به نوشته پولیتیکو، گزارشها حاکی است که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پس از دریافت تماسهایی از رهبران قطر، امارات متحده عربی و پاکستان و دریافت اطمینان از نزدیک بودن یک توافق اولیه با ایران، از برنامه خود برای حمله نظامی به این کشور عقبنشینی کرده است.
بر اساس این گزارش، ترامپ صبح پنجشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشال هشدار داده بود که قصد دارد «امشب ایران را بسیار سخت» هدف قرار دهد. اما ساعاتی بعد، مجموعهای از تماسهای دیپلماتیک در سطح عالی انجام شد که در نهایت به تغییر موضع او انجامید.
دو مقام دولت آمریکا و یک دیپلمات آگاه از این تماسها گفتهاند که امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، رییس امارات متحده عربی، محمد بن زاید آل نهیان، و فرمانده ارتش پاکستان، عاصم منیر، در تماس با ترامپ تاکید کردند که توافقی اولیه میان تهران و واشینگتن در دسترس است و میتواند راه را برای مذاکرات گستردهتر هموار کند.
به گفته یکی از مقامهای دولت آمریکا، این کشورها به دلیل نفوذی که بر تهران و رهبر جمهوری اسلامی دارند، توانستند ترامپ را متقاعد کنند که از گزینه نظامی فاصله بگیرد. ترامپ نیز بعدتر اعلام کرد که احتمال دارد توافقی میان دو طرف حتی تا پایان هفته جاری امضا شود.
او در جمع خبرنگاران در دفتر بیضی کاخ سفید گفت: «ما به یک توافق عالی برای پایان جنگ در ایران دست یافتهایم و اکنون فقط باید اسناد نهایی شود. احتمالاً ظرف چند روز آینده این روند تکمیل خواهد شد.»
با این حال، موضع تهران محتاطانهتر بود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرد که اگرچه بخشهای قابل توجهی از متن مذاکرات نهایی شده است، اما [حکومت] ایران از «خطوط قرمز» خود عقبنشینی نخواهد کرد. او تاکید کرد که جمهوری اسلامی هنوز به نتیجه نهایی درباره توافق نرسیده است.
توافق اولیه؛ هرمز پیش از پرونده هستهای
بر اساس اطلاعات منتشرشده، آنچه تاکنون میان طرفین مورد توافق قرار گرفته، بیشتر به بازگشایی تنگه هرمز و پایان محدودیتهای اعمالشده بر این آبراه راهبردی مربوط میشود و نه حلوفصل کامل پرونده هستهای ایران.
یک مقام اسرائیلی و فردی مطلع از روند مذاکرات گفتهاند که توافق فعلی صرفاً چارچوبی برای بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تنشهای فوری است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز هفته گذشته در کنگره گفته بود که مذاکرات تفصیلی درباره برنامه هستهای ایران زمان بیشتری نیاز دارد و بازگشایی تنگه هرمز تنها نخستین مرحله از روند گفتوگوهاست.
بر این اساس، مذاکرات دشوارتر درباره سطح غنیسازی، تاسیسات هستهای و سایر موضوعات حساس در مراحل بعدی دنبال خواهد شد.
ابهام درباره موافقت رهبر جمهوری اسلامی
یکی از موضوعات مهمی که همچنان نامشخص باقی مانده، موافقت نهایی مجتبی خامنهای با توافق است. مقامهای آمریکایی مدعی شدهاند که او در روزهای نخست جنگ دچار جراحات قابل توجهی شده و برای جلوگیری از حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل در مکانی زیرزمینی و بدون دسترسی به تجهیزات ارتباطی مستقر شده است.
به گفته این مقامها، همین موضوع باعث شده روند دریافت نظر نهایی او درباره پیشنهادهای ارائهشده چند روز طول بکشد.
با این حال، بسیاری از دیپلماتهای منطقهای نسبت به حصول توافق نهایی تردید دارند. یک دیپلمات عرب در این باره گفت: «وقتی توافق را ببینم، آن را باور میکنم.»
مذاکرات درباره داراییهای مسدودشده ایران
همزمان، منابع آگاه از گفتوگوها اعلام کردهاند که یکی از محورهای اصلی مذاکرات، دسترسی [حکومت] ایران به منابع مالی مسدودشده خود در قطر و سایر کشورها بوده است؛ منابعی که ارزش آنها بیش از ۱۶ میلیارد دلار برآورد میشود.
به گفته یک مقام اروپایی و فردی مطلع از مذاکرات، دو طرف درباره سازوکارهایی گفتوگو کردهاند که امکان استفاده محدود ایران از این منابع را بدون نقض رسمی تحریمهای آمریکا فراهم کند.
اگرچه مارکو روبیو اعلام کرده واشینگتن در ازای بازگشایی تنگه هرمز هیچ تخفیف تحریمی فوری ارائه نخواهد کرد، اما امکان دسترسی [حکومت] ایران به بخشی از این داراییها برای خرید کالاهای مشخص میتواند پاسخی به مطالبه تهران برای دریافت امتیازات اقتصادی در ابتدای مذاکرات باشد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که اقتصاد ایران با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و مشکلات جدی در تامین خدمات عمومی مواجه است و دسترسی به منابع مالی میتواند برای دولت ایران یک دستاورد ملموس در برابر افکار عمومی محسوب شود.
نگرانی اسرائیل از توافق در حال شکلگیری
هرگونه توافق میان تهران و واشینگتن احتمالاً با مخالفت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روبهرو خواهد شد. نتانیاهو پیشتر از ترامپ خواسته بود در واکنش به مواضع ایران در پرونده هستهای، گزینه نظامی را در دستور کار قرار دهد.
ترامپ و نتانیاهو پنجشنبه درباره روند مذاکرات گفتوگو کردند. پس از این تماس، دفتر نخستوزیری اسرائیل در بیانیهای اعلام کرد که نتانیاهو از تعهد ترامپ برای گنجاندن موضوعاتی چون حذف ذخایر اورانیوم غنیشده، برچیدن زیرساختهای غنیسازی، محدودیت در تولید موشک و پایان حمایت حکومت ایران از نیروهای نیابتی منطقهای در توافق نهایی استقبال کرده است.
با این حال، گزارشها نشان میدهد که هیچیک از این موضوعات هنوز به طور قطعی حلوفصل نشدهاند و مذاکرات درباره آنها در مراحل بعدی ادامه خواهد یافت.
در مجموع، اگرچه اعلام ترامپ نشانهای از کاهش تنش و احتمال دستیابی به یک توافق اولیه میان حکومت ایران و آمریکا تلقی میشود، اما اختلافات اساسی درباره برنامه هستهای ایران، تحریمها، داراییهای مسدودشده و نقش منطقهای تهران همچنان پابرجاست و مسیر رسیدن به یک توافق جامع را پیچیده و نامطمئن نگه داشته است.
بر اساس این گزارش، نخستین پرواز در چارچوب این توافق ممکن است از پنجشنبه انجام شود و حدود ۲۰ نفر را شامل شود. فاکسنیوز نوشت که در میان این افراد، شهروندانی از ایران، سوریه و افغانستان و همچنین یک شهروند ترکیه حضور دارند.
این گزارش میگوید دولت ترامپ در ماههای اخیر استفاده از توافقهای اخراج به کشورهای ثالث را گسترش داده است؛ سازوکاری که به دولت آمریکا امکان میدهد مهاجرانی را که امکان بازگرداندن آنها به کشورهای مبدا وجود ندارد، به کشورهای دیگر منتقل کند. واشنگتن پیشتر نیز توافق مشابهی با جمهوری دموکراتیک کنگو برای پذیرش برخی مهاجران اخراجی منعقد کرده بود.
فاکسنیوز در تشریح شرایط جمهوری آفریقای مرکزی نوشت که این کشور از زمان استقلال از فرانسه در سال ۱۹۶۰ با بیثباتی سیاسی گسترده، کودتاهای متعدد، ضعف حاکمیت مرکزی و شورشهای مسلحانه روبهرو بوده است. به نوشته این رسانه، خشونتهای طولانیمدت در این کشور خطر وقوع جنایتهای گسترده علیه غیرنظامیان را افزایش داده است.
در همین حال، وکلای مدافع حقوق مهاجران نسبت به توافق جدید اعتراض کردهاند. فاکسنیوز گزارش داد که در میان افراد در نظر گرفتهشده برای این پرواز، دو زن ایرانی نیز حضور دارند که در نوامبر ۲۰۲۴ وارد ایالات متحده شدند و از سوی یک قاضی مهاجرت حکم «تعلیق اخراج» دریافت کردهاند.
امیلی تروستل، وکیل این دو زن، به فاکسنیوز گفته است که موکلانش در صورت بازگردانده شدن به ایران با خطر شکنجه و آزار و اذیت روبهرو خواهند شد. به گفته او، یکی از این زنان پس از گرویدن به مسیحیت غسل تعمید گرفته و دیگری از فعالان دموکراسیخواه ایرانی است.
بر اساس این گزارش، هر دو زن پس از ورود به آمریکا بازداشت شدند، اما با ارائه درخواست پناهندگی موفق شدند از یک قاضی مهاجرت حکم حمایت در برابر اخراج دریافت کنند.
فاکسنیوز به نقل از رویترز نوشت که توافق میان واشینگتن و جمهوری آفریقای مرکزی در جریان سفر یک هیئت آمریکایی به بانگی، پایتخت این کشور، در ماه مه نهایی شده است. با این حال، هنوز اطلاعات دقیقی درباره تعداد نهایی مهاجران، ملیت آنها و زمانبندی پروازهای بعدی منتشر نشده است.
طبق این گزارش، افرادی که به جمهوری آفریقای مرکزی منتقل میشوند در آپارتمانهایی در شهر بانگی اسکان خواهند یافت و در کوتاهمدت به کشورهای مبدا خود بازگردانده نخواهند شد.
فاکسنیوز همچنین گزارش داد که سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM)، که امسال ۸۵ میلیون دلار بودجه از آمریکا دریافت کرده، اعلام کرده است تنها در زمینه ارائه کمکهای بشردوستانه داوطلبانه پس از ورود مهاجران فعالیت خواهد کرد و هیچ نقشی در روند انتقال یا اخراج آنها ندارد.
این گزارش میافزاید که جمهوری آفریقای مرکزی تنها کشوری نیست که مهاجران اخراجی آمریکا را میپذیرد. به گفته فاکسنیوز، دستکم هشت کشور آفریقایی از جمله اسواتینی، جمهوری دموکراتیک کنگو، غنا و سیرالئون نیز در سالهای اخیر در ازای دریافت کمکهای مالی یا پشتیبانی لجستیکی از واشینگتن، پذیرای برخی مهاجران اخراجی بودهاند.
وزارت خارجه آمریکا و وکیل این دو زن ایرانی تا زمان انتشار گزارش به درخواست رسانهها برای اظهار نظر پاسخ نداده بودند.
به گزارش واینت، اگرچه اسرائیل از پیشرفت مذاکرات آگاه بود، اما اظهارات دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، مبنی بر اینکه «همه طرفهای دخیل توافق را تایید کردهاند» و همچنین نشانههای مثبت از سوی جمهوری اسلامی درباره احتمال پذیرش توافق، فراتر از انتظارات مقامهای اسرائیلی بود.
این گزارش میگوید یک مقام اسرائیلی در واکنش به این تحولات اظهار داشت که دستکم تا آن زمان هیچ نشانهای از تایید رسمی توافق از سوی مجتبی خامنهای وجود نداشت. با این حال، ترامپ بعداً اعلام کرد که بر اساس اطلاعات او، رهبر جمهوری اسلامی با چارچوب توافق موافقت کرده است.
واینت نوشت نخستین واکنش دفتر بنیامین نتانیاهو پس از گفتوگوی تلفنی او با ترامپ، عملاً تایید کرد که توافقی اولیه در حال شکلگیری است، هرچند اسرائیل بهطور علنی با آن مخالفت نکرد. در بیانیه دفتر نخستوزیری اسرائیل آمده است که ترامپ و نتانیاهو درباره «یادداشت تفاهم در حال شکلگیری با ایران برای ورود به مذاکرات» گفتوگو کردهاند.
بر اساس این گزارش، نتانیاهو در این تماس از تعهد ترامپ برای گنجاندن موضوعاتی همچون حذف ذخایر اورانیوم غنیشده، برچیدن زیرساختهای غنیسازی، محدودیت در برنامه موشکی ایران و پایان حمایت تهران از گروههای نیابتی منطقهای استقبال کرده است. با این حال، واینت تاکید میکند که همین اظهارات نشان میدهد هنوز هیچ توافق نهایی درباره این موضوعات حاصل نشده و برخلاف ادعای ترامپ، پروندههای اصلی همچنان باز هستند.
این رسانه اسرائیلی همچنین گزارش داد که اسرائیل اساساً با این توافق موافق نیست و همچنان امیدوار است مذاکرات شکست بخورد یا از سوی جمهوری اسلامی تایید نشود. به نوشته واینت، جزئیات توافق همچنان مبهم است و مشخص نیست آیا آمریکا از برخی خواستههای اولیه خود عقبنشینی کرده است یا خیر.
طبق این گزارش، چارچوب فعلی شامل یک دوره ۶۰ روزه برای مذاکرات هستهای است که امکان تمدید آن برای ۶۰ روز دیگر نیز وجود دارد. با این حال، واینت معتقد است دستیابی به یک توافق جامع در چنین بازه زمانی کوتاهی دشوار خواهد بود؛ بهویژه آنکه مذاکرات منتهی به توافق هستهای دوران باراک اوباما حدود یک سال و نیم به طول انجامید.
یکی از مهمترین موضوعات حلنشده، مساله منابع مالی حکومت ایران است. واینت به نقل از منابع آگاه گزارش داد که بر اساس یک راهحل میانه، [حکومت] ایران پول نقد دریافت نخواهد کرد اما میتواند از منابع مالی موجود در قطر برای خرید دارو و مواد غذایی استفاده کند. آمریکا نیز اصرار دارد که داراییهای مسدودشده ایران تا پیش از تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم آزاد نخواهد شد.
به نوشته این رسانه، توافق اولیه در عمل شامل آتشبس، بازگشایی تنگه هرمز و تعهد [حکومت] ایران به عدم حرکت به سمت تولید سلاح هستهای است؛ مواردی که میتواند به ترامپ امکان دهد آن را بهعنوان یک موفقیت دیپلماتیک معرفی کند.
واینت همچنین نوشت که اسرائیل تلاش خواهد کرد در طول دوره ۶۰ روزه مذاکرات بر روند گفتوگوها اثر بگذارد، اما غافلگیری تلآویو از این توافق اولیه تردیدهایی را درباره میزان نفوذ آن در روند مذاکرات ایجاد کرده است.
این گزارش در ادامه تاکید کرد که [حکومت] ایران بار دیگر توانایی خود را در بهرهگیری از مذاکرات برای خرید زمان نشان داده است. به باور نویسنده گزارش، تهران موفق شده زمان بیشتری به دست آورد و اکنون پرسش اصلی این است که آیا در کنار زمان، به منابع مالی نیز دست خواهد یافت یا تنها از کمکهای بشردوستانه بهرهمند خواهد شد.
واینت همچنین به پیامدهای احتمالی توافق برای لبنان اشاره کرده و نوشته است که برخی محافل اسرائیلی معتقدند توافق میان واشنگتن و تهران میتواند حزبالله را به پذیرش عقبنشینی به شمال رود لیتانی و پایان دادن به درگیریها ترغیب کند.
این رسانه در بخش دیگری از گزارش خود نوشت که تا پیش از اعلام پیشرفت مذاکرات، اسرائیل تصور میکرد ترامپ در حال آمادهسازی فشارهای نظامی بیشتر علیه حکومت ایران است. تهدید او به تصرف جزیره نفتخیز خارک نیز در همین چارچوب ارزیابی میشد. اما ترامپ شامگاه پنجشنبه اعلام کرد که طرح حمله به خارک کنار گذاشته شده است.
به نوشته واینت، خبرگزاری فارس نیز تایید کرده که پیشرفت مذاکرات پس از ورود قطر به روند میانجیگری حاصل شده است. این رسانه در پایان نوشت که برخی مقامهای اسرائیلی بر این باورند که فشارهای ترامپ ممکن است مجتبی خامنهای را به پذیرش یک توافق موقت ۶۰ روزه و بازگشایی تنگه هرمز وادار کرده باشد؛ توافقی که از آن با عنوان «جام زهر» یاد میکنند.
او ساعاتی پیشتر از حمله دوباره به اهدافی در خاک ایران و طرح تصرف جزیره خارک در آینده نزدیک سخن گفته بود.
ترامپ بعدازظهر پنجشنبه بهوقت واشینگتن و زمانی که انتظار میرفت دور تازه حملات آمریکا برای سومین شب متوالی ادامه پیدا کند، در شبکه اجتماعی خود، تروثسوشیال، نوشت: «با توجه به اینکه گفتوگوها با جمهوری اسلامی ایران به بالاترین سطح رهبری حکومت ایران ارجاع و مورد تایید قرار گرفته است، من بهعنوان رییسجمهوری ایالات متحده آمریکا، حملات و بمبارانهای برنامهریزیشده علیه ایران را که قرار بود عصر امروز انجام شود، لغو کردم.»
او افزود: «گفتو گوها و نکات نهایی، هم در کلیات و هم با جزییات دقیق، به تایید تمامی طرفهای ذیربط از جمله ایالات متحده، اسرائیل، عربستان سعودی، امارات، قطر، ترکیه، پاکستان، بحرین، کویت، اردن، مصر و دیگران رسیده است.»
ترامپ بدون دادن هیچ تاریخ مشخص یا جزییات بیشتر گفت: «زمان و مکان امضای توافقنامه بهزودی اعلام میشود.»
رییسجمهوری آمریکا در عین حال تاکید کرد که محاصره دریایی ایران تا زمان نهایی شدن این توافق با تمام قوا و به طور کامل برقرار خواهد ماند.
در سوی مقابل و در اولین واکنش به اظهارات ترامپ خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، بهنقل از یک منبع آگاه که نامش اعلام نشد، نوشت: «هیچ متنی برای یادداشت تفاهم اولیه با آمریکا تایید نشده است.»
فارس در ادامه افزود: «ادعای ترامپ در حالی مطرح میشود که ایران و آمریکا بامداد پنجشنبه یکی از شدیدترین درگیریهای خود را پس از اعلام آتشبس پشت سر گذاشتند.»
توافق با قطریها در آخرین لحظه
با این حال، نیویورکتایمز گزارش داد که ترامپ اندکی پیش از لغو حملات برنامهریزیشده به ایران با واسطههای پاکستانی گفتوگو کرد.
این روزنامه بهنقل از یک مقام ارشد دولت ترامپ نوشت که واسطههای پاکستانی به رییسجمهوری گفتند که با حکومت ایران به توافق رسیدهاند.
یک «منبع عالیرتبه» نیز به شبکه العربیه گفت هیات قطری که از تهران بازگشته، موافقت جمهوری اسلامی با پیشنویس نهایی توافق را به طرفهای میانجی و مذاکرهکننده منتقل کرده است.
روزنامه نیویورکپست صبح پنجشنبه خبر از آن داده بود که تهران یک تفاهمنامه نهاییشده را به میانجیهای قطری ارائه کرده است.
اکسیوس نیز بعدا بهنقل از سه منبع آگاه از مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا گزارش داد که در جریان گفتوگوهایی که تا بامداد پنجشنبه به وقت تهران به طول انجامید، مقامهای جمهوری اسلامی و میانجیهای قطری، اختلافات اصلی را تا حد زیادی کاهش داده و بر سر متنی توافق کردهاند که به باور آنها برای آمریکا پذیرفتنی است.
براساس این گزارش، حملات برنامهریزی شده علیه جمهوری اسلامی پس از آن لغو شد که تهران پیشنویس توافقی را تایید کرد که براساس آن آتشبس تمدید میشود، تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد و ۶۰ روز مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران آغاز میشود.
ترامپ پیش از این نیز چند بار از نزدیک بودن توافق و موافقت کشورهای منطقه با متن توافق خبر داده بود. جمهوری اسلامی تا کنون هر بار سخنان ترامپ را رد و خلاف واقعیت خوانده است.
بهنوشته اکسیوس، مذاکرات هیات قطری که چهارشنبه به تهران سفر و صبح پنجشنبه ایران را ترک کرد، تا بامداد به طول انجامید و علی الذوادی، فرستاده قطر، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، تلاش کردند اختلافات باقیمانده میان تهران و واشینگتن را برطرف کنند.
سه منبع آگاه از مذاکرات به اکسیوس گفتند: «قطریها و ایرانیها روز چهارشنبه به این جمعبندی رسیده بودند که به متنی توافقی دست یافتهاند که آمریکا نیز آن را خواهد پذیرفت.»
بهگفته این منابع، شکافها در سه موضوع کلیدی «سازوکار آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران» که مهمترین موضوع برای جمهوری اسلامی است، «ترتیبات مربوط به بازگشایی تنگه هرمز در طول دوره ۶۰ روزه آتشبس» و «نحوه برگزاری مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران در طول این دوره ۶۰ روزه» کاهش یافته است.
نقش مجتبی خامنهای
این منابع به اکسیوس گفتند که مقامهای جمهوری اسلامی پنجشنبه به چند کشور اطلاع دادهاند که مذاکرات تهران به «توافقی در اصل موضوع» منجر شده است، اما همچنان نیاز به تایید نهایی مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، دارد.
این منابع همچنین تاکید کردند که هم جمهوری اسلامی و هم قطر معتقدند حملات آمریکا در طول شب گذشته، تردیدهای تهران درباره نیت واقعی ترامپ را بهطور قابل توجهی افزایش داده است.
واکنش مقامهای جمهوری اسلامی
ساعاتی بعد، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، گزارشها درباره تعیین زمان برای امضای تفاهم میان تهران و واشینگتن را گمانهزنی رسانهای توصیف کرد و گفت جمهوری اسلامی هنوز به جمعبندی نهایی نرسیده است. او افزود قطر و پاکستان همچنان در نقش میانجی فعال هستند، اما اقدامات آمریکا بر روند دیپلماتیک تاثیر گذاشته است. بقایی تاکید کرد تهران در موضوعاتی که آنها را خط قرمز خود میداند، هیچگونه انعطافی نشان نخواهد داد و گفت آمریکا تلاش میکند این تصور را ایجاد کند که جمهوری اسلامی تحت فشار به توافق تن داده است.
در همین حال، ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس جمهوری اسلامی، در شبکه ایکس نوشت احتمال فریب از سوی ترامپ بالاست و تاکید کرد رییسجمهوری آمریکا «به دنبال آرام نگه داشتن اوضاع» است. او خواستار تشدید حملات و هدف قرار دادن زیرساختها و مراکز اقتصادی و فناوری طرف مقابل در منطقه شد.
