نشریه اسپکتیتور در تحلیلی نوشت دولت دونالد ترامپ بدون شناخت کافی از ماهیت جمهوری اسلامی وارد جنگ با حکومت ایران شد و اکنون در وضعیتی گرفتار شده که نه از حمایت لازم برای تشدید جنگ برخوردار است و نه قادر است تهران را به پذیرش شروط خود وادار کند.
جاناتان اسپایر، تحلیلگر خاورمیانه، در یادداشتی در نشریه بریتانیایی اسپکتیتور، سیاست دولت ترامپ در قبال ایران را ترکیبی از تهدید نظامی، تلاش برای معامله و ناتوانی در درک ماهیت جمهوری اسلامی توصیف کرده و نوشته است که واشینگتن همچنان فاقد راهبردی روشن برای خروج از بحران کنونی است.
نویسنده به اظهارات متناقض ترامپ در روز پنجشنبه اشاره میکند؛ زمانی که رییسجمهوری آمریکا ابتدا تهدید کرد ایالات متحده در آیندهای نزدیک جزیره خارک و دیگر زیرساختهای نفتی ایران را تحت کنترل خود درخواهد آورد، اما چند ساعت بعد اعلام کرد عملیات نظامی برنامهریزیشده علیه حکومت ایران را لغو کرده است زیرا توافقی میان تهران و واشینگتن حاصل شده است.
به نوشته اسپایر، ترامپ در ابتدا در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت آمریکا «کنترل کامل بازارهای نفت و گاز ایران» را به دست خواهد گرفت. اما بعدتر در گفتوگو با فاکسنیوز گفت هرچند تصرف جزیره خارک را ترجیح میدهد، اما مطمئن نیست که افکار عمومی آمریکا آمادگی پذیرش چنین اقدامی را داشته باشد.
ساعاتی بعد نیز رییسجمهوری آمریکا از دستیابی به توافقی خبر داد که به گفته او «هم در کلیات و هم در جزئیات» مورد تایید طرفهای درگیر قرار گرفته است.
اسپکتیتور مینویسد رسانههای نزدیک به سپاه پاسداران این ادعا را با تردید و تمسخر دنبال کردند. خبرگزاری تسنیم یادآوری کرد که ترامپ طی دو ماه گذشته دهها بار از دستیابی به توافق سخن گفته و خبرگزاری فارس نیز گزارش داد که منابع ایرانی هنوز از نهایی شدن توافق سخن نمیگویند، هرچند احتمال توافق را منتفی نمیدانند.
نویسنده همچنین به واکنش اسرائیل اشاره میکند. به گفته او، منابع اسرائیلی تاکید کردهاند که دولت اسرائیل در روند مذاکرات حضور نداشته و طرف توافق احتمالی نیست. دفتر بنیامین نتانیاهو نیز اعلام کرده است که اسرائیل تنها در صورتی از توافق حمایت میکند که شامل خروج مواد غنیشده، برچیدن زیرساختهای غنیسازی، محدودیت برنامه موشکی ایران و پایان حمایت تهران از نیروهای نیابتی منطقهای باشد.
با این حال، اسپایر معتقد است هیچ نشانهای وجود ندارد که توافق مورد ادعای ترامپ چنین موضوعاتی را در بر بگیرد. به باور او، دولت آمریکا عملاً تلاش برای محدود کردن برنامه موشکی ایران و شبکه گروههای همپیمان منطقهای جمهوری اسلامی را کنار گذاشته و تمرکز خود را بر پرونده هستهای و بازگشایی تنگه هرمز قرار داده است.
این تحلیلگر مینویسد اطلاعات موجود نشان میدهد محور اصلی یادداشت تفاهم احتمالی، بازگشایی تنگه هرمز و آغاز یک دوره ۶۰ روزه مذاکرات درباره سایر موضوعات اختلافی است.
به اعتقاد نویسنده، این رفتوبرگشتهای مداوم در مواضع ترامپ نشان میدهد که دولت آمریکا برنامه مشخصی برای حل بحران ندارد. از یک سو، واشینگتن از نظر نظامی توانایی بازگشایی تنگه هرمز با زور یا قطع کامل صادرات نفت ایران را دارد، اما از سوی دیگر، حمایت عمومی لازم برای گسترش جنگ و تحمل هزینههای انسانی آن وجود ندارد.
اسپایر مینویسد تصرف جزیره خارک احتمالاً مستلزم عملیات زمینی و پذیرش تلفات انسانی خواهد بود؛ موضوعی که جامعه آمریکا آمادگی آن را ندارد.
او همچنین معتقد است جمهوری اسلامی تمایلی ندارد که به ترامپ امکان دهد توافق احتمالی را بهعنوان یک پیروزی سیاسی یا خروجی آبرومندانه از بحران معرفی کند.
نویسنده ریشه این وضعیت را در ارزیابی نادرست دولت ترامپ از جمهوری اسلامی میداند. به نوشته او، ترامپ بارها گفته است که نیروی دریایی و نیروی هوایی حکومت ایران عملاً نابود شدهاند، اما مشکل اینجاست که قدرت اصلی جمهوری اسلامی در توان متعارف دریایی یا هوایی آن خلاصه نمیشود.
اسپایر جمهوری اسلامی را یک نظام ایدئولوژیک اسلامگرا توصیف میکند که درگیر نوعی «جنگ دائمی» است؛ جنگی که بیش از آنکه میان ارتشها باشد، میان جوامع، ایدئولوژیها و شبکههای نفوذ جریان دارد.
به باور او، توانایی جمهوری اسلامی در حفظ قدرت در داخل کشور و گسترش نفوذ منطقهای از خلیج عدن تا مدیترانه، ناشی از توان آن در بسیج وفاداریهای مذهبی، بهویژه در میان شیعیان، و تبدیل این ظرفیت به قدرت سیاسی و شبهنظامی است.
نویسنده معتقد است چنین درکی از ماهیت قدرت جمهوری اسلامی در نگاه ترامپ و اطرافیانش جایگاه چندانی ندارد. به باور او، رییسجمهوری آمریکا جهان را عمدتاً از دریچه معامله میبیند و تصور میکند در نهایت همه اختلافات از طریق توافق قابل حل هستند.
اسپایر با اشاره به اظهارات اخیر ترامپ درباره تبادل آتش میان ایران و اسرائیل مینویسد که رییسجمهوری آمریکا معتقد است دو طرف «تفریح خود را کردهاند» و اکنون زمان بازگشت به میز مذاکره فرا رسیده است.
نویسنده در عین حال تاکید میکند که ترامپ برخلاف تصویری که پیش از ورود به سیاست از او وجود داشت، جنگطلب نیست و ترجیح میدهد اختلافات را از طریق توافق حل کند؛ بهویژه توافقی که در آن طرف مقابل برتری قدرت آمریکا را بپذیرد.
اما به اعتقاد او، جمهوری اسلامی حاضر نیست چنین نقشی را ایفا کند و همین موضوع موجب شده واشینگتن در وضعیت دشواری قرار گیرد؛ وضعیتی که در آن نه اراده سیاسی لازم برای تحمیل کامل خواستههای خود را دارد و نه میتواند حکومت ایران را به پذیرش شروط خود وادار کند.
اسپایر در ادامه با اشاره به تجربه اسرائیل مینویسد که این کشور نیز سالها در درک ماهیت پروژه اسلامگرایانهای که علیه آن شکل گرفته بود ناکام ماند و نتیجه آن سیاستهایی بود که به حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ انجامید.
به گفته او، اسرائیل پس از آن حمله بخشی از رویکرد خود را اصلاح کرده، اما همچنان با هزینهها و الزامات مقابله بلندمدت با حکومت ایران و متحدانش روبهرو است.
نویسنده در پایان نتیجه میگیرد که دیپلماسی پرنوسان و متناقض دولت ترامپ نشان میدهد غرب هنوز ماهیت چالش ناشی از جمهوری اسلامی را بهطور کامل درک نکرده است.
او همچنین به موضع بریتانیا اشاره میکند؛ جایی که ایوت کوپر، وزیر خارجه این کشور، از «هر دو طرف» خواسته است خویشتنداری نشان دهند و برای دستیابی به توافقی پایدار به مذاکرات بازگردند. اسپایر این موضع را نمونهای از سردرگمی غرب در مواجهه با بحران کنونی توصیف میکند.
رییس شورای روابط خارجی آمریکا در یادداشتی تحلیلی با عنوان «محدودیتهای قدرت سخت در ایران» نوشت که جنگ اخیر با [حکومت] ایران، محدودیتهای قدرت نظامی و پیامدهای تضعیف نظم بینالمللی مبتنی بر قواعد را آشکار کرده است.
او استدلال میکند که ایالات متحده در سالهای اخیر به سمت رویکردی حرکت کرده که بیش از گذشته بر قدرت سخت، اقدامات یکجانبه و استفاده از نیروی نظامی تکیه دارد. به گفته فرومن، واشینگتن به این نتیجه رسیده که بخشی از نظم بینالمللی مبتنی بر قواعد، که خود آن را ایجاد کرده بود، به جای ابزاری برای اعمال قدرت، به محدودیتی برای قدرت آمریکا تبدیل شده است.
فرومن در عین حال تاکید میکند که قدرت سخت نیز محدودیتهای خود را دارد. او میان عملیات محدود آمریکا در ونزوئلا برای بازداشت و استرداد نیکلاس مادورو و تلاش گستردهتر واشینگتن برای تغییر توازن قدرت در خاورمیانه از طریق جنگ با حکومت ایران تفاوت قائل میشود و مینویسد تجربه ایران نشان داده که بازآرایی نظم منطقهای با اتکا به قدرت نظامی بسیار دشوارتر از عملیاتهای محدود امنیتی است.
به اعتقاد او، سه پیامد مهم جنگ ایران شایسته توجه ویژه هستند: وضعیت آزادی کشتیرانی در آبراههای بینالمللی، تحول در جنگ نامتقارن و تاثیر جنگ بر شبکه ائتلافها و شراکتهای آمریکا.
در بخش نخست، فرومن به تنگه هرمز میپردازد و یادآور میشود که این آبراه پیش از آغاز مرحله جدید جنگ در ۹ اسفند باز بود، اما اکنون به یکی از مهمترین محورهای مذاکرات میان حکومت ایران و آمریکا تبدیل شده است.
او با اشاره به اظهارات اخیر ترامپ مینویسد که آمریکا در حال انتقال مخفیانه نفت از تنگه هرمز است. به گفته ترامپ، کشتیهایی که نفت را حمل میکنند بدون چراغ و بدون سامانههای رهگیری دریایی از تنگه عبور میکنند و تحت حفاظت نیروی دریایی آمریکا قرار دارند.
فرومن این وضعیت را متناقض میداند، زیرا به گفته او واشینگتن اکنون از همان روشهایی استفاده میکند که پیشتر توسط «ناوگانهای تاریک» چین، روسیه، کره شمالی و ایران برای دور زدن تحریمها به کار گرفته میشد.
او همچنین هشدار میدهد که حتی در صورت بازگشت تردد کشتیها به شرایط عادی، احتمال اعمال نوعی عوارض یا هزینه بر عبور کشتیها از تنگه هرمز افزایش یافته است. به اعتقاد او، اگر چنین الگویی تثبیت شود، ممکن است کشورهای دیگری که بر گذرگاههای راهبردی جهان تسلط دارند نیز به دنبال وضع هزینههای مشابه برآیند؛ از جمله اندونزی در تنگه مالاکا، مراکش در تنگه جبلالطارق و بریتانیا در تنگه دوور.
فرومن در بخش دیگری از یادداشت خود به جنگ نامتقارن میپردازد و مینویسد جنگ ایران بار دیگر نشان داد که برتری فناوری لزوماً به پیروزی کامل نظامی منجر نمیشود.
او مینویسد آمریکا خسارات گستردهای به تواناییهای موشکی، پهپادی، دریایی و پدافندی حکومت ایران وارد کرده و بسیاری از فرماندهان ارشد جمهوری اسلامی را از میان برداشته است، اما با وجود این، جمهوری اسلامی همچنان توانسته با استفاده از پهپادها، موشکها و مینهای نسبتاً ارزانقیمت، امنیت یکی از مهمترین آبراههای جهان و همچنین منافع آمریکا و متحدانش در خلیج فارس را به چالش بکشد.
به گفته فرومن، این جنگ همچنین روند حرکت به سوی استفاده گستردهتر از سامانههای خودکار و بدون سرنشین را تسریع کرده است. او به استفاده رزمی ناوگان پنجم آمریکا از یک شناور سطحی بدون سرنشین برای نجات دو نظامی آمریکایی اشاره میکند و آن را نمونهای از تحول در شیوههای جنگی میداند.
با این حال، او خاطرنشان میکند که همین جنگ نشان داده تجهیزات ارزانتر مورد استفاده بازیگران ضعیفتر نیز میتوانند سامانههای پیشرفته و پرهزینه آمریکا را تهدید کنند؛ از جمله زمانی که یک پهپاد ایرانی موفق شد یک بالگرد آپاچی آمریکایی را هدف قرار دهد.
بخش سوم تحلیل فرومن به آینده ائتلافهای آمریکا در خاورمیانه اختصاص دارد. او یادآوری میکند که پیش از آغاز جنگ، حدود ۴۰ هزار نیروی آمریکایی در دستکم ۱۹ پایگاه نظامی در منطقه مستقر بودند؛ پایگاههایی که ستون اصلی نفوذ، بازدارندگی و حضور آمریکا در خاورمیانه به شمار میرفتند.
اما به گفته او، جنگ اخیر نشان داده که همین پایگاهها و اتحادها میتوانند کشورهای میزبان را به اهداف حملات حکومت ایران تبدیل کنند.
فرومن مینویسد در جریان جنگ، یک پهپاد ایرانی مرکز عملیات آمریکا در بندر شویبه کویت را هدف قرار داد و شش نظامی آمریکایی کشته شدند. او همچنین به حملات حکومت ایران به مجتمع گازی راس لفان قطر، پالایشگاههایی در عربستان سعودی و کویت، مخازن سوخت فرودگاه کویت، یک تاسیسات آبشیرینکن در بحرین و مراکز داده شرکت آمازون در امارات و بحرین اشاره میکند.
به باور او، این تحولات باعث شده برخی از متحدان آمریکا نسبت به هزینههای همکاری امنیتی با واشینگتن تردید کنند؛ بهویژه در شرایطی که تعهد آمریکا به دفاع از شرکای منطقهای خود، از نگاه برخی بازیگران منطقه، دیگر به استحکام گذشته نیست.
فرومن یادآوری میکند که حمله حکومت ایران به تاسیسات نفتی آرامکو در سال ۲۰۱۹ و خودداری آمریکا از پاسخ نظامی، پیشتر نیز تردیدهایی را در میان متحدان واشینگتن ایجاد کرده بود.
او هشدار میدهد که در نتیجه جنگ اخیر، آمریکا ممکن است با محدود شدن دسترسی به برخی پایگاههای منطقهای روبهرو شود و برخی از متحدان سنتی آن نیز برای حفظ امنیت خود به دنبال گزینههای جایگزین، از جمله گسترش روابط با روسیه و چین یا دستیابی به توافقهای مستقیم با حکومت ایران، بروند.
رییس شورای روابط خارجی آمریکا در پایان نتیجه میگیرد که صرفنظر از اینکه مذاکرات جاری به توافق منجر شود یا نه، آتشبس برقرار بماند یا درگیریها از سر گرفته شود، یک درس مهم از جنگ ایران باقی خواهد ماند: «تغییر دادن قواعد بازی یک چیز است و پیروز شدن در آن، چیز دیگری.»
مجله فوربس در گزارشی نوشت که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، به دستیابی به توافقی جدید با ایران نزدیک شده است؛ توافقی که بنا بر گزارشها میتواند شامل کاهش تحریمها و آزادسازی داراییهای مسدودشده باشد؛ اقدامی که شباهتهایی با توافق هستهای دوران باراک اوباما دارد و ترامپ در گذشته بهشدت از آن انتقاد کرده بود.
به گزارش فوربس، هنوز مشخص نیست که کاهش تحریمها در توافق احتمالی دقیقاً چه ابعادی خواهد داشت، اما خبرگزاری رویترز گزارش داده است که این توافق میتواند شامل لغو تحریمهای مرتبط با صادرات نفت ایران و آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای بلوکهشده تهران باشد.
با این حال، مقامهای ارشد دولت ترامپ تاکید کردهاند که هرگونه مزیت اقتصادی برای ایران مشروط به اجرای تعهدات از سوی تهران خواهد بود.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، روز جمعه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ایرانیها هیچ پول نقدی دریافت نمیکنند و هیچ منبع مالی صرفاً به دلیل امضای یک توافق یا حضور در یک نشست آزاد نخواهد شد.»
او افزود: «اگر ایران به تعهدات خود عمل کند، مزایای اقتصادی نصیب آنها و کل منطقه خواهد شد.»
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، نیز پیشتر گفته بود هرگونه کاهش تحریمها بهتدریج و بر اساس میزان پایبندی [حکومت] ایران به تعهداتش انجام خواهد شد. او در ماه مه گفته بود: «هر چیزی که قرار باشد برداشته شود، بهآرامی برداشته خواهد شد» و این روند به تحقق «نقاط عطف» مورد نظر آمریکا بستگی خواهد داشت.
فوربس یادآوری کرده است که ترامپ در سال ۲۰۱۵ از منتقدان اصلی توافق هستهای دولت اوباما با حکومت ایران، موسوم به برجام، بود و پس از ورود به کاخ سفید در سال ۲۰۱۸ بسیاری از تحریمهایی را که در چارچوب آن توافق لغو شده بود، دوباره برقرار کرد.
ترامپ و جمهوریخواهان همچنین از دولت اوباما به دلیل پرداخت ۱.۷ میلیارد دلار به ایران برای حلوفصل یک اختلاف قدیمی بر سر تجهیزات نظامی انتقاد میکردند. ترامپ در سال ۲۰۱۸ گفته بود که دولت اوباما «هواپیماها را با ۱.۸ میلیارد دلار پول نقد پر کرد و به ایران فرستاد.»
به نوشته فوربس، برخی از چهرههای برجسته جمهوریخواه نیز پیش از این بارها نسبت به توافق احتمالی جدید ابراز نگرانی کردهاند. مایک پمپئو، وزیر خارجه پیشین آمریکا، توافق مورد بحث را با برجام مقایسه کرده و گفته است چنین توافقی به معنای پرداخت پول به [حکومت] ایران برای توسعه برنامه تسلیحات کشتار جمعی و حمایت از اقدامات بیثباتکننده خواهد بود.
تد کروز، سناتور جمهوریخواه از تگزاس، نیز هشدار داده است که اگر نتیجه مذاکرات این باشد که ایران میلیاردها دلار دریافت کند، به غنیسازی اورانیوم ادامه دهد و کنترل موثری بر تنگه هرمز داشته باشد، این یک «اشتباه فاجعهبار» خواهد بود.
فوربس همچنین به گزارش پیشین اکسیوس اشاره کرده که خبر داده بود آمریکا در حال بررسی آزادسازی ۲۰ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران در ازای کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم غنیشده است. ترامپ این گزارش را رد کرده و به رویترز گفته بود: «هیچ پولی رد و بدل نمیشود.»
در عین حال، ترامپ و ونس روز جمعه تاکید کردند که توافق احتمالی به سود ایران طراحی نشده است. ترامپ همچنین حکومت ایران را متهم کرد که برخی مفاد نادرست را به رسانهها درز داده، هرچند توضیح نداد که کدام بخش از گزارشهای منتشرشده نادرست است.
به نوشته فوربس، یکی از ابهامهای اصلی همچنان به سرنوشت تنگه هرمز مربوط میشود. هنوز مشخص نیست که آیا توافق احتمالی مستلزم تغییر در کنترل یا مدیریت این آبراه راهبردی خواهد بود یا نه. رسانههای دولتی ایران گزارش دادهاند که تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد، اما مدیریت آن در قالب همکاری مشترک میان ایران و عمان انجام میشود.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نیز جمعه شب به وقت ایران، در مصاحبه با صدا و سیما روایت حکومت از تفاهم احتمالی را تشریح کرد.
گزارش فوربس همچنین به یکی از مهمترین محورهای مذاکرات اشاره میکند؛ موضوعی که به پرونده هستهای ایران مربوط میشود. بر اساس گزارش رویترز که فوربس به آن استناد کرده، گفتوگوهای تفصیلی درباره برنامه هستهای ایران قرار است برای ۶۰ روز پس از دستیابی به توافق اولیه به تعویق بیفتد.
فوربس نتیجهگیری میکند که در حالی که دولت ترامپ تلاش میکند توافق احتمالی را با توافق دوران اوباما متفاوت جلوه دهد، گزارشهای منتشرشده نشان میدهد برخی از عناصر اصلی مورد انتقاد ترامپ در برجام، از جمله کاهش تحریمها و دسترسی ایران به منابع مالی، ممکن است در توافق جدید نیز حضور داشته باشند؛ هرچند دولت آمریکا اصرار دارد که هرگونه امتیاز اقتصادی به اجرای تعهدات از سوی ایران وابسته خواهد بود.
این تکذیب در حالی منتشر شد که خبرگزاری رویترز به نقل از چند منبع آگاه گزارش داده بود ابوظبی با آزادسازی بین ۱۰ تا ۲۰ میلیارد دلار برای تهران موافقت کرده و بخشی از این منابع نیز در اختیار حکومت ایران قرار گرفته است.
به گزارش رویترز، چهار منبع آگاه گفتهاند که امارات متحده عربی در چارچوب یک توافق سیاسی و امنیتی با حکومت ایران، با آزادسازی میلیاردها دلار برای تهران موافقت کرده است. این گزارش همزمان با مراحل پایانی مذاکرات گستردهتر میان جمهوری اسلامی و آمریکا برای پایان دادن به جنگ منتشر شده؛ مذاکراتی که به گفته دیپلماتها میتواند به آزادسازی دهها میلیارد دلار از درآمدهای نفتی مسدودشده حکومت ایران در بانکهای خارجی منجر شود.
دو منبع منطقهای به رویترز گفتهاند که امارات با آزادسازی مجموعاً ۱۰ میلیارد دلار موافقت کرده و بیش از ۳ میلیارد دلار از این مبلغ تاکنون در اختیار ایران قرار گرفته است. دو منبع دیگر که از جزئیات توافق آگاه بودهاند، رقم کل منابع را ۲۰ میلیارد دلار اعلام کرده و گفتهاند این توافق در ازای توقف حملات جمهوری اسلامی به امارات حاصل شده است.
با این حال، وزارت خارجه امارات متحده عربی بامداد شنبه ۲۳ خرداد در بیانیهای اعلام کرد: «این ادعاها کاملاً نادرست و بیاساس هستند» و تاکید کرد که هیچیک از داراییهای مسدودشده ایران از طریق امارات آزاد، منتقل یا تسهیل نشده است. این وزارتخانه همچنین بهطور مشخص ادعای انتقال ۳ میلیارد دلار را رد کرد، اما توضیح بیشتری ارائه نداد.
پیش از انتشار این تکذیبیه، یک مقام اماراتی در پاسخ به پرسش رویترز درباره این گزارش گفته بود که کشورش در پی کاهش تنشها و تقویت صلح در منطقه است. او گفته بود سیاست خارجی امارات متحده عربی بر «تنشزدایی، کاهش بحرانها و حمایت از صلح و ثبات پایدار» استوار است و ابوظبی از تلاشهای آمریکا برای محافظت از مردم منطقه در برابر پیامدهای جنگ حمایت میکند.
رویترز گزارش داده است که هنوز مشخص نیست منابع مالی مورد اشاره از داراییهای دولت امارات متحده عربی تامین میشود یا از حسابهای مسدودشده حکومت ایران در نظام بانکی امارات و یا سایر منابع مالی متعلق به ایران منشأ میگیرد.
بر اساس این گزارش، توافق احتمالی میان تهران و ابوظبی نشانه تغییر قابل توجهی در روابط دو کشور پس از هفتهها درگیری است. در طول جنگ اخیر، حملات جمهوری اسلامی به امارات موجب کاهش ورود گردشگران، خالی شدن بخشی از هتلهای دبی، خروج برخی اتباع خارجی و آسیب به تصویر امن این شهر به عنوان یکی از مهمترین مراکز تجاری جهان شده بود.
یکی از منابع آگاه به رویترز گفته است این سازوکار به گونهای طراحی شده که هر یک از طرفها بتوانند آن را به عنوان یک موفقیت معرفی کنند. به گفته او، حکومت ایران میتواند مدعی دریافت غرامت جنگی شود، آمریکا میتواند تاکید کند که هیچ پولی پرداخت نکرده و امارات نیز امنیت خود و جایگاه اقتصادی دبی را حفظ خواهد کرد.
منبع دیگری گفته است در مقابل آزادسازی این منابع، حکومت ایران حملات موشکی و پهپادی علیه امارات را متوقف خواهد کرد و دو کشور روند بازسازی روابط دوجانبه، از جمله همکاریهای اطلاعاتی و اقتصادی، را آغاز خواهند کرد.
به گفته همین منبع، حکومت ایران برای دستیابی به توافقی مشابه با دستکم دو کشور دیگر عربی حوزه خلیج فارس نیز وارد گفتوگو شده است.
رویترز نوشته است آخرین حمله مستقیم شناختهشده جمهوری اسلامی به امارات در ۴ مه [۱۴ اردیبهشت] و علیه بندر فجیره در ساحل دریای عمان انجام شد.
این خبرگزاری همچنین گزارش داده است که مذاکرات میان دو طرف چند هفته پیش آغاز شد، اما پس از سفر مقامهای ارشد سپاه پاسداران به ابوظبی در هفته گذشته شتاب گرفت. به گفته یکی از منابع، این هیات با شیخ طحنون بن زاید آل نهیان، مشاور امنیت ملی امارات و جانشین حاکم ابوظبی، دیدار کرده و در اقامتگاه او مستقر شده بود. پس از آن نیز مقامهای اماراتی برای مذاکره درباره جزئیات توافق به تهران سفر کردند.
رویترز در ادامه به نقش دبی در اقتصاد ایران اشاره کرده و نوشته است که بانکهای این شهر سالها میزبان سپردهها و داراییهای مرتبط با ایران بودهاند؛ داراییهایی که بخش مهمی از آنها تحت تاثیر تحریمهای آمریکا مسدود شدهاند.
در واشنیگتن، جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، جمعه ۲۲ خرداد گفت که هیچ پولی صرفاً در ازای امضای توافق یا حضور ایران در مذاکرات در اختیار تهران قرار نخواهد گرفت. او تاکید کرد هرگونه منافع اقتصادی احتمالی برای ایران به اجرای تعهدات از سوی تهران وابسته خواهد بود.
کاخ سفید و مقامهای ایرانی تا زمان انتشار گزارش به درخواستهای رویترز برای اظهارنظر پاسخ نداده بودند.
رویترز همچنین یادآوری کرده است که یک منبع ارشد ایرانی در ماه آوریل مدعی شده بود آمریکا با آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران در قطر و برخی بانکهای خارجی موافقت کرده است؛ ادعایی که در آن زمان از سوی یک مقام آمریکایی رد شد.
به گفته آن منبع ایرانی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران بهطور مستقیم با تضمین عبور امن کشتیها از تنگه هرمز مرتبط بوده است؛ موضوعی که همچنان یکی از محورهای اصلی مذاکرات برای پایان دادن به درگیریهای اخیر به شمار میرود.
او گفت این تفاهم احتمالی، که از آن با عنوان «یادداشت تفاهم اسلامآباد» یاد کرد، ممکن است «در یکی دو روز آینده» یا «در چند روز آینده» امضا شود.
عراقچی جمعه ۲۲ خرداد در گفتوگو با شبکه خبر صداوسیمای جمهوری اسلامی گفت متن تفاهم احتمالی در قالب یک بسته ۱۴ بندی تنظیم شده و هنوز در مرحله نهاییسازی قرار دارد. او افزود جزئیات کامل این متن پس از امضای نهایی اعلام خواهد شد، زیرا ممکن است برخی بندها تا لحظه آخر تغییر کند.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی گفت: «برای اورانیومهای غنیشده هنوز تصمیمی گرفته نشده است و در توافق آینده موضوعات هستهای و رفع تحریمها مطرح و تعیین تکلیف میشود.»
او افزود: «موضوع هستهای را به مرحله دوم توافق منتقل کردهایم که ۶۰ روز طول میکشد.» به گفته عراقچی، ورود به مرحله دوم مذاکرات و تمدید دوره ۶۰ روزه، نیازمند تایید هر دو طرف است.
عراقچی توضیح داد که روند فعلی دو مرحله دارد: در مرحله نخست، یادداشت تفاهم میان [حکومت] ایران و آمریکا امضا میشود و در مرحله دوم، مذاکرات برای رسیدن به توافق نهایی آغاز خواهد شد. او گفت اگر تعهدات مرحله نخست عملی نشود، جمهوری اسلامی وارد مرحله دوم نخواهد شد.
او در پاسخ به نگرانیهای مجری صدا و سیما درباره تکرار تجربه برجام گفت: «تفاوت این بار با توافقات قبلی این است که هنوز به توافق نهایی نرسیدهایم و این گام اول یا مرحله اول است.» عراقچی افزود: «اگر توافقات مرحله اول عملی نشود به گام دوم نخواهیم رفت.»
وزیر خارجه جمهوری اسلامی با انتقاد از طرف مقابل گفت: «ذات طرف مقابل بدعهدی است؛ در اجرا هزار و یک مشکل ایجاد میکنند و این تجربه را داریم.» او ادامه داد: «باید انتظار اشکالات مختلف در اجرای طرف مقابل را داشته باشیم» و افزود: «با موجوداتی روبهرو هستیم که به تعهدات خود عمل نمیکنند. ما باید راه آنها را در این زمینه ببندیم.»
عراقچی گفت مسئولیت مذاکرات به محمدباقر قالیباف واگذار شده و وزارت امور خارجه و سایر نهادهای مرتبط در خدمت این روند بودهاند. او افزود متن یادداشت تفاهم بارها در شورای عالی امنیت ملی و نهادهای تصمیمگیر بررسی شده است.
به گفته او، شورای عالی امنیت ملی بر روند مذاکرات «اشراف کامل» دارد و همه بندها و کلمات یادداشت تفاهم در این شورا بررسی شده است. عراقچی همچنین گفت کمیتهای متشکل از شماری از اعضای شورا بر مذاکرات نظارت دارد و نیروهای نظامی نیز بر موضوعاتی از جمله تنگه هرمز و خاتمه جنگ نظارت داشتهاند.
عراقچی گفت رفع کامل محاصره دریایی آمریکا علیه ایران نخستین بند این تفاهم است. او افزود که در متن یادداشت تفاهم، موضوع تنگه هرمز، رفع محاصره دریایی، چارچوب دور بعدی مذاکرات، پرونده هستهای، رفع تحریمها، داراییهای مسدودشده ایران و طرح بازسازی و توسعه اقتصادی مطرح شده است.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی درباره داراییهای مسدودشده ایران گفت پس از امضای یادداشت تفاهم، این داراییها آزاد خواهد شد و «هیچیک از داراییهای ما نمیتواند مجدداً مسدود بماند.»
او همچنین گفت برای جبران خسارات جنگ، «طرح بازسازی» در توافق پیشبینی شده است؛ طرحی که به گفته او میتواند منابع قابل توجهی را به اقتصاد ایران تزریق کند.
عراقچی درباره موضوع هستهای گفت تصمیم نهایی درباره غنیسازی، ذخایر مواد غنیشده و نحوه تعیین تکلیف آنها به توافق نهایی موکول شده است. او افزود موضع جمهوری اسلامی درباره مواد غنیشده سطح بالا، بهویژه اورانیوم ۶۰ درصد، این است که تنها راهحل قابل قبول، «رقیقسازی آنها در داخل ایران» است.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی همچنین گفت رفع تحریمها نیز به توافق نهایی ارجاع شده، اما ایران موارد مشخصی از تحریمها را که باید برداشته شود، در متن مذاکرات مورد اشاره قرار داده است.
عراقچی درباره آینده تنگه هرمز گفت اداره این آبراه به دوران پیش از جنگ بازنخواهد گشت. او گفت: «تنگه هرمز بدون تردید تحت حاکمیت ایران و عمان است. هیچ آبراه بینالمللی در تنگه هرمز نیست.»
او افزود ایران و عمان سالها امنیت عبور و مرور در تنگه هرمز را تامین کردهاند و خدماتی از جمله امداد و نجات و حفاظت محیط زیست ارائه دادهاند، اما این خدمات تاکنون رایگان بوده است. عراقچی گفت دریافت «عوارض» پذیرفته نیست، اما دریافت هزینه خدمات ارائهشده منطقی خواهد بود.
به گفته او، ایران و عمان در آستانه اعلام سازوکار جدیدی برای اداره تنگه هرمز هستند و در این زمینه با کشورهای ذینفع، از جمله چین، نیز مشورت شده است. عراقچی گفت حدود ۴۰ درصد عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز به چین مرتبط است.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی همچنین گفت تنگه هرمز اکنون به یکی از ابزارهای مهم بازدارندگی ایران تبدیل شده است و حضور نیروهای مسلح ایران در این منطقه ادامه خواهد داشت.
عراقچی در بخش دیگری از این گفتوگو درباره حزبالله لبنان گفت: «ما در هر توافقی حزبالله لبنان را فراموش نخواهیم کرد، آنها در این جنگ در کنار ما جنگیدند و جمهوری اسلامی هرگز حزبالله را تنها نخواهد گذاشت.»
او گفت یادداشت تفاهم احتمالی شامل اعلام پایان جنگ در همه جبههها، از جمله لبنان، خواهد بود. عراقچی افزود که پایان جنگ به معنای عقبنشینی از مناطق اشغالی لبنان نیز هست.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی همچنین گفت در متن تفاهم احتمالی، دو طرف به حاکمیت یکدیگر احترام خواهند گذاشت. او این موضوع را نخستین بار پس از ۴۷ سال دانست که آمریکا بهطور مکتوب به حاکمیت جمهوری اسلامی ایران احترام میگذارد.
عراقچی گفت این توافق دشمنانی دارد و «در رأس آنها رژیم صهیونیستی است.» او افزود که اسرائیل به دنبال ایجاد مانع در مسیر امضای توافق است و به همین دلیل، ترجیح میدهد جزئیات متن پیش از نهایی شدن منتشر نشود.
او همچنین درباره تهدیدهای اخیر علیه ایران گفت تهدید نهتنها مؤثر نیست، بلکه روند توافق را عقب میاندازد. عراقچی افزود: «هیچ شبی نبوده که تعرضی به نیروهای مسلح یا کشتیهای ما صورت گرفته باشد و پاسخی دریافت نکرده باشند.»
وزیر خارجه جمهوری اسلامی در توضیح چرایی وقوع جنگ گفت: «چرا جنگ شد؟ چون ما در مذاکره کوتاه نیامدیم.» او افزود که خواسته اصلی طرف مقابل «غنیسازی صفر» بود و چون ایران در مذاکرات آن را نپذیرفت، طرف مقابل به جنگ روی آورد.
عراقچی گفت جمهوری اسلامی در جنگهای اخیر از نظر راهبردی غافلگیر نشد، هرچند ممکن است غافلگیریهایی در سطح تاکتیکی رخ داده باشد. او گفت در جنگ ۱۲ روزه، پاسخ ایران کمتر از ۲۴ ساعت بعد آغاز شد و در جنگ ۴۰ روزه، کمتر از دو ساعت طول کشید تا ایران پاسخ دهد.
او تاکید کرد مذاکره و دیپلماسی بخشی از میدان هستند و وظیفه دیپلماسی، تثبیت دستاوردهای میدان است. عراقچی گفت جمهوری اسلامی در این جنگ «پیروز میدان» بوده و اکنون مذاکرات برای تثبیت این پیروزی دنبال میشود.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی گفت اگر در پایان دوره ۶۰ روزه مذاکرات، توافق نهایی ممکن نباشد، هر طرف میتواند به وضعیت پیش از یادداشت تفاهم بازگردد. او افزود اگر دو طرف از روند مذاکرات رضایت داشته باشند، این دوره قابل تمدید خواهد بود.
