اثر گم شده مارکز؛ زنی در جستوجوی لذت یا آرامش؟
محمد عبدی
نویسنده و منتقد فیلم
«تا ماه اوت»، رمانی که گابریل گارسیا مارکز خالق اثر ستایششده «صد سال تنهایی» نوشته اما از انتشار آن صرف نظر کرده بود، این روزها برای اولین بار منتشر شده است.
نویسنده و منتقد فیلم
«تا ماه اوت»، رمانی که گابریل گارسیا مارکز خالق اثر ستایششده «صد سال تنهایی» نوشته اما از انتشار آن صرف نظر کرده بود، این روزها برای اولین بار منتشر شده است.
کافکا پیش از مرگ از دوسش خواسته بود که دستنوشتههای برخی از آثار منتشر نشدهاش- از جمله قصر ، آمریکا و همین طور شاهکارش محاکمه- را از بین ببرد، اما دوستش آنها را به چاپ سپرد؛ یعنی به کافکا خیانت کرد اما به ادبیات خدمت.
حالا انتشار تنها رمان منتشر نشده مارکز بحثهای زیادی را برانگیخته است؛ عدهای شجاعت پسرانش در انتشار این اثر را ستودهاند و برخی به آنها انتقاد دارند که مارکز اگر صلاح میدانست، در سالهای آخر عمرش، خود میتوانست آن را منتشر کند.
پسران او، رودریگو و گونزالو، در مقدمه کتاب که انتشارات پنگوئن به انگلیسی هم منتشر کرده، توضیح میدهند که مارکز در سالهای آخر از مشکل حافظه رنج میبرده و در نتیجه قضاوت درستی درباره این اثر نداشته است. آنها میگویند که پدرشان به آنها گفته بود: «برای من حافظه ماده خام اولیه است و ابزار کار. بدون آن هیچ چیز وجود نخواهد داشت.» آنها اضافه میکنند: «فرآیند خلق این اثر مسابقهای بین کمالگرایی هنری او و از بین رفتن قابلیتهای ذهنیاش بود.» قضاوت نهایی خود مارکز این بود: «این کتاب جواب نمیدهد، باید از بین برود.»
پسران او معتقدند «تا ماه اوت»، شاهکار پدرشان نیست (که اعتقاد درستی است)، اما میشود از «قدرت خلق، زبان شاعرانه و داستانسرایی جذاب و درک او از انسان» لذت برد، بنابراین لذت مخاطب را بر خواست نویسنده ارجحیت دادهاند و باور دارند که «احتمالا گابو آنها را خواهد بخشید.»
اما کریستو بالپرا، ویراستاری که با مارکز کار کرده، اطلاعات جالبی را در انتهای کتاب افزوده است: مارکز اولین فصل این اثر را در ماه مارس ۱۹۹۹ در مادرید در جلسهای در کنار دیگر برنده نوبل ادبیات، خوزه ساراماگو، خوانده بود. او در سال ۲۰۰۲ پنج نسخه متفاوت از کتاب را تمام کرده بود، اما مرگ همزمان مادرش مانع نگاه نهایی و فرستادنش برای انتشار شده بود؛ آن هم اثری که اتفاقاً با مادر و مرگ رابطه تنگاتنگی دارد.
پس از آن مارکز برای یک سال روی «خاطرات روسپیان غمگین من» کار کرد، آخرین اثر داستانیاش که در سال ۲۰۰۴ منتشر شد. اما ماه مه ۲۰۰۳، فصل سوم «تا ماه اوت» در نشریات منتشر شد و نشان میداد که مارکز به کلی از انتشار آن صرف نظر نکرده است.
اما «تا ماه اوت» که در لحن شباهتهایی هم به «خاطرات روسپیان غمگین من» دارد، داستان سرراست مختصری است که احوال یک زن ساده را میکاود؛ زنی ۴۶ ساله به نام آنا ماگدانلا باخ که ۲۷ سال است ازدواج کرده و رابطه ظاهرا خوبی هم با شوهرش دارد: تنها مردی که در تمام زندگیاش با او رابطه جنسی داشته.
او هر سال در روز شانزدهم ماه اوت به جزیرهای میرود که مادرش در آنجا به خواست خودش دفن شده. یک بار در آنجا با مردی آشنا میشود و شبی را با او میگذراند. او حالا هر سال در همان زمان و در همان جزیره، به دنبال مردی میگردد تا یک شب هوسآلود را با هم سر کنند.
مارکز سعی دارد به درونیات یک زن نفوذ کند و بخشی از حساسیتها و نیازهای پیچیده زن را بشکافد (چیزی که اساسا در آثار پیشینش جایی نداشت). او مشخصا تأکید دارد که این زن زندگی جنسی و عشقی روبه راهی با شوهرش دارد، هر چند این رابطه خوب پس از تجربیات جنسی زن با مردان دیگر دستخوش تغییر میشود، اما در نهایت نویسنده در جملات انتهایی کتاب - با عملی نمادین درباره مادری که استخوانهایش از آن جزیره بازمیگردد- سعی دارد رابطه این زن و شوهر را ترمیم کند.
در راه روایت احساسات و درونیات یک زن، رمان گاه موفق است و گاه بیجهت از زاویه روایت زن فاصله میگیرد. مثلاً توصیف شوهر او به درازا میکشد، تا آنجا که گویی در آن بخشها شوهر به شخصیت اصلی رمان بدل میشود، بی آن که ما نیازی به دانستن این جزئیات درباره او داشته باشیم.
مارکز این بار هم به روایتی اروتیک نزدیک میشود و گاه حس و حال رابطه جنسی را تشریح میکند، در عین حال که از روایت یک اتفاق جزیی به مسأله تنفروشی هم اشاره دارد، مسألهای که در رمان آخر او (خاطرات روسپیان غمگین من) محور داستان بود. اینجا زن پس از اولین رابطه اتفاقیاش با یک مرد، با یک نکته برخورنده و عجیب روبهرو میشود: صبح روز بعد، مرد پیش از رفتن، یک اسکناس ۲۰ دلاری را لای کتاب زن گذاشته است. این اسکناس به عنصری بدل میشود که بخشی از داستان را از منظر روانشناسانه زن (احساس فاحشگی) پیش میبرد و سرانجام او- یک سال بعد در همان جزیره- در عملی نمادین این مشکل را با خودش حل میکند: اسکناس را از جیبش درمیآورد و به آرایشگری میدهد که او را برای شب قرار عاشقانه اتفاقیاش مهیا میکند، با جملهایطعنهآمیز:«این اسکناس از گوشت و خونه.»
مسأله این اسکناس- که روح و روان زن را میآزاردـ در دیالوگهای کلیدی او با همسرش هم مطرح میشود، جایی که مرد برای اولین بار به رابطه با زنی دیگر اعتراف میکند و زن با طعنه میگوید: «اگر قرار بود یک اسکناس لای کتابش میگذاشتی، اسکناس چقدری میگذاشتی؟»
در «تا ماه اوت» از رئالیسم جادویی، جریان سیال ذهن و پیچیدگیهای روایت که مارکز شهرتش را مدیون آنهاست، خبری نیست، اما به عنوان اثری از او که کامل و جامع نیست، اما کماکان بخشهای جذابی دارد، میتواند خوانندهاش را تا حدی راضی نگه دارد.
فرامرز اصلانی که اسفند سال گذشته از ابتلای خود به سرطان خبر داده بود، عصر روز اول فروردین ۱۴۰۳ در بیمارستانی در مریلند آمریکا درگذشت.
هشتگ نام او در رسانه اجتماعی ایکس تا بعد از ظهر روز پنجشنبه دوم فروردین حدود ۱۰ هزار بار استفاده شد.
هنرمندان و چهرههای سرشناس با انتشار مطالبی به مرگ اصلانی واکنش نشان دادند.
داریوش اقبالی، خواننده سرشناس ایرانی، ضمن انتشار ویدیویی از آوازخوانی دو نفره خود با او در اینستاگرام نوشت: «فرامرز عزیزم، رفتنت باور کردنی نیست. آرام و عاشقانه زیستی و آرام و عاشقانه جان سپردی. پس تو هرگز نمیروی، همیشگی هستی، از دیروز تا هنوز ... سفرت خوش انسان شریف و دوست مهربانم.»
بهرام بیضایی، نویسنده، پژوهشگر، فیلمساز و کارگردان تئاتر با انتشار تصویری از یک دورهمی دوستانه در کنار فرامرز اصلانی، یاد این خواننده فقید را در اینستاگرامش گرامی داشت.
معین، خوانندهای که در ماههای گذشته زمزمههای بازگشتش به ایران مطرح شده است نیز اصلانی را ستارهای تکرار ناشدنی خواند و تاکید کرد که او تا ابد در قلب مردم زنده خواهد بود.
صفحات اجتماعی توماج صالحی، پیام این خواننده رپ زندانی را درباره فقدان فرامرز اصلانی منتشر کردند.
او در این پیام گفته است: «حرفتان که میشد، دوستان میگفتند حق ایشان بسیار بیشتر از اینها بوده و هست.»
در بخشی دیگر از پیام او آمده است: «در عصر ابتذالِ هنر، شما تا لحظه آخر شریف ماندید و ما این را هرگز فراموش نخواهیم کرد.»
فرامرز اصلانی آبان سال ۱۴۰۱ به بازداشت توماج صالحی واکنش نشان داد، خواهان آزادی او شد و گفت: «هنگامی که کسى مانند توماج را در بند میکنید، زمانیست كه آوایش به گوش همگى رسیده. فرياد را نمیتوانید زنجیر كنید! شما نه تنها جنایتکارید، كه ابله نيز هستید.»
شاهین نجفی، خواننده، فرامرز اصلانی را هنرمندی بزرگ و فروتن خواند و گفت در غم از دست رفتن او سوگوار است.
علاوه بر هنرمندان، شماری از چهرههای سیاسی و کنشگر نیز به مرگ اصلانی واکنش نشان دادند.
مسیح علینژاد، روزنامهنگار و چهره سرشناس مخالف جمهوری اسلامی، در استوری اینستاگرامیاش تاکید کرد این هنرمند «تا آخرین لحظه زندگیاش کنار مردم ایران ایستاد و جنگید».
حسین رونقی، فعال سیاسی نیز در ایکس فرامرز اصلانی را هنرمندی ایراندوست و مردمی خواند که در تمام این سالها کنار مردم ایستاد، برای سرزمینش و مردم خواند و هیچگاه از یادها نخواهد رفت.
رونقی پستی از اصلانی را در روزهای خیزش انقلابی یادآوری کرد که در آن برای کشتهشدگان و قربانیان جمهوری اسلامی از جمله مهسا ژینا امینی نوشته بود: «هیچگاه شما از یادها نخواهید رفت. تا دنیا دنیاست، هر ایرانی راستین در سوگ شما گلهای پرپر شده خواهد گریست و از رشادتان سربلند خواهد بود. روزی که آزادی را در آغوش کشیم، شما نیز با ما خواهید بود.»
شمار زیادی از کاربران رسانههای اجتماعی تکههایی از ترانههای مشهور و محبوب او را در کنار عکسهایی از حضورش در تجمعهای جنبش «زن، زندگی، آزادی» منتشر کردند.
بسیاری از شهروندان از دلتنگی و آرزوی ناکام اصلانی برای بازگشت به ایران و حسرتهایی گفتند که با حضور جمهوری اسلامی رقم خوردهاند.
کاربری نوشت: «وقتی هنرمندی مثل فرامرز اصلانی میمیرد، دو بار ناراحت میشویم؛ اول مرگش، دوم حسرت رفتن به کنسرتش که بهخاطر جمهوریاسلامی هیچوقت موقعیتش وجود نداشت.»
شهروندی دیگر در همین زمینه نوشت: «رفتن فرامرز اصلانی بیاختیار آدم را به یاد تمام حسرتهایی میاندازد که در این ۴۵ سال شوم، بر دلها ماند ...»
انتشار خبر درگذشت این هنرمند در رسانههای حکومتی نیز مورد توجه تعدادی دیگر از شهروندان قرار گرفت.
کاربری خطاب به این رسانهها نوشت: «میلیونها ایرانی را از سرزمینشان آواره کردید، میلیونها ایرانی را از دیدن و شنیدنش در یک کنسرت محروم کردید، حالا صاحب عزا شدهاید؟»
یک روزنامهنگار سخنان سال ۸۹ اصلانی را یادآوری کرد که گفته بود آرزو دارد در تخت جمشید و حافظیه اجرا داشته باشد.
کاربری در همین زمینه نوشت: «حیف شما که دلتنگ کوچههای دماوند بودید و رفتید. حیف این خاک که فرزندانی چون شما را از آن گرفتند.»
دهها کاربر در رسانههای اجتماعی اینستاگرام و ایکس، فرامرز اصلانی را پژواکی خواندند که هرگز پایان نپذیرد.
اشاره آنان به جملهای است که در عکسنوشته خبر درگذشت این هنرمند در صفحات اجتماعی او منتشر شد.
مرجان اصلانی، همسر این هنرمند، صبح روز پنجشنبه دوم فروردین به خیل طرفداران فرامرز اصلانی و وابستگی و علاقهاش به میهن، فرهنگ ایرانی و اشتیاقش برای حفاظت از زبان فارسی اشاره کرد و خطاب به او نوشت: «تو خويشاوند ملت ایران بودی.»
