آسوشیتدپرس به نقل از مقامهای آمریکایی، اسرائیلی و عرب نوشت که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به رهبری عربستان سعودی و امارات به دونالد ترامپ فشار میآورند که «تا تضعیف جمهوری اسلامی به حد کافی» به جنگ ادامه دهد. قطر و عمان همچنان از راه حل دیپلماتیک حمایت میکنند.
این رسانه در گزارشی که بامداد سهشنبه ۱۱ فروردین انتشار یافت، نوشت که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در ابتدا بابت اینکه پیش از جنگ اطلاعات کافی درباره حمله آمریکا و اسرائیل دریافت نکرده بودند، همینطور از اینکه آمریکا هشدارهایشان درباره پیامدهای ویرانگر جنگ برای کل منطقه را نادیده گرفته بود، گلایه داشتند. با وجود این، اکنون به کاخ سفید میگویند که این جنگ یک فرصت تاریخی برای «از کار انداختن کامل و همیشگی حاکمیت روحانیون در ایران» فراهم کرده است.
آسوشیتدپرس نوشت: «مقامهایی از عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت و بحرین در گفتوگوهای خصوصی اعلام کردهاند که نمیخواهند عملیات نظامی تا زمانی که تغییرات قابلتوجهی در رهبری ایران رخ ندهد یا تغییر چشمگیری در رفتار ایران ایجاد نشود، پایان یابد.»
یک دیپلمات از کشورهای حاشیه خلیج فارس در گفتوگو با این رسانه از وجود برخی اختلافنظرها خبر داد و گفت که عربستان و امارات در خط مقدم درخواستها برای افزایش فشار نظامی بر تهران قرار دارند.
آسوشیتدپرس، همچنین به نقل از یک منبع مطلع نوشت که محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان،به مقامهای کاخ سفید گفته است که تضعیف بیشتر توان نظامی و رهبری روحانی ایران در راستای منافع بلندمدت منطقه خلیج فارس و فراتر از آن است.
عربستان و امارات موافق ادامه حملات، عمان و قطر حامی دیپلماسی
به گفته این دیپلمات، امارات متحده عربی شاید تندروترین کشور خلیج فارس در این زمینه باشد و بهشدت ترامپ را برای صدور دستور حمله زمینی تحت فشار قرار میدهد. کویت و بحرین نیز از این گزینه حمایت میکنند.
طی یک ماه گذشته شدیدترین بخش از کارزار نظامی جمهوری اسلامی در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل علیه امارات انجام شده است. به گفته مقامهای رسمی امارات، این کشور در چهار هفته نخست حملات با بیش از ۲۳۰۰ حمله موشکی و پهپادی تهران مواجه شده است.
در مقابل، عمان و قطر که بهطور سنتی در نقش میانجی در مذاکرات غرب با جمهوری اسلامی ظاهر شدهاند، از راهحل دیپلماتیک حمایت کردهاند.
این دیپلمات همچنین گفت عربستان به آمریکا استدلال کرده که پایان دادن به جنگ در مقطع کنونی به «توافق خوبی» که امنیت همسایگان عرب ایران را تضمین کند، منجر نخواهد شد.
سعودیها خواستار توافقی هستند که برنامه هستهای جمهوری اسلامی را خنثی کند، توانمندیهای موشکهای بالستیک آن را از بین ببرد، به حمایت تهران از گروههای نیابتی پایان دهد، و همچنین تضمین کند که جمهوری اسلامی در آینده نتواند تنگه هرمز را بهطور موثر مسدود کند.
آسوشیتدپرس تحقق این اهداف را مساوی با «تغییر اساسی مسیر نظامی دینی حاکم بر ایران یا کنار رفتن کامل آن» ارزیابی کرده است.
این رسانه نوشته است که کاخ سفید از اظهارنظر درباره این گزارش و رایزنیها با متحدان خلیج فارس خودداری کرد. اما مارکو روبیو، وزیر امو خارجه آمریکا، روز دوشنبه تاکید کرد که ایالات متحده و متحدان عرب خلیج فارس درباره ایران همنظرند.
روبیو در برنامه «صبح بخیر آمریکا» شبکه اِیبیسی حاکمان ایران را «افراطگرایان مذهبی با دیدگاهی آخرالزمانی نسبت به آینده» خواند که «هرگز نباید اجازه یابند به سلاح هستهای دست پیدا کنند».
او افزود: «همه همسایگانشان این را میدانند، به همین دلیل است که همگی از اقداماتی که ما انجام میدهیم حمایت کردهاند.»
آسوشیتدپرس نوشت که سعودیها همزمان نسبت به طولانی شدن درگیری هم حساسند چون میدانند هرچه درگیری طولانیتر شود، فرصت جمهوری اسلامی برای حمله به زیرساختهای انرژی عربستان نیز بیشتر خواهد شد.
یک مقام دولتی سعودی تاکید کرد که این کشور در نهایت خواهان یک راهحل سیاسی برای بحران است، اما تمرکز فوری آن همچنان بر حفاظت از مردم و زیرساختهای حیاتیاش قرار دارد.
درخواست به ضربه زدن اساسی به ساختار جمهوری اسلامی در حالی از سوی کشورهای خلیج فارس مطرح میشود که ترامپ در روزهای گذشته بارها میان ادعای مذاکره با شخصیتهایی درون حاکمیت و بررسی گزینههایی که جنگ را به مرحلهای شدیدتر وارد میکند، در نوسان بوده است.
روزنامه والاستریت ژورنال ظرف کمتر از ۲۴ ساعت دو گزارش نسبتا متفاوت درباره گزینههای مورد بررسی دونالد ترامپ منتشر کرد؛ گزارشی که عصر دوشنبه ۱۰ فروردین منتشر شد از این حکایت داشت که ترامپ در حال بررسی یک عملیات نظامی پیچیده و پرخطر برای خارج کردن حدود ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم از ایران است. این عملیات مستلزم حضور نیروهای آمریکایی در داخل ایران به مدت چندین روز یا حتی بیشتر توصیف شده بود.
در گزارشی دیگر که بامداد سهشنبه ۱۱ فروردین در همین رسانه منتشر شد، رییسجمهوری ایالات متحده به مشاورانش گفته که حاضر است کارزار نظامی آمریکا علیه ایران را پایان دهد، حتی اگر تنگه هرمز همچنان تا حد زیادی بسته باقی بماند.
به نوشته این رسانه، این تصمیم به احتمال زیاد کنترل مستحکم تهران بر این آبراهه را تداوم میبخشد و عملیات پیچیده بازگشایی آن را به زمانی دیگر موکول میکند.
والاستریت ژورنال، بامداد سهشنبه ۱۱ فروردین در گزارشی به نقل از مقامهای دولت آمریکا نوشت که دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، به مشاورانش گفته که حاضر است کارزار نظامی آمریکا علیه ایران را پایان دهد، حتی اگر تنگه هرمز همچنان تا حد زیادی بسته باقی بماند. این مقامها همچنین افزودند که گزینههای نظامی دیگری هم تحت بررسی است اما در حال حاضر در اولویت فوری ترامپ نیستند.
به نوشته این رسانه، این تصمیم به احتمال زیاد کنترل مستحکم تهران بر این آبراهه را تداوم میبخشد و عملیات پیچیده بازگشایی آن را به زمانی دیگر موکول میکند.
در بخشی از این گزارش آمده است که در روزهای گذشته دولت به این نتیجه رسیده است که ماموریت باز کردن تنگه هرمز درگیری را فراتر از بازه زمانی مد نظر ترامپ که چهار تا شش هفته اعلام شده بود، خواهد کشاند. به همین دلیل رییسجمهوری آمریکا تصمیم گرفته است که اهداف اصلی یعنی تضعیف نیروی دریایی ایران و ذخایر موشکی آن را محقق کند، سپس درگیریهای جاری را کاهش دهد و از طریق فشار دیپلماتیک، حکومت ایران را به باز کردن جریان آزاد تجارت از طریق خلیج فارس وادارد.
به نوشته والاستریت ژورنال، در صورت شکست خوردن این تلاشها، واشینگتن از متحدان خود در اروپا و کشورهای حوزه خلیج فارس خواهد خواست که رهبری بازگشایی تنگه هرمز را بر عهده بگیرند.
سردرگمی میان اظهارات ضد و نقیض
سوزان مالونی، کارشناس ایران و معاون موسسه بروکینگز در واشینگتن دیسی، پایان دادن به عملیات نظامی پیش از باز شدن تنگه را «بهشدت غیرمسئولانه» توصیف کرد.
او گفت: «آمریکا و اسرائیل این جنگ را با هم آغاز کردند و نمیتوانند از پیامدهای آن شانه خالی کنند. بازارهای انرژی جهانی هستند و هیچ راهی وجود ندارد که آمریکا خود را از آسیبهای اقتصادی که همین حالا هم در حال وقوع است و با بسته ماندن تنگه هرمز بهصورت تصاعدی بدتر خواهد شد، مصون نگه دارد.»
ساعاتی پیش از انتشار این گمانهزنیها، گزارشهایی مبنی بر بررسی عملیات نظامی برای خارج کردن اورانیوم با غنای بالا از تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی در دولت آمریکا منتشر شده بود. افزون بر این، ناو یواساس تریپولی حامل حدود ۳۵۰۰ نیروی نظامی و پشتیبانی یگان سیویکم تفنگداران آمریکایی به حوزه عملیاتی خاورمیانه وارد شده است و مقامهای آمریکایی از اعزام نیروهای بیشتر به سوی خاورمیانه خبر دادهاند
والاستریت ژورنال، در گزارشی که عصر دوشنبه ۱۰ فروردین انتشار یافت، نوشته بود که ترامپ در حال بررسی یک عملیات نظامی پیچیده و پرخطر برای خارج کردن حدود ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم از ایران است. این عملیات مستلزم حضور نیروهای آمریکایی در داخل ایران به مدت چندین روز یا حتی بیشتر توصیف شده بود.
این رسانه در آن گزارش نیز به نقل از مقامهای آمریکایی نوشت که ترامپ هنوز تصمیمی درباره صدور فرمان این عملیات نگرفته و در حال سنجش خطرات احتمالی برای سربازان آمریکایی است.
از سوی دیگر، ترامپ دوشنبه در مصاحبه با فایننشالتایمز همزمان با تاکید بر ادامه مذاکرات با تهران، از احتمال تصرف جزیره خارک و «در اختیار گرفتن نفت ایران» سخن گفت و تاکید کرد که واشینگتن همچنان گزینههای نظامی متعددی در اختیار دارد.
ساعاتی بعد از این مصاحبه، او در شبکه اجتماعی خود، تروث سوشال، نوشت که اگر جمهوری اسلامی از رسیدن به توافق و باز کردن تنگه هرمز خودداری کند، آمریکا تمام نیروگاههای برق، چاههای نفت، جزیره خارک و احتمالا تاسیسات آبشیرینکن را هدف قرار خواهد داد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز روز دوشنبه در گفتوگو با الجزیره اعلام کرد کارزار کنونی برای تحقق اهداف نظامی آمریکا ظرف چند هفته به پایان خواهد رسید.
او گفت: «سپس با مساله تنگه هرمز مواجه خواهیم شد و این به تصمیم ایران بستگی دارد، یا ائتلافی از کشورها در سراسر جهان و منطقه، با مشارکت آمریکا، اطمینان حاصل خواهد کرد که این تنگه به هر شکلی باز بماند.»
به نوشته والاستریت ژورنال دولت آمریکا از ابتدای این کارزار نظامی احتمال بسته شدن تنگه به دست حکومت ایران را در نظر گرفته بود. اما پس از آنکه جمهوری اسلامی مینهایی در آب کار گذاشت و تهدید به حمله به نفتکشها کرد، تردد کشتیها بهشدت کاهش یافت.
مقامهای ارشد بارها این مشکل را کماهمیت جلوه دادند، در حالی که فشارها بر واشینگتن برای مدیریت وضعیت افزایش یافته بود. پیت هگست، وزیر دفاع، ۲۲ اسفند گفت اقدامات تهران نشانه «استیصال کامل» است و «موضوعی است که با آن سروکار داریم و نیازی به نگرانی نیست.»
ترامپ در نخستین مراحل برای حل این مشکل بهطور فزایندهای از شرکتهای کشتیرانی خواست ریسک عبور از این آبراه را بپذیرند. وقتی این اقدام نتیجه نداد، او بهطور مستقیم تهران را تهدید کرد. هفته گذشته، ترامپ اجازه عبور برخی کشتیها از سوی جمهوری اسلامی را «هدیه» تعبیر کرد و آن را آغازگر دور جدیدی از دیپلماسی دانست که امیدوار است به پایان جنگ منجر شود.
با وجود اصرار دونالد ترامپ بر مذاکره با گروهی از درون حاکمیت، مقامهای رسمی جمهوری اسلامی از جمله محمدباقر قالیباف، رییس مجلس، مسعود پزشکیان، رییس دولت، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و سخنگوی این وزارتخانه بارها هرگونه مذاکره با ایالات متحده را رد کردهاند.
نتانیاهو در گفتوگویی که شامگاه دوشنبه ۱۰ فروردین از شبکه آمریکایی نیوزمکس پخش شد، گفت: «قطعا از نیمه راه عبور کردهایم، اما نمیخواهم برای آن زمانبندی تعیین کنم. منظورم این است که این جنگ از نظر تحقق مأموریتها بیش از نیمه راه را طی کرده، نه لزوماً از نظر زمانی.»
او در پاسخ به پرسشی درباره طرح باز کردن تنگه هرمز گفت راهحلهای نظامیای وجود دارد که ایالات متحده رهبری آن را بر عهده دارد، اما از ارائه جزئیات بیشتر، از جمله درباره اینکه آیا آمریکا نیروهایی برای تصرف جزیره خارک اعزام خواهد کرد یا نه، خودداری کرد.
نخستوزیر اسرائیل همچنین با اشاره به سناریوی بلندمدت پس از جنگ، پیشنهاد داد مسیر انتقال نفت و گاز از خلیج فارس تغییر کند و از طریق عربستان سعودی به دریای سرخ و سپس به بنادر مدیترانه، از جمله بنادر اسرائیل، هدایت شود.
حکمرانی بر اساس جنون ایدئولوژیک
نتانیاهو در بخش دیگری از صحبتهایش با توصیف رهبران جمهوری اسلامی با عنوان «متعصبهای تمامعیار» گفت که آنها بر خلاف دیگر رهبران دنیا بر اساس هزینه و فایده عمل نمیکنند، بلکه معیار تصمیمهایشان «ایدئولوژی» است و همین باعث میشود دشمنیشان با آمریکا خطرناکتر از دیگر دشمنان باشد.
نتانیاهو، بر ماهیت ایدئولوژیک حکومت ایران تاکید کرد و گفت: «شما کشورهای متخاصم دیگری مانند کُره شمالی، چین یا روسیه را هم مقابل خود دارید، اما من نمیشنوم که آنها فریاد "مرگ بر آمریکا" سر بدهند. همه اینها با شما دشمنی دارند، اما مانند ایران دچار جنون و تعصب ایدئولوژیک نیستند.»
او با اشاره به شعارهای «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل» از سوی جمهوری اسلامی گفت: «این حکومت آمریکا را «شیطان بزرگ» میداند و هدف خود را نابودی فرهنگ غرب به رهبری آمریکا تعریف کرده است. ما با رژیمی روبهرو هستیم که ۴۷ سال است آمریکا را هدف قرار داده و این موضوع بخشی از فلسفه وجودی آن است.»
به گفته او، اسرائیل از نگاه ایران «شیطان کوچک» است و تنها مانعی در مسیر آن برای تسلط بر خاورمیانه و در نهایت تقابل با آمریکا به شمار میرود.
نتانیاهو در ادامه هشدار داد که ایران به دنبال توسعه سلاح هستهای و ابزارهای پرتاب آن به شهرهای آمریکا است و گفت محور اصلی این تقابل، جلوگیری از دستیابی تهران به موشکهای بالستیک قارهپیما با کلاهک هستهای است. او افزود: «رییسجمهور ترامپ دقیقا برای جلوگیری از تحقق این هدف تصمیم گرفت علیه آنها اقدام نظامی کند.»
نخستوزیر اسرائیل همچنین از آنچه «ضعف مفرط» بسیاری از کشورهای اروپایی در برابر ایران خواند، انتقاد کرد و گفت این کشورها در برابر تهدیدی که به گفته او کل اروپا را نیز در بر میگیرد، واکنش کافی نشان ندادهاند.
نتانیاهو با اشاره به شلیک یک موشک دوربرد به سمت پایگاه «دیهگو گارسیا» گفت این اقدام نشان میدهد ایران اکنون توان هدف قرار دادن بخشهای گستردهای از اروپا را دارد.
او در پایان با اشاره به هشدارهای پیشین خود درباره برنامه هستهای ایران، از تصمیم دونالد ترامپ برای خروج از توافق هستهای موسوم برجام دفاع کرد و گفت در صورت ادامه این توافق، حکومت ایران تاکنون «با تایید بینالمللی» به سلاح هستهای دست یافته بود.
در نگاه اول، دعوت حکومت به حضور خیابانی در میانه بمباران و موشکباران، رفتاری متناقض و حتی غیرعقلانی به نظر میرسد. وقتی آژیر خطر، انفجار، تخلیه شهرها، آوارگی و ترس روزمره بر زندگی مردم سایه انداخته، انتظار طبیعی این است که دولت شهروندان را به پناه گرفتن، کاهش تردد و حفظ جان دعوت کند.
اما جمهوری اسلامی در همین شرایط نه تنها از منطق حفاظت از غیرنظامیان پیروی نمیکند، بلکه میکوشد خیابان را زنده نگه دارد: از راهپیمایی و مراسم رسمی گرفته تا تشییعها و عزاداری برای رهبر کشته شده، تجمعهای مناسبتی و نمایشهای وفاداری.
رسانههای رسمی و نهادهای امنیتی بر ضرورت حضور و «ایستادگی» تاکید دارند و فرماندهان امنیتی نیز معترضان احتمالی را به برخوردی در حد «دشمن» تهدید میکنند.
این رفتار را نباید صرفا به حساب بیمسئولیتی یا بیکفایتی گذاشت؛ هرچند هر دو در آن دیده میشوند.
مساله در واقع عمیقتر است: جمهوری اسلامی در لحظات بحران، بیش از آن که به حفاظت از جامعه فکر کند، به حفاظت از روایت خود میاندیشد. خیابان برای این نظام، فقط فضای عمومی نیست؛ صحنهای است که در آن باید به جهان، به رقیب خارجی و مهمتر از همه به جامعه ایرانی نشان دهد هنوز «بدنه» دارد، هنوز فرمانش نافذ است و هنوز میتواند مردم را به حرکت درآورد.
در شرایطی که حتی برخی ارزیابیهای بینالمللی میگویند بمباران به خودی خود لزوما به فروپاشی ساختار قدرت در ایران منجر نمیشود، حفظ تصویر انسجام داخلی برای حکومت به یک ضرورت امنیتی تبدیل شده است.
خیابان و کارکرد سیاسی ازدحام
به بیان دیگر، رژیم از مردم نمیخواهد به خیابان بیایند چون خیابان امن است؛ از آنان میخواهد بیایند چون خیابانِ پر شده، برایش کارکرد سیاسی دارد.
حکومت میخواهد دوربینها جمعیت را ببینند، پهپادها ازدحام را ثبت کنند، رسانههای رسمی قابهایی از «وحدت ملی» بسازند و دشمن خارجی این پیام را دریافت کند که حملات نظامی هنوز شکاف مرگبار میان دولت و جامعه را به شورش تبدیل نکرده است.
در این منطق، هر بدنِ حاضر در خیابان، نه یک شهروند، بلکه یک نشانه است: نشانهای برای بقا. حتی وقتی این حضور با ترس، اجبار نرم، بسیج اداری، فشار سازمانی یا فقدان امکان امتناع همراه باشد، باز هم در دستگاه تبلیغاتی رژیم بهعنوان «حمایت مردمی» مصرف میشود.
گزارشهای اخیر از تشییعهای حکومتی، راهپیماییهای مناسبتی و تاکید رسانههای رسمی بر «حضور گسترده»، دقیقا در همین چارچوب قابل فهم است.
جنگ در دو جبهه
جمهوری اسلامی در چنین لحظاتی دو جنگ را همزمان پیش میبرد: جنگ بیرونی با دشمن نظامی، و جنگ درونی با مساله مشروعیت.
بمباران، فقط تاسیسات و فرماندهان را هدف نمیگیرد و همزمان این پرسش را هم با صدایی بلندتر به میان میآورد: آیا حکومتی که نتوانسته از آسمان کشور دفاع کند، هنوز شایسته اطاعت است؟
پاسخ رژیم به این پرسش، نه در قالب پاسخگویی، بلکه در قالب نمایش است. به جای اینکه بپرسد چرا شهروند ایرانی باید زیر موشک جان بدهد، میپرسد چگونه میتوان همین شهروند را به ابزار اثبات «استقامت ملی» بدل کرد.
به همین دلیل است که حکومت، آسیبپذیری خود را با بسیج نمادین مردم جبران میکند.
خیابان برای جمهوری اسلامی نوعی زره رسانهای است: پوششی برای پنهان کردن شکستهای امنیتی، شکافهای قدرت و جانشینی در راس نظام.
مساله فقط تصویرسازی هم نیست. دعوت مردم به خیابان، یک کارکرد دیگر نیز دارد: بازآرایی دستگاه سرکوب.
در شرایط جنگی، حکومت میکوشد مرز میان «شهروند عادی» و «عامل دشمن» را هرچه باریکتر و سیالتر کند.
وقتی رسما هشدار داده میشود کسانی که «در خط دشمن» به خیابان بیایند دیگر معترض تلقی نمیشوند بلکه «دشمن» شمرده خواهند شد، حکومت در عمل در حال تغییر رژیم حقوقی اعتراض است: از اعتراض مدنی به شورش امنیتی و از شهروند منتقد به هدف مشروع سرکوب.
خیابان؛ صحنه اطاعت یا میدان مجازات
تهدید به تکرار یا حتی تشدید سرکوب خونین قبلی نیز همین معنا را دارد. در چنین وضعی، دعوت به خیابان فقط متوجه نیروهای وفادار نیست. پیامی است به همه جامعه که خیابان یا باید به صحنه اطاعت تبدیل شود یا به میدان مجازات.
از این زاویه، حکومت یک تاکتیک کلاسیک دولتهای ایدئولوژیک را به کار میبندد: تبدیل خطر خارجی به انضباط داخلی.
جنگ برای این نوع حکومتها فقط تهدید نیست؛ فرصت هم هست. فرصت برای تعلیق معیارهای عادی، تشدید امنیتیسازی، بستن فضای انتقاد، افزایش بازداشتها، متهم کردن مخالفان به جاسوسی و جا انداختن این گزاره که «اکنون وقت حسابکشی نیست، وقت صفبندی است».
در روزهای اخیر نیز چند فقره اعدام زندانیان سیاسی، بازداشت دهها نفر به اتهام ارتباط با آمریکا و اسرائیل، همراه با تهدیدهای رسانهای و امنیتی علیه منتقدان داخل و خارج کشور، نشان داده که جمهوری اسلامی از وضعیت جنگی برای بازتعریف مخالف سیاسی بهعنوان «همدست دشمن» بهره میبرد.
دعوت مردم به خیابان همچنین تلاشی است برای خنثی کردن یک خطر روانی بزرگتر: سکوت جامعه.
نشانگان خیابان خالی
برای حکومتهای اقتدارگرا، خیابان خالی فقط نشانه ترس مردم نیست. نشانه تنهایی حکومت است. نظامی که سالها مشروعیت خود را با راهپیماییهای رسمی، تشییعهای عظیم و حضورهای سازماندهیشده نشان داده، خوب میداند خیابان بیجمعیت در لحظه جنگ میتواند از هر بیانیهای رسواتر باشد.
خیابان خالی به معنای آن است که حتی در لحظه «تهاجم خارجی» نیز جامعه حاضر نیست خود را با دولت یکی بداند. به همین دلیل، رژیم برای پر کردن خیابان نه فقط با انگیزه ایدئولوژیک، بلکه از سر وحشت از خلأ عمل میکند؛ خلأیی که میتواند معنای سیاسی و حتی تاریخی پیدا کند.
در این میان، نباید فراموش کرد که این سیاست از منظر انسانی نیز ماهیتی عمیقا ابزاری دارد.
حکومتی که مردمش را در معرض خطر مستقیم نگه میدارد تا از حضور آنان مشروعیت نمادین استخراج کند، در واقع شهروند را نه سوژه صاحب حق، بلکه ماده خام قدرت و سپر انسانی میبیند.
جان مردم در این منطق، ارزشی ذاتی ندارد؛ ارزشش تابع کارکرد سیاسی آن است. اگر در خانه بمانند، «منفعل» یا «مرعوب»اند؛ اگر به خیابان بیایند، «امت مقاوم»اند؛ و اگر اعتراض کنند، «عامل دشمن». این همان سهگانهای است که در آن هیچ جایگاهی برای شهروند مستقل، منتقد و خواهان بقا باقی نمیماند.
حتی وقتی مردم صرفا میخواهند زنده بمانند، حکومت از آنان وفاداری نمایشی مطالبه میکند، چون بیش از جان مردم، از فروریختن هیبت خود میترسد.
او میداند جنگ میتواند ناتوانیاش را برهنه کند، شکافش با جامعه را آشکارتر سازد و پرسش مشروعیت را بیرحمانهتر از همیشه به میان آورد. پس میکوشد با گردآوردن بدنها در خیابان، تصویری از اقتدار بازسازی کند. تصویری که هم برای مصرف داخلی لازم است و هم برای پیامرسانی خارجی.
اینجا خیابان نه محل همبستگی ملی، بلکه ابزار کنترل ادراک است و درست به همین دلیل، باید در برابر این روایت ایستاد: حضور مردم در خیابان لزوما نشانه رضایت یا حمایت نیست؛ چه بسا نشانه اجبار، ترس، بیپناهی، عادت، یا حتی تلاش برای گریز از اتهام باشد.
حکومت میخواهد خیابان را به رفراندوم وفاداری تبدیل کند، اما واقعیت جامعه ایران بسیار پیچیدهتر، زخمیتر و چندپارهتر از آن است که در قاب دوربینهای رسمی جا بگیرد.
آنچه امروز در ایران دیده میشود، نه وحدت یک ملت پشت حکومت، بلکه تلاش حکومتی محاصرهشده برای قرض گرفتن مشروعیت از مردمی است که سالهاست از او فاصله گرفتهاند.
این مکانها در ۱۷ استان، ۲۸ شهر و دو روستا پراکندهاند و نزدیک به نیمی از آنها - در مجموع ۳۴ مورد - مدارس ابتدایی یا متوسطهاند.
دیگر مکانهایی که در گزارشهای شاهدان عینی و اسناد بررسیشده از سوی ایراناینترنشنال شناسایی شدهاند، عبارتند از بیمارستانها، ورزشگاهها، دانشگاهها، مساجد، پارکها و ساختمانهای دولتی.
این روایتها طی یک بازه ۱۰ روزه از ۱۱ تا ۲۳ اسفند ۱۴۰۴، وقتی همزمان با قطع تقریبا کامل اینترنت در ایران، جریان ارسال پیامها، عکسها و ویدیوها از داخل کشور بهشدت محدود شده بود، جمعآوری شدند.
در حالی که ایراناینترنشنال نتوانست بهطور مستقل همه این گزارشها را راستیآزمایی کند، شواهد تصویری مربوط به هفت مورد از این مکانها را مکانیابی جغرافیایی کرد که همگی مدرسه بودند.
مکانهای غیرنظامی و خطرات میدان نبرد
یک منبع امنیتی منطقهای که خواست نامش فاش نشود، گفت استقرار نیروهای نظامی در مکانهای غیرنظامی «خطرات میدان نبرد را به غیرنظامیان منتقل میکند» و افزود استفاده از چنین مکانهایی برای اهداف نظامی بر اساس حقوق بینالملل ممنوع است.
او گفت: «وقتی نیروهای امنیتی یا شبهنظامی وارد مدارس، بیمارستانها یا مساجد میشوند، غیرنظامیان را از نظر فیزیکی در معرض خطر قرار میدهند، خدمات غیرنظامی محافظتشده را تضعیف میکنند و ممکن است آن مکانها را به اهداف نظامی تبدیل کنند.»
حقوق بشردوستانه بینالمللی تاکید دارد اگر مکانهای غیرنظامی برای اهداف نظامی مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند وضعیت حفاظتشده خود را از دست بدهند؛ هرچند نیروهای مهاجم همچنان باید به اصول تمایز، تناسب و احتیاط پایبند باشند.
این منبع گفت پیامدهای حقوقی بسته به نوع مکان متفاوت است اما هشدار داد چنین اقداماتی میتواند موقعیتهای غیرنظامی را از وضعیت حفاظتشده خارج کند.
او افزود: «مدارس اماکن غیرنظامی محسوب میشوند؛ استفاده از آنها بهعنوان پادگان، محل تیراندازی، محل بازداشت یا انبار تسلیحات میتواند آنها را به اهداف نظامی مشروع تبدیل کند، هرچند مهاجم همچنان ملزم به رعایت اصول تمایز، تناسب و احتیاطات ممکن است.»
به گفته او این اقدام «به معنای استفاده از سپر انسانی» است.
استقرار نظامیان در بیمارستانها و مساجد
بر اساس گزارشهای شاهدان عینی، دستکم چهار بیمارستان نیز بهعنوان مکانهایی شناسایی شدهاند که نیروهای نظامی در آنها یا نزدیکشان مستقر شدهاند؛ از جمله بیمارستان گلستان در اهواز و مراکزی درمانی در کرمانشاه و دیگر مناطق غربی.
این منبع گفت: «بیمارستانها حتی نسبت به مدارس از حفاظت قویتری برخوردارند. بر پایه حقوق بشردوستانه بینالمللی باید به آنها احترام گذاشته شود و محافظت شوند؛ اما اگر خارج از نقش بشردوستانه خود استفاده شوند، مانند تبدیل شدن به پایگاه، پست دیدهبانی، مرکز نظامی، محل استقرار نیروهای نظامی-امنیتی یا انبار تسلیحات، آن حفاظت ویژه را از دست میدهند؛ هرچند پیش از هرگونه حمله باید هشدار روشن داده شود.»
بر اساس گزارشهای شاهدان عینی، دستکم سه مسجد نیز بهعنوان محل استقرار نیروهای نظامی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
در پایتخت، تهران، این موارد شامل مسجد رضوان در ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ و مسجد چهارده معصوم در شهرک دانشگاه در ۱۶ اسفند بود که در آنها یگانهای ویژه پلیس مستقر شدند.
مسجد مالک اشتر در خسروشاه در استان آذربایجان شرقی نیز به عنوان مقر نیروهای سپاه پاسداران در ۱۸ اسفند مورد استفاده قرار گرفت.
به گفته این منبع، مساجد بهعنوان اماکن غیرنظامی محافظت میشوند و همچنین ممکن است بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی، بهعنوان میراث فرهنگی نیز محسوب شوند.
او افزود: «استفاده از مساجد برای مقاصد نظامی ممنوع است، اما اگر به هدف نظامی تبدیل شوند حفاظت خود را از دست میدهند؛ در عین حال نیروهای مهاجم همچنان باید احتیاطات لازم را رعایت کنند و از اقدامات کورکورانه یا نامتناسب بپرهیزند.»
نحوه تهیه این گزارش
پس از آنکه مقامهای جمهوری اسلامی در پی آغاز جنگ، قطع تقریبا کامل اینترنت را در سراسر کشور اعمال کردند، تنها تعداد محدودی پیام توانست از سامانههای فیلترینگ عبور کند و تصاویر و ویدیوها نیز بسیار محدود بود.
ایراناینترنشنال روایتهای شاهدان عینی را از ۱۱ تا ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ جمعآوری کرد اما نتوانست همه ادعاها را بهطور مستقل راستیآزمایی کند.
با این حال توانست شواهد تصویری همراه برخی گزارشها را مکانیابی جغرافیایی کند و هفت محل را شناسایی کند که همگی مدرسه بودند.
الگویی در چندین استان
گزارشهایی که ایراناینترنشنال بررسی کرده، نشاندهنده گستردگی این استقرارها در چندین استان کشور است.
بر اساس گزارشهای شاهدان عینی، در تهران و مناطق اطراف، دفاتر پلیس، اطلاعات و اداری در ملارد در ۱۷ اسفند به دبیرستان دخترانه فاطمیه منتقل شدند. مدرسهای که در کنار دو مدرسه دیگر و در نزدیکی یک پمپ گاز قرار دارد.
یکی از مراکز اصلی نیروهای امنیتی لباسشخصی در تهران، «ناحیه مقاومت بسیج مقداد» است که به «پایگاه مقداد» معروف است.
این پایگاه در خیابان آزادی و در کنار دانشگاه صنعتی شریف قرار دارد.
در جریان اعتراضات ۲۵ خرداد ۱۳۸۸ - بخشی از تظاهرات گسترده پس از انتخابات جنجالی ریاستجمهوری در ایران که به «جنبش سبز» معروف شد - از پشتبام این پایگاه به سوی معترضان با گلوله جنگی تیراندازی شد.
پایگاه مقداد در کنار هیات رزمندگان غرب تهران قرار دارد؛ مجموعهای که نفوذ قابل توجهی در ساختارهای شبهنظامی و امنیتی دارد و منطقه اطراف آن در حملات ۱۵ اسفند هدف قرار گرفت.
پس از این حملات، گزارشهای شاهدان عینی در ۱۷ اسفند تاکید کردند نیروها و تجهیزات باقیمانده به ساختمان یک ایستگاه آتشنشانی در مقابل پایگاه سابق مقداد منتقل شدند.
گزارش شاهدان عینی دیگری در ۱۸ اسفند میگوید نیروها و تجهیزات بار دیگر جابهجا شدند؛ این بار به مجتمع بانک ملت در خیابان آزادی در نزدیکی ابتدای خیابان جیحون.
این مکان یکی از تاسیسات کلیدی این بانک است و مرکز داده آن نیز در آن قرار دارد.
فراتر از پایتخت، گزارشهایی از استقرارهای مشابه در مناطق مختلف کشور منتشر شده است.
در استان خوزستان در جنوب غربی ایران، گزارشهای شاهدان عینی میگویند نیروهای نظامی در ورزشگاههای تختی در ایذه و اهواز، همچنین در دانشگاه چمران و در نزدیکی بیمارستان گلستان اهواز و نیز در یک مدرسه ابتدایی دخترانه در دزفول مستقر شدند.
در استان فارس در جنوب ایران، حضور نیروهای نظامی در ورزشگاه سرداران و در نزدیکی مجتمع تجاری نگین در شیراز گزارش شده است؛ همچنین در مدارس مناطق روستایی.
در کرمانشاه در غرب ایران، پرتابگرهای موشکی و نیروهای نظامی در نزدیکی بیمارستانهای بزرگ و در یک سوله مستقر شدند.
در آذربایجان شرقی در شمال غرب ایران، حضور نیروها در چندین مدرسه در تبریز و در هادیشهر گزارش شده است.
در استان اصفهان، نیروها در پارکهای ویژه زنان، مراکز ورزشی و مدارس چند شهر از جمله اصفهان، دستگرد و نائین مستقر شدند.
در استان البرز در غرب تهران نیز استقرار نیروها در کرج، هشتگرد و مهرشهر گزارش شده است.
از استان خراسان رضوی گزارش شده که نیروها از مدارس در مشهد بهعنوان پایگاه استفاده کردهاند؛ در حالی که در بوشهر در دانشگاهها مستقر شدهاند.
در آذربایجان غربی نیز حضور نیروها در یک مدرسه در خوی گزارش شده است، در حالی که ورزشگاه ۲۲ بهمن در قزوین، بهعنوان یک پایگاه اصلی مورد استفاده قرار گرفته است.
در استان کهگیلویه و بویراحمد، نیروهای نظامی از ورزشگاه نفت در گچساران استفاده کردهاند.
در استان مرکزی نیز استقرار نیروها در یک مدرسه و یک ساختمان دولتی در اراک گزارش شده است.
در مازندران، مدارس در تنکابن بهعنوان پایگاه مورد استفاده قرار گرفتهاند.
از استان گلستان نیز گزارش شده نیروهای نظامی در یک مدرسه و یک ساختمان دولتی در گرگان مستقر شدهاند، در حالی که در لرستان، استقرار نیروها در چند دبیرستان در شهر بروجرد گزارش شده است.
هشدار آمریکا و واکنش اسرائیل
مقامهای حکومت ایران بارها اتهام استفاده از غیرنظامیان بهعنوان سپر انسانی را رد کردهاند و اسرائیل را متهم کردهاند در جریان جنگ اخیر، زیرساختهای غیرنظامی را هدف قرار میدهد.
ارتش اسرائیل در پاسخ به درخواست اظهار نظر تایید کرد که نیروهای حکومت ایران در مکانهای غیرنظامی مانند مدارس، مساجد و ورزشگاهها، نیرو و سلاح مستقر میکنند.
کمال پنحاسی، سخنگوی فارسیزبان ارتش اسرائیل، به ایراناینترنشنال گفت: «رژیم ایران، مانند همه گروههای نیابتی و تروریستی آن در سراسر خاورمیانه که بهوسیله این رژیم فعال و بهکار گرفته میشوند، عملا مردم بیدفاع را به سپر انسانی خود تبدیل کرده و پشت این جمعیتهای غیرنظامی بیگناه و بدشانس، پنهان میشود.»
او افزود: «این رژیم تلاش میکند داراییها و تسلیحات نظامی خود را پشت مردم و در میان جمعیت پنهان کند؛ از جمله در بیمارستانها، مدارس و مساجد.»
در پاسخ به این پرسش که در مناطق پرجمعیت چگونه از آسیب زدن به غیرنظامیان جلوگیری میشود، پنحاسی گفت پیش از عملیات هشدارهای تخلیه صادر میشود و از سلاحهای هدایتشونده دقیق برای محدود کردن خسارات جانبی استفاده میشود.
او گفت: «ما در حد توان و تا جایی که ممکن است همه تلاش خود را میکنیم تا از آسیب دیدن غیرنظامیان و شهروندان ملت عزیز ایران جلوگیری کنیم.»
پنحاسی از مردم خواست از چنین مکانهایی فاصله بگیرند و به هشدارهای تخلیه توجه کنند.
او گفت: «از مردم ایران میخواهم برای حفظ جان و امنیت خود به پیامهای ما توجه کنند. به محض دریافت پیام هشدار باید از آن مکانها دور شوند و آن را به همسایگان، دوستان و بستگان خود نیز اطلاع دهند.»
ایراناینترنشنال همچنین برای دریافت نظر با فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، کاخ سفید و پنتاگون تماس گرفت، اما آنها تا زمان انتشار این گزارش، به درخواست اظهارنظر پاسخ ندادند.
فرماندهی مرکزی آمریکا در ۱۷ اسفند با صدور هشدار ایمنی به غیرنظامیان در ایران اعلام کرد مکانهای غیرنظامی که برای اهداف نظامی استفاده میشوند ممکن است بر اساس حقوق بینالملل به اهداف نظامی مشروع تبدیل شوند.
در بیانیه سنتکام آمده است: «رژیم ایران از مناطق غیرنظامی پرجمعیت برای انجام عملیات نظامی استفاده میکند؛ از جمله برای پرتاب پهپادهای تهاجمی و موشکهای بالستیک.»
در ادامه این بیانیه آمده است: «این تصمیم خطرناک جان همه غیرنظامیان در ایران را به خطر میاندازد، زیرا مکانهایی که برای اهداف نظامی استفاده میشوند وضعیت حفاظتشده خود را از دست میدهند و ممکن است بر اساس حقوق بینالملل به اهداف نظامی مشروع تبدیل شوند.»
روزنامه اورشلیمپست دوشنبه ۱۰ فروردین در گزارشی به بررسی تنشهای اخیر میان بیروت و تهران پرداخت.
دولت لبنان بهدنبال اخراج محمدرضا رئوف شیبانی، سفیر جمهوری اسلامی است. به نوشته این روزنامه، طی سالهای متمادی، فرستادگان تهران همواره به مداخله در لبنان از طریق حمایت از حزبالله متهم شدهاند و «ایران عملا با لبنان مانند یک مستعمره رفتار میکند».
بر اساس گزارش خبرگزاری فرانسه که در اورشلیمپست بازتاب یافته، یک منبع دیپلماتیک ایرانی اعلام کرده است: «سفیر ایران با وجود اینکه "عنصر نامطلوب" شناخته شده و دستور اخراج او صادر شده، لبنان را ترک نخواهد کرد.»
این منبع افزوده است که این تصمیم مطابق با خواست نبیه بری، رییس پارلمان لبنان و رهبر جنبش امل (متحد حزبالله)، و خود گروه حزبالله اتخاذ شده است.
حزبالله این تصمیم دولت را محکوم کرد و وزیران جنبش امل به همراه وزیران حزبالله، در اعتراض به اخراج شیبانی، جلسات هیات دولت را تحریم کردهاند.
سفیر یا فرمانده نظامی؟
اورشلیمپست در ادامه به سوابق رئوف شیبانی اشاره کرد و نوشت او که پیش از سقوط حکومت بشار اسد در سوریه فعال بود، در ژانویه ۲۰۲۶ بهعنوان سفیر در لبنان منصوب شد.
او پیشتر در سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ نیز در بیروت خدمت میکرد. دورهای که با رشد نفوذ حزبالله، جنگ ۲۰۰۶ با اسرائیل و تصرف بخشهایی از بیروت بهوسیله این گروه در سال ۲۰۰۸ شناخته میشود.
وزارت خارجه لبنان شیبانی را به «مداخله در سیاست داخلی لبنان» متهم کرده است.
اورشلیمپست به نقل از خبرگزاری فرانسه نوشت: «مقامات لبنان فعالیتهای نظامی و امنیتی حزبالله را ممنوع کردهاند. همچنین حضور و عملیات سپاه پاسداران ممنوع اعلام شده است. نواف سلام، نخستوزیر لبنان، سپاه پاسداران را به هدایت عملیات حزبالله علیه اسرائیل متهم کرده است.»
این گزارش یادآوری کرد سفیر قبلی جمهوری اسلامی، مجتبی امانی، که در جریان انفجار پیجرها در سال ۲۰۲۴ زخمی شد، رابطه عمیق و درهمتنیدهای با حزبالله داشت؛ تا جایی که او هم از پیجر استفاده میکرد: «موضوعی که نشاندهنده ارتباط سفیر با شبکه عملیاتی حزبالله بود.»
لبنان در آستانه تغییری بزرگ؛ دکترین غزه در جنوب
اورشلیمپست نوشت که تصمیم تهران برای ممانعت از اخراج سفیرش، نشان میدهد حکومت ایران به لبنان «به چشم یک استان خود یا مستعمره» مینگرد.
در این نگاه، سفیر تنها یک دیپلمات نیست، بلکه بهعنوان یک «فرماندار کل» مسئول اداره بخشی از امپراتوری منطقهای ایران است.
لبنان اکنون در یک آزمون بزرگ قرار دارد. اسرائیل در حال گسترش عملیات زمینی برای کنترل مناطق جنوب رودخانه لیتانی است و پیامهایی مبنی بر احتمال حضور طولانیمدت در این مناطق ارسال کرده است.
بیش از یک میلیون نفر آواره شدهاند و ارتش اسرائیل با بمباران پلهای روی رود لیتانی، مانع بازگشت ساکنان به جنوب شده است.
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل نیز از اجرای «دکترین غزه» در لبنان سخن گفته است؛ به این معنا که مناطقی در جنوب لبنان مشابه بیتحانون و رفح، با خاک یکسان خواهند شد تا امنیت مرزها تامین شود.
