یادداشت و تحلیل

پرسش واقعی این نیست که آیا ایالات متحده می‌تواند توانمندی‌های ایران را نابود کند یا نه، بلکه این است که آیا می‌تواند به جمهوری اسلامی پایان دهد و آنچه را پس از آن رخ می‌دهد کنترل کند یا خیر.

اعتراضات دانشجویی اسفند ۱۴۰۴ ادامه‌ای پراکنده از نارضایتی عمومی نیست؛ بازگشت دانشگاه به همان جایگاه تاریخی‌اش است: نخستین فضایی که پس از دوره‌های سرکوب، دوباره به میدان اعتراض سیاسی تبدیل می‌شود.

حاکمان جمهوری اسلامی پس از دهه‌ها تلاش برای گسترش ایدئولوژی در خارج از ایران و کنترل مبتنی بر اجبار در داخل، اکنون با انتخابی محدود میان دو مسیر پرخطر روبه‌رو هستند: واگذاری قدرت یا حرکت به سوی تقابلی عمیق‌تر.

جمهوری اسلامی امروز با یک بحران روبه‌رو نیست، بلکه با هم‌زمانی چند بحران ساختاری دست‌به‌گریبان است؛ تهدید نظامی، فروپاشی اقتصادی، فساد نهادینه، بحران مشروعیت و شکاف درون‌قدرت.

کشته‌شدن ده‌ها هزار ایرانی طی دو شب، حاکی از ارتکاب جنایتی سنگین علیه بشریت است؛ سطحی از خشونت که برخی ناظران و تحلیل‌گران را به طرح این پرسش واداشته است که آیا می‌توان از عناصر نسل‌کشی در رفتار جمهوری اسلامی سخن گفت؟

بخش ایران در سخنرانی سالانه دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، در کنگره، صرفا یک مرور سیاست خارجی نبود. این بخش، چارچوب‌سازی هدفمند برای تعریف حکومت ایران به‌عنوان «تهدید مستقیم امنیت ملی آمریکا» بود.

آتش زدن پرچم جمهوری اسلامی در سه دانشگاه تهران در دوشنبه چهارم اسفند، نشانه‌ای تازه از عمیق‌تر شدن شکاف میان نظام سیاسی حاکم بر ایران و جامعه است.

آنچه در برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان انقلاب ملی ایرانیان اهمیت دارد نه فقط اعتراض، بلکه بازسازی پیوندهای اجتماعی است.

نوجوانان در ایران در وضعیتی «طبیعی» به معترض تبدیل نشده‌اند. آن‌ها محصول یک انباشت بحران‌اند که هم‌زمان خانه، مدرسه و خیابان را درگیر کرده است.

۲۸ بهمن زمانی که تیم مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی در ژنو سرگرم گفت‌وگو با آمریکایی‌ها بود، علی خامنه‌ای در تهران خطاب به ترامپ گفت: «خطرناک‌تر از ناو، آن سلاحی است که می‌تواند آن را به قعر دریا بفرستد.»

هم‌زمان با برگزاری دور تازه مذاکرات هسته‌ای میان حکومت ایران و ایالات متحده در ژنو، جمهوری اسلامی اقدام به شلیک موشک در محدوده تنگه هرمز، برگزاری رزمایش دریایی با آتش واقعی و اعلام انسداد موقت بخش‌هایی از این گذرگاه راهبردی کرد.

در ماه‌های اخیر، بحث انتقادی درباره جنبش «زن، زندگی، آزادی» در شبکه‌های اجتماعی بالا گرفته است. منتقدان، آرمان‌های این جنبش و تکرار شعارهای آن را در شرایط فعلی زیر سوال می‌برند. نقدی که ناشی از عدم درک اهمیت تاریخی جنبش، فراتاریخی‌بودن معیارهایش و نیاز فوری و همیشگی ما به آن است.

مذاکرات میان ایران و آمریکا در مسقط صرفا ادامه یک پرونده هسته‌ایِ فرسوده نبوده است. این گفت‌وگوها در لحظه‌ای آغاز شد که جمهوری اسلامی پس از سرکوب خونین دی‌ماه، وارد فاز آشکار «حکمرانی از طریق اعمال خشونت» شده است.

در روزهای گذشته تقریبا همه کشورهای خاورمیانه به‌طور کم‌سابقه‌ای به‌دنبال جلوگیری از شروع جنگی گسترده بین جمهوری اسلامی و آمریکا بوده‌اند. آن‌ها چنین جنگی را به‌عنوان وضعیت باخت-باخت می‌فهمند.

در روزهایی که جامعه ایران با فشار و دردهای عمیق از دست دادن بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ شهروند و بازداشت هزاران نفر دیگر دست‌وپنجه نرم می‌کند، ایستادن در کنار مردم هزینه دارد؛ هزینه‌ای که نهادهای حکومتی و رسانه‌های وابسته، بلافاصله فاکتور آن را صادر می‌کنند.

دی‌ماه ۱۴۰۴ که خیابان‌های ایران صحنه‌ اعتراضات گسترده شد، هنوز هیچ‌کس نمی‌دانست ابعاد خشونتی که در حال وقوع است تا کجا پیش خواهد رفت.

کشتاری که ماه گذشته (دی ماه) سراسر ایران را درنوردید، خاطرات سال ۱۳۶۷ را برای ایرانیان زنده کرد. سالی که جمهوری اسلامی هزاران زندانی سیاسی را در سکوت حذف کرد، و برادرم، بیژن، نیز در میان آنان بود.

جوامع، همچون افراد، حافظه دارند؛ حافظه‌ای که تنها از رویدادهای رسمی و ثبت‌شده شکل نگرفته، بلکه از تجربه‌های زیسته، احساسات سرکوب‌شده، سوگ‌های ناتمام و ترس‌های ماندگار نیز ساخته می‌شود.