ارتش اسرائیل در بیانیهای اعلام کرد جمهوری اسلامی عمدا مانع از آن میشود که هشدارهای مربوط به حملات اسرائیل به مردم ایران برسد و بدین ترتیب، از شهروندان بهعنوان «سپر انسانی» استفاده میکند.
در این بیانیه که جمعه ۲۲ اسفند منتشر شد، آمده است: «سران رژیم تروریستی و خونریز ۴۷ سال است که نسبت به جان شهروندان ایران بیاعتنا هستند و مردم را برای "آزادی اورشلیم" به خطر میاندازند و آنان را به سپر انسانی برای پیشبرد اهداف خود تبدیل میکنند.»
«آزادی اورشلیم» در گفتمان جمهوری اسلامی به پایان حاکمیت اسرائیل بر شهر قدس و قرار گرفتن آن تحت حاکمیت فلسطینیها اشاره دارد.
این شعار ایدئولوژیک در طول دهههای اخیر، برای توجیه سیاستهای منطقهای حکومت و نادیده گرفتن منافع و امنیت شهروندان ایران به کار رفته است.
ارتش اسرائیل افزود حکومت ایران پیامهای هشدار و دستورهای تخلیهای را که اسرائیل پیش از حملات صادر میکند، از مردم پنهان نگه میدارد و با قطع اینترنت مانع از رسیدن این هشدارها به شهروندان ایرانی میشود.
به گفته این نهاد، ارتش اسرائیل صبح ۲۲ اسفند برای منطقه منیریه در نزدیکی محل برگزاری راهپیمایی «روز قدس» پیام تخلیه صادر کرده بود، اما جمهوری اسلامی مانع از اطلاعرسانی درباره آن شد.
جمهوری اسلامی در روزهای اخیر کوشیده است با قطع اینترنت و ایجاد پارازیت گسترده بر شبکههای ماهوارهای و رادیویی، ارتباط مردم ایران با جهان خارج را محدود کند و روایت رسمی خود از جنگ کنونی را غالب سازد.
فعالان حقوق بشر هشدار میدهند قطع اینترنت در شرایط جنگی میتواند دسترسی شهروندان به اطلاعات حیاتی و هشدارهای امنیتی را بهشدت مختل کند و جان آنان را در معرض خطر قرار دهد.
نتبلاکس، نهاد مستقل پایش وضعیت اینترنت در جهان، ۲۲ اسفند خبر داد پس از ۳۱۲ ساعت از قطعی اینترنت در ایران، سطح اتصال همچنان حدود یک درصد از میزان عادی است.
مجتبی خامنهای و استفاده ابزاری از شهروندان
ارتش اسرائیل در ادامه بیانیه خود نوشت مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، از شهروندان خواسته است «به خیابانها بیایند و به سپر انسانی برای رهبران سرکوب و کشتار تبدیل شوند».
این نهاد افزود این در حالی است که خامنهای از زمان انتصابش بهعنوان رهبر جدید حکومت، «در برابر افکار عمومی دیده نشده و پشت یک گوینده از سازمان پخش دولتی پنهان شده است».
اشاره ارتش اسرائیل به پیام مکتوب اخیر خامنهای است که تنها از سوی گویندهای در صدا و سیمای حکومت خوانده شد و تاکنون نیز هیچ پیام ویدیویی از سومین رهبر جمهوری اسلامی منتشر نشده است.
او در بخشی از این پیام از مردم خواست «حضور موثری در صحنه» داشته باشند.
پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده، ۲۲ اسفند تایید کرد مجتبی خامنهای در جریان حملات اسرائیل و آمریکا مجروح شده و همچون «موشی» به زیر زمین خزیده است.
او از جراحت چهره خامنهای و «بدشکل» شدن او خبر داد و اضافه کرد رهبر جمهوری اسلامی نمیتواند در انظار عمومی ظاهر شود.
در روزهای اخیر گزارشهای متعددی درباره استقرار نیروهای سرکوب و مقامهای جمهوری اسلامی در مدارس، مساجد، ورزشگاهها و مراکز درمانی منتشر شده است.
ناظران بر این باورند که حکومت ایران پس از آنکه در حملات آمریکا و اسرائیل بخش بزرگی از توان تهاجمی و دفاعی خود را از دست داده، اکنون در پی استفاده از غیرنظامیان بهعنوان سپر انسانی است.
بهگفته این منابع، علیاصغر حجازی قائم مقام دفتر علی خامنهای، و علیرضا اعرافی از فقهای شورای نگهبان، از جمله روحانیانی هستند که با انتقاد از شرایط جسمی و توان مدیریتی مجتبی خامنهای و تضعیف جایگاه رهبری در جمهوری اسلامی، تلاش میکنند قدرت و اختیارات در راس حکومت به شورای موقت رهبری بازگردد.
حجازی و اعرافی از جمله روحانیان پرنفوذی هستند که به افزایش اختیارات سپاه پاسداران و تسلط سرداران سپاه بر فرآیندهای تصمیمگیری حکومت، همزمان با جنگ، انتقاد دارند.
چند منبع مطلع ۱۷ اسفند در گفتوگو با ایراناینترنشنال گفتند که علیاصغر حجازی، قائم مقام دفتر علی خامنهای و معاون سیاسی و امنیتی او از حمله اسرائیل جان سالم به در برده و کشته نشده است.
این منابع که بهدلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود تاکید کردند که حجازی زنده است.
پیشتر رسانههای اسرائیلی بهنقل از یک مقام اسرائیلی گزارش داده بودند که اصغر حجازی از بانفودترین چهرههای امنیتی در دفتر علی خامنهای کشته شده است. مقامات و رسانههای جمهوری اسلامی این گزارشها را تکذیب نکرده بودند.
این مقام اسرائیلی که نامش اعلام نشده ۱۵ اسفند گفت که علیاصغر حجازی، قائممقام دفتر علی خامنهای، در حمله اسرائیل کشته شده است.
پس از کشته شدن علی خامنهای در اولین دقایق حمله آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی در ۹ اسفند، شورای موقت رهبری با حضور مسعود پزشکیان رییس دولت در جمهوری اسلامی، غلامحسین محسنی اژهای رییس قوه قضاییه و علیرضا اعرافی تشکیل شد. پس از معرفی مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی و جانشین دیکتاتور تهران، مقامات جمهوری اسلامی از پایان کار این شورا خبر دادند.
از هنگام معرفی مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی او در انظار عمومی دیده نشده و هیچ تصویر و ویدیویی از او منتشر نشده است. انتشار اولین پیام کتبی او در شامگاه چهارشنبه ۲۰ اسفند، ابهامات و تردیدها در مورد وضعیت جسمی مجتبی خامنهای و توان او برای رهبری بقایای جمهوری اسلامی بیش از پیش افزایش یافت.
پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، جمعه ۲۲ اسفند در یک نشست خبری تایید کرد که مجتبی خامنهای در جریان حملات اسرائیل و آمریکا مجروح شده و همچون «موشی» به زیر زمین خزیده است.
هگست از جراحت چهره مجتبی خامنهای و «بدشکل» شدن او خبر داد و گفت که او نمیتواند در انظار عمومی ظاهر شود.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل نیز شامگاه پنجشنبه ۲۱ اسفند، بدون اشاره به زخم چهره مجتبی خامنهای گفت: «دیکتاتور جدید، مجتبی، عروسک دست سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، حتی نمیتواند چهره خود را در برابر مردم نشان دهد.»
پیشتر نیز منابع و رسانههای متعددی از مجروح شدن مجتبی خامنهای خبر داده بودند. رسانههای حکومتی در جمهوری اسلامی نیز از او بهعنوان «جانباز جنگ رمضان» یاد کردهاند.
درحالی که هنوز جزییات دقیقی در مورد وضعیت جسمی مجتبی خامنهای منتشر نشده، بهنظر میرسد که خلاء ناشی از کشته شدن علی خامنهای در زیر حملات شدید آمریکا و اسرائیل پر نشده است.
منابع مطلع به ایراناینترنشنال گفتند که شکاف و اختلافنظر میان مقامهای سیاسی و روحانیان حکومتی با فرماندهان سپاه پاسداران، پس از کشتهشدن دیکتاتور ایران، و بهویژه بعد از معرفی مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی تشدید شده است.
این بار وقتی جنگ آغاز شد، پیام دادند: «میدانیم روزهای سختی را میگذرانید. وقتی ناتو به صربستان حمله کرد، ما هم همین احساسات را داشتیم.»
حرفهای آنها باعث شد یک بار دیگر حوادث بالکان را مرور کنم.
بهار ۱۹۹۹، وقتی نخستین موج هواپیماهای ناتو آسمان بالکان را شکافت، بسیاری از مردم اروپا تصور نمیکردند در قلب این قاره، تنها چند سال پس از پایان جنگهای یوگسلاوی (۱۹۹۱-۱۹۹۲)، دوباره جنگی تازه آغاز شود. اما برای مردم کوزوو، جنگ مدتها پیش شروع شده بود؛ نه با هواپیماها، بلکه با ایستهای بازرسی، اخراج از خانهها، مدارس بستهشده و روستاهایی که یکییکی خالی میشدند.
برای فهم واکنش مردم به بمباران ناتو، باید از همان نقطه شروع کرد: از تجربه روزمره مردمی که سالها زیر فشار زندگی کرده بودند و ناگهان صدای جنگی را شنیدند که از آسمان میآمد.
پیش از بمباران؛ زندگی زیر سایه سرکوب
کوزوو در دهه ۱۹۹۰ یکی از پرتنشترین مناطق بالکان بود. پس از فروپاشی یوگسلاوی، دولت صربستان تحت رهبری اسلوبودان میلوشویچ کنترل مستقیم این استان را در دست گرفت. در این منطقه، اکثریت جمعیت را آلبانیاییها تشکیل میدادند؛ مردمی که زبان، هویت و تجربه تاریخی متفاوتی با صربها داشتند.
در سالهای پیش از جنگ، بسیاری از آلبانیاییهای کوزوو میگفتند زندگیشان به تدریج از عرصه عمومی حذف شده است. مدارس آلبانیایی بسته شد، کارکنان آلبانیایی از ادارات اخراج شدند و حضور نیروهای امنیتی افزایش یافت.
در پاسخ، بخشی از جامعه آلبانیایی به مقاومت مدنی روی آورد و بخشی دیگر به مبارزه مسلحانه در قالب گروهی به نام ارتش آزادیبخش کوزوو.
در سالهای ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ درگیری میان این نیروها و ارتش یوگسلاوی شدت گرفت. گزارشهای سازمانهای حقوق بشری و خبرنگاران بینالمللی از تخریب روستاها، اخراج گسترده غیرنظامیان و فرار دهها هزار نفر خبر میداد.
در همین فضای بحرانی بود که جهان بیرون به تدریج توجه بیشتری به کوزوو نشان داد.
آغاز بمباران؛ جنگی که از آسمان آمد
در مارس ۱۹۹۹، پس از شکست مذاکرات صلح در فرانسه، ناتو تصمیم گرفت علیه یوگسلاوی عملیات هوایی آغاز کند.
در شب ۲۴ مارس، صدای نخستین انفجارها در بلگراد و چند شهر دیگر شنیده شد.
در صربستان، بسیاری از مردم این حمله را بهعنوان «تجاوز خارجی» میدیدند. اما در کوزوو، واکنشها بسیار پیچیدهتر و در بسیاری موارد کاملا متفاوت بود.
برای بسیاری از آلبانیاییهای کوزوو، جنگ از قبل آغاز شده بود؛ بمباران ناتو فقط مرحلهای تازه در همان بحران بود.
واکنش مردم کوزوو؛ امیدی در دل ترس
در روزهای نخست حملات، بسیاری از آلبانیاییهای کوزوو در حال فرار بودند. ستونهای طولانی از خانوادهها در جادهها دیده میشدند: مردانی که چمدان به دست داشتند، زنانی که کودکان را بغل گرفته بودند و پیرمردان و پیرزنانی که آرام و خسته، پشت سر جمعیت راه میرفتند.
در اردوگاههای پناهجویان در آلبانی و مقدونیه، خبرنگاران با صدها نفر از این آوارگان صحبت کردند. در بسیاری از این گفتوگوها، احساس غالب ترکیبی از ترس و امید بود.
یک مرد جوان از شهر پریزرن که خانوادهاش را در مسیر فرار از دست داده بود، به خبرنگار بیبیسی گفت: «ما از هواپیماها میترسیم، اما از سربازانی که خانههای ما را آتش زدند بیشتر میترسیم.»
در اردوگاهی نزدیک مرز مقدونیه، زنی که سه روز در راه بود تا از کوزوو خارج شود، در حالی که کودک خردسالش را در آغوش داشت، به خبرنگار دیگری گفت: «وقتی شنیدیم ناتو حمله کرده، فکر کردیم شاید بالاخره کسی آمده تا این وضع را متوقف کند.»
برای بسیاری از آلبانیاییهای کوزوو، بمباران ناتو به معنای پایان فوری رنج نبود، اما نشانهای بود که جهان بیرون بالاخره بحران را جدی گرفته است.
یکی از معلمان کوزوویی که بعدها درباره آن روزها صحبت کرد، گفت: «ما نمیخواستیم جنگ باشد. اما وقتی جنگ شروع شد، احساس کردیم شاید تنها راهی باشد که این وضعیت تغییر کند.»
در بسیاری از روایتهای ثبتشده از آن زمان، مردم میگویند که شبها صدای هواپیماهای ناتو را میشنیدند و در دل دعا میکردند که حملات بتواند نیروهای صرب را عقب براند.
در اردوگاههای پناهجویان، خبر هر حمله با دقت دنبال میشد. گاهی وقتی خبر میرسید که پایگاه نظامی یا ستون زرهی هدف قرار گرفته، بعضی از پناهجویان با احتیاط ابراز امیدواری میکردند.
اما حتی در میان کسانی که از حملات استقبال میکردند نیز نگرانی وجود داشت.
بسیاری از مردم میترسیدند بمبارانها باعث تشدید خشونت در زمین شود.
یکی از پناهجویان به خبرنگار گاردین گفته بود: «ما امیدواریم که این جنگ زود تمام شود. اگر طولانی شود، همه چیز برای همه بدتر خواهد شد.»
زندگی در صربستان؛ زیر آسمانی پر از آژیر
در همان زمان، در شهرهای صربستان روایت دیگری در جریان بود.
در بلگراد، مردم شبها با صدای آژیر به پناهگاهها میرفتند. پلها، کارخانهها و پایگاههای نظامی هدف حمله قرار میگرفتند و شهروندان نمیدانستند انفجار بعدی کجا رخ خواهد داد.
در روزهای نخست جنگ، نوعی همبستگی ملی شکل گرفت. مردم روی پلهای شهر جمع میشدند و زنجیرههای انسانی تشکیل میدادند تا نشان دهند که از کشورشان دفاع میکنند.
در یکی از شبهای بمباران، گروهی از دانشجویان در بلگراد روی پلی در کنار رود دانوب جمع شدند. یکی از آنها به خبرنگاری گفت: «ما میدانیم که اینجا خطرناک است، اما نمیخواهیم شهرمان را تنها بگذاریم.»
با گذشت هفتهها، خستگی و اضطراب در میان بسیاری از شهروندان افزایش یافت. برق قطع میشد، کارخانهها تعطیل میشدند و صدای انفجارها بخشی از زندگی شبانه شهر شده بود.
یک زن ساکن بلگراد در مصاحبهای گفته بود: «در ابتدا همه خشمگین بودند، اما بعد از مدتی فقط خسته شدیم. هر شب فکر میکردیم شاید این آخرین شب آرام باشد.»
روایتهای متضاد از یک جنگ
جنگ کوزوو نمونهای روشن از این واقعیت است که یک رویداد واحد میتواند برای گروههای مختلف، معنای کاملا متفاوتی داشته باشد.
برای بسیاری از صربها، بمباران ناتو نماد تحقیر ملی و دخالت خارجی بود اما برای بسیاری از آلبانیاییهای کوزوو، همان بمبارانها نشانهای از امید به پایان سرکوب تلقی میشد.
در خاطراتی که بعدها از آن دوره منتشر شد، این تضاد بارها تکرار شده است.
یک پناهجوی کوزوویی نوشته است: «ما از جنگ متنفر بودیم، اما اگر آن جنگ نبود شاید هنوز هم در همان ترس زندگی میکردیم.»
در سوی دیگر، یک شهروند صرب در خاطراتش نوشته: «برای ما این جنگ نه آزادی بود و نه عدالت. فقط بمباران بود.»
پایان جنگ
پس از ۷۸ روز بمباران، دولت یوگسلاوی سرانجام پذیرفت نیروهای خود را از کوزوو خارج کند و نیروهای بینالمللی در این منطقه مستقر شوند.
برای بسیاری از آلبانیاییهای کوزوو، پایان جنگ به معنای بازگشت به خانههایی بود که اغلب ویران شده بودند. برای بسیاری از صربها نیز جنگ یادآور دورهای از تحقیر و بحران ملی باقی ماند.
اما در حافظه مردم کوزوو، آن بهار هنوز با صدای هواپیماها و امیدی که در دل برخی از پناهجویان شکل گرفته بود، به یاد آورده میشود.
یکی از شاهدان عینی که سالها بعد درباره آن روزها صحبت کرده، جملهای گفته است که شاید بهترین توصیف آن تجربه باشد: «ما با جنگ نمیخواستیم نجات پیدا کنیم. ما فقط میخواستیم کسی ببیند چه بر سر ما آمده است.»
در حالی که قیمت نفت برنت بار دیگر از مرز ۱۰۰ دلار گذشته است، ایالات متحده و متحدانش در آژانس بین المللی انرژی (IEA) مجموعهای از اقدامات اضطراری را برای جلوگیری از بیثباتی اقتصادی آغاز کردهاند.
در تازهترین اقدام برای مهار این بحران، آمریکا در تصمیمی کمسابقه، موقتا مجوز خرید نفت روسیه را صادر کرد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، با صدور یک مجوز ۳۰ روزه به کشورها اجازه داد نفت و فرآوردههای نفتی تحریم شده روسیه را که هماکنون در دریا سرگردان هستند، خریداری کنند.
بسنت این اقدام را یک «گام قاطع برای تقویت ثبات» توصیف کرد.
او گفت که معتقد است این تصمیم - که تنها شامل نفت در حال ترانزیت میشود - سود مالی قابل توجهی نصیب مسکو نخواهد کرد.
با این حال، تحلیلگران بر این باورند که این «عقبنشینی تاکتیکی» از تحریمها، واکنشی مستقیم به تهدیدهای رهبری جدید جمهوری اسلامی مبنی بر مسدود نگه داشتن تنگه هرمز است. مسیری که عبور روزانه ۱۳۸ کشتی در آن اکنون به کمتر از پنج کشتی کاهش یافته است.
همزمان، ترکیه نیز به عنوان یکی از اعضای کلیدی آژانس بینالمللی انرژی، در بزرگترین آزادسازی ذخایر در تاریخ این سازمان مشارکت کرد.
آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، جمعه ۲۲ اسفند اعلام کرد آنکارا ۱۱.۶ میلیون بشکه از ذخایر استراتژیک خود را طی ۹۰ روز آینده وارد بازار میکند.
بایراکتار با اشاره به اینکه این میزان معادل ۲.۹ درصد از کل ۴۰۰ میلیون بشکه ذخایر آزاد شده از سوی آژانس است، بر حمایت از ثبات قیمتها تاکید کرد.
نکته قابل تامل در سخنان او، آرامش نسبی آنکارا در قبال امنیت انرژی خود است.
او تصریح کرد که با گرم شدن هوا، نیاز ترکیه به گاز وارداتی (از جمله از ایران) کاهش یافته و فعلا خللی در تامین انرژی شهروندان ایجاد نشده است.
اتحادیه اروپا: در صورت بسته شدن طولانی تنگه هرمز، امنیت انرژی بازبینی میشود
همزمان با این تحولات، اتحادیه اروپا اعلام کرد موجودی نفتش در سطح بالایی باقی مانده و ظرفیت ذخیرهسازی گاز، پایدار است اما اگر تنگه هرمز برای مدت طولانی بسته بماند، امنیت عرضه نفت و گاز این اتحادیه «مورد ارزیابی مجدد» قرار خواهد گرفت.
اگرچه آمریکا و متحدانش با آزادسازی ذخایر و معافیتهای موقت بهدنبال آرام کردن فضا هستند، اما کارشناسان نسبت به اثربخشی این مسکنها تردید دارند.
عدی ایمسیروویچ، کارشناس امنیت انرژی در دانشگاه آکسفورد، در گفتوگو با شبکه الجزیره عنوان کرد مشکل اصلی بازار، «نبود اهداف ملموس در این جنگ» است: «همین موضوع باعث شده معاملهگران نفت نتوانند نوری در انتهای این تونل تاریک ببینند.»
در واقع، تا زمانی که امنیت کشتیرانی در خلیج فارس تامین نشود و وعده واشینگتن برای «اسکورت نظامی نفتکشها» به مرحله اجرا نرسد، بعید است حتی عرضه ۴۰۰ میلیون بشکه نفت اضطراری بتواند سایه سنگین بحران را از سر بازار انرژی بردارد.
