی حزبالله، نیز در حملات چهارشنبه از پا درآمدند.
چهارشنبه، نخستوزیر اسرائیل، و اسرائیل کاتس، وزیر دفاع این کشور، در بیانیهای مشترک گفتند ارتش اسرائیل در عملیاتی در بیروت، به فرمانده یگان رضوان حزبالله حمله کرده و قصد داشته او را «خنثی» کند.
در این بیانیه آمده بود نیروهای رضوان تحت فرماندهی این فرد، مسئول تیراندازی به شهرکهای اسرائیلی و حمله به سربازان اسرائیلی بودهاند.
همچنین ارتش اسرائیل اعلام کرد صبح پنجشنبه حدود ۲۰ موضع حزبالله را در مناطق مختلف در جنوب لبنان هدف قرار داده است.
در حالی که آکسیوس از احتمال توافق تهران و واشینگتن برای پایان جنگ خبر داده، تبادل آتش میان اسرائیل و حزبالله همچنان ادامه دارد و چشمانداز معادلات لبنان را در هالهای از ابهام فرو برده است.
همچنین در روزهای اخیر، تنشهای لفظی میان عون و نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، بر نگرانیها نسبت به تشدید بیثباتی در این کشور افزوده است.
قاسم هفتم اردیبهشت گفتوگوهای مستقیم دولت لبنان با اسرائیل را «گناهی بزرگ» خواند و گفت این مذاکرات لبنان را «بیثبات» خواهد کرد.
عون نیز در پاسخ، به وابستگی حزبالله به جمهوری اسلامی اشاره کرد و گفت: «خیانت را کسانی مرتکب میشوند که کشور خود را برای تامین منافع خارجی به جنگ میبرند.»
