خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی نوشت قرار بود جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، حکومت ایران را درهم بشکند، اما اکنون طرفهای درگیر به سوی توافقی موقت حرکت میکنند که میتواند تهران را آسیبدیده و زخمی اما شکستنخورده بر جای بگذارد.
بهنوشته رویترز بر اساس تصویری که از مذاکرات بهنقل از منابع آگاه از گفتوگوها به دست آمده، جمهوری اسلامی احتمالا از این جنگ در حالی خارج خواهد شد که اقتصادش بهشدت آسیب دیده و زیرساختهای نظامی و صنعتی آن متحمل خسارات سنگینی شدهاند، اما در مقابل، سلطه نیروهای تندرو سپاه پاسداران بر ساختار قدرت بیش از گذشته تثبیت شده است.
دیپلماتها، مقامهای رسمی و تحلیلگران منطقهای به رویترز گفتهاند حتی اگر بهزودی یادداشت تفاهمی برای پایان جنگ امضا شود، این توافق بیشتر شبیه یک آتشبس موقت خواهد بود تا یک نقطه عطف پایدار و تاریخی.
آنها نتیجه احتمالی را نوعی معامله توصیف کردهاند که هدف آن بازگشایی تنگه هرمز، کاهش فشار اقتصادی بر بازارهای مالی جهان و ایران، و فراهم کردن راهی سیاسی برای خروج دونالد ترامپ از بحران است؛ در حالی که مسائل پیچیدهتر و حلنشده به آینده موکول شدهاند.
دنیس راس، دیپلمات ارشد سابق آمریکایی، به رویترز گفت: «موفقیتهای نظامی تاکتیکی فوقالعادهای به دست آمده، اما هیچ دستاورد راهبردی بنیادینی حاصل نشده است. هیچ پروندهای واقعا بسته نشده است.»
همپوشانی بسیار اندکی
پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند، ترامپ اعلام کرد هدف این عملیات از بین بردن تهدیدهای فوری ناشی از برنامههای هستهای و موشکی جمهور اسلامی است و از مردم ایران خواست کنترل کشور خود را در دست بگیرند.
بر اساس چارچوب توافقی که منابع آگاه از مذاکرات برای رویترز تشریح کردهاند، جمهوری اسلامی محاصره عملی تنگه هرمز، یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت جهان، را متوقف خواهد کرد و در مقابل از طریق آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده یا کاهش محدود تحریمها از کمکهای مالی بهرهمند خواهد شد.
مقامهای جمهوری اسلامی این توافق محدود را راهی برای خریدن زمان، دستیابی به منابع مالی و کنترل خطرات فزاینده داخلی ناشی از وخامت اوضاع اقتصادی میدانند؛ بدون آنکه مجبور شوند درباره مسائل حساستر امتیاز بدهند.
ترامپ نیز که انتخابات میاندورهای کنگره در ماه نوامبر را در نظر دارد، به دنبال عباراتی است که به او اجازه دهد ادعا کند در موضوع برنامه هستهای ایران، بهویژه ذخایر اورانیوم با غنای بالا که برای ساخت سلاح هستهای لازم است، پیشرفت حاصل شده است.
رویترز در گزارش خود تاکید کرده است که حتی در صورت دستیابی به چنین توافقی عوامل اصلی جنگ تقریبا دستنخورده باقی خواهند ماند؛ تهران همچنان از کنار گذاشتن غنیسازی اورانیوم خودداری میکند، آمریکا حاضر نیست تضمینهای امنیتی به تهران بدهد و اسرائیل نیز همچنان مصمم است دشمنی را که تهدیدی وجودی میداند مهار کند.
بهنوشته رویترز، محاسبه جمهوری اسلامی این است که تنها در صورتی میتواند از حملات آینده جلوگیری کند که زرادخانه موشکی، شبکه متحدان منطقهای و توانایی اخلال در جریان انرژی خلیج فارس را حفظ کند.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی، به رویترز گفت: «آنچه ترامپ از نظر سیاسی نیاز دارد و آنچه تهران حاضر است ارائه دهد، شاید در ظاهر به هم نزدیک به نظر برسند، اما همپوشانی میان آنها بسیار ناچیز است.»
او افزود مدل مورد نظر این است که اکنون توافقی حاصل شود و «تمام مسائل دشوار به مرحله دوم موکول شوند»؛ مرحلهای که احتمالا هرگز فرا نخواهد رسید.
آتشبس کوتاهمدت
بهگفته دو منبع منطقهای آگاه از مذاکرات، به نظر میرسد ترامپ در نهایت به یک آتشبس کوتاهمدت، تعهدی مبهم درباره اورانیوم غنیشده و تداوم کنترل ایران بر تنگه هرمز رضایت دهد.
تحلیلگران منطقهای میگویند حتی اگر تنگه بازگشایی شود، فارغ از اینکه سازوکار دریافت عوارض یا هزینه عبور چگونه تنظیم شود، عملا همچنان تحت کنترل تهران باقی خواهد ماند.
بهگفته آنان، واشینگتن تا حد زیادی از تمرکز خود بر نابودی برنامه موشکهای بالستیک ایران دست کشیده است؛ موضوعی که موجب نگرانی اسرائیل و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس شده است.
منابع مذکور میگویند از جمله موانع باقیمانده، اصرار جمهوری اسلامی بر پیوند دادن هر توافقی به توقف حملات اسرائیل علیه حزبالله و همچنین تمایل ترامپ به مدیریت فضای رسانهای پیرامون پرونده هستهای ایران است.
بهگفته این منابع، ترامپ عملا میان مساله لبنان و تنگه هرمز ارتباط برقرار کرده، هرچند در انظار عمومی آن را انکار میکند.
او اسرائیل را تحت فشار قرار داده تا حملات به بیروت و حومه جنوبی آن را متوقف کند، زیرا نگران است هرگونه تشدید تنش در لبنان تلاشها برای دستیابی به توافق درباره تنگه هرمز را نابود کند.
منابع همچنین گفتند جمهوری اسلامی آزادسازی فوری حدود ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده ایران را بخش اصلی هر توافقی میداند و بدون آن حاضر به پیش بردن مذاکرات نخواهد بود.
دیوید شنکر از موسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک گفت ترامپ میخواهد از مقایسه شدن با توافق هستهای سال ۲۰۱۵ دوران باراک اوباما اجتناب کند، اما آزادسازی پولهای ایران دقیقا چنین مقایسهای را به دنبال خواهد داشت.
او گفت: «مطمئن نیستم راهی برای اجتناب از این مقایسه وجود داشته باشد.»
عوامل اصلی جنگ همچنان پابرجا خواهند ماند
ترامپ در سال ۲۰۱۸ آمریکا را از توافق هستهای ۲۰۱۵ خارج کرد؛ توافقی که بر اساس آن جمهوری اسلامی در ازای رفع تحریمها محدودیتهایی را بر برنامه هستهای خود پذیرفته بود.
او آن زمان گفت این توافق نتوانسته از منافع امنیت ملی آمریکا محافظت کند. اکنون ترامپ به دنبال عباراتی است که بدون تشدید جنگ، به او اجازه دهد پیروزی در پرونده هستهای ایران را اعلام کند.
دنیس راس به رویترز گفت: «فکر میکنم ممکن است به متنی برسند که هر طرف آن را به شیوه خودش تفسیر کند. در آن صورت مذاکرات بعدی بسیار پرتنش و دشوار خواهند بود.»
تحلیلگران در عین حال میگویند هرگونه توقف درگیری احتمالا موجب جسورتر شدن سپاه پاسداران خواهد شد.
شنکر گفت: «قبلا آنها قدرت پشت تخت سلطنت بودند، اما حالا خودِ قدرت هستند.»
بهگفته تحلیلگران، توافق موقت همچنین اسرائیل را نگران و ناراضی باقی خواهد گذاشت؛ زیرا رهبران جمهوری اسلامی همچنان جنگ را در چارچوبی کاملا ایدئولوژیک تعریف میکنند و پیام دادهاند که هیچ توافقی قادر به حل ریشههای اصلی این منازعه نیست.
راس در پایان گفت: «برای اسرائیل و جمهوری اسلامی، ممکن است این فصل از جنگ به پایان رسیده باشد، اما خودِ منازعه پایان نخواهد یافت.»
بر اساس بیانیه وزارت خارجه کویت، حملات بامداد چهارشنبه ۱۳ خرداد به تاسیسات حیاتی و همچنین نمایندگیهای دیپلماتیک در این کشور خسارت وارد آورد.
وزارت خارجه کویت حملات «گستاخانه و مکرر» جمهوری اسلامی را محکوم کرد و هشدار داد این اقدامات به تشدید تنشها و بیثباتی در منطقه خواهد انجامید.
این وزارتخانه تاکید کرد کویت حق کامل و ذاتی خود را برای اتخاذ اقدامات مناسب در پاسخ به «تجاوزهای مکرر» حکومت ایران، مطابق با قوانین بینالمللی، محفوظ میدارد.
حمله جمهوری اسلامی به فرودگاه بینالمللی کویت
صبح ۱۳ خرداد، سعود عبدالعزیز العطوان، سخنگوی وزارت دفاع کویت، با انتشار بیانیهای از زخمی شدن چند نفر در حمله پهپادی جمهوری اسلامی به فرودگاه بینالمللی کویت خبر داد.
عطوان اقدام جمهوری اسلامی را «تجاوز جنایتکارانه» خواند و گفت شماری از پهپادهای متخاصم، ساختمان ترمینال مسافری یک فرودگاه کویت را هدف قرار دادند.
به گفته سخنگوی وزارت دفاع کویت، این حمله موجب وارد آمدن خسارات مادی گسترده به ساختمان ترمینال و همچنین جراحت چند نفر شد که خدمات و مراقبتهای پزشکی لازم را دریافت کردهاند.
او تاکید کرد نیروهای مسلح کویت با هماهنگی نهادهای مسئول در حال پیگیری وضعیت هستند، در آمادگی کامل برای مقابله با هرگونه تحول جدید قرار دارند و تمامی تصمیمات لازم را برای حفظ امنیت و ثبات کشور اتخاذ خواهند کرد.
وزارت دفاع کویت همچنین خبر داد سامانههای پدافندی سه موشک بالستیک را که وارد حریم هوایی این کشور شده بودند، رهگیری و سرنگون کردند.
با وجود برقراری آتشبس میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده از ۱۹ فروردین، درگیریهای پراکنده میان دو طرف همچنان ادامه دارد.
ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، بامداد ۱۳ خرداد اعلام کرد در پاسخ به اقدامات جمهوری اسلامی، چند فروند موشک بالستیک و پهپاد و یک «ایستگاه کنترل زمینی» در قشم را منهدم کرده است.
ایستگاه کنترل زمینی، مرکز یا مجموعهای از تجهیزات ارتباطی و رایانهای است که برای هدایت، کنترل و دریافت اطلاعات پهپادها و دیگر سامانههای بدون سرنشین به کار میرود.
در سوی دیگر، سپاه پاسداران اعلام کرد در واکنش به حمله به قشم، پایگاههای آمریکا در کویت را هدف حملات موشکی قرار داده است.
سپاه پاسداران همچنین از حمله به مرکز ناوگان پنجم دریایی آمریکا و پایگاه هوایی این کشور در «یکی از کشورهای منطقه» خبر داد.
ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده در بحرین مستقر است.
تعلیق پروازها در فرودگاه کویت
اداره کل هوانوردی کشوری کویت ۱۳ خرداد اعلام کرد در پی حمله جمهوری اسلامی به ترمینال مسافری فرودگاه بینالمللی کویت، طرح اضطراری در این فرودگاه به اجرا درآمده است.
این نهاد تایید کرد در جریان این حمله، خسارات شدیدی به شماری از تاسیسات فرودگاهی وارد شده و چند نفر نیز زخمی شدهاند.
اداره کل هوانوردی کویت همچنین از تعلیق تمامی پروازها تا اطلاع ثانوی خبر داد و گفت پروازها به فرودگاههای جایگزین هدایت شدهاند.
روزنامه الجریده کویت نیز به نقل از منابع رسمی این کشور گزارش داد در حمله پهپادی جمهوری اسلامی، مخازن سوخت فرودگاه کویت هدف قرار گرفتند که باعث وقوع آتشسوزی گسترده در محل شد.
این رسانه به نقل از وزارت دفاع کویت نوشت حمله حکومت ایران «زیرساختهای حیاتی» کشور را نشانه رفته بود.
تهران اغلب حملات خود را با استناد به فعالیت پایگاههای نظامی ایالات متحده در کشورهای منطقه توجیه میکند. این در حالی است که تاسیسات غیرنظامی مانند فرودگاهها و هتلها، از جمله اهداف حملات حکومت ایران از زمان آغاز درگیریها بودهاند.
واکنش بحرین به حملات جمهوری اسلامی
فرماندهی کل نیروی دفاع بحرین ۱۳ خرداد در بیانیهای اعلام کرد جمهوری اسلامی همچنان به اقدامات خصمانه خود «از طریق تجاوزات مستمر با موشکها و پهپادها» ادامه میدهد و به اهداف غیرنظامی در بحرین حمله میکند.
این نهاد هشدار داد بهکارگیری عامدانه موشک و پهپاد برای هدف قرار دادن مناطق غیرنظامی و اموال خصوصی، «نقض آشکار حقوق بینالملل بشردوستانه» محسوب میشود.
فرماندهی کل نیروی دفاع بحرین از همه شهروندان و ساکنان این کشور خواست ضمن رعایت «حداکثر احتیاط»، از نزدیک شدن یا دست زدن به هرگونه شی ناشناس یا مشکوکی که ممکن است در نتیجه حملات جمهوری اسلامی بر جای مانده باشد، خودداری کنند و فورا آن را گزارش دهند.
این نهاد همچنین از رهگیری و انهدام سه موشک و شماری پهپاد خبر داد و تاکید کرد تمامی نیروها و تجهیزات آن در بالاترین سطح آمادگی برای حفاظت از کشور قرار دارند.
این حملات در حالی انجام گرفته است که چشمانداز مذاکرات تهران و واشینگتن برای پایان دادن به جنگ، بهدلیل تداوم اختلافات بر سر پرونده هستهای جمهوری اسلامی، بحران تنگه هرمز و مناقشه لبنان همچنان با ابهامات جدی روبهروست.
سپاه پاسداران بامداد چهارشنبه ۱۳ خرداد با انتشار بیانیهای اعلام کرد که در تلافی حمله آمریکا به یک نفتکش ایرانی در حوالی تنگه هرمز، «شناور متعلق به دشمن آمریکایی صهیونی به نام پانایا مورد هدف موشکهای نیروی دریایی سپاه قرار گرفت».
در این بیانیه گفته شده است که آمریکایی یک دکل مخابراتی سپاه را در جنوب جزیره قشم هدف پرتابه های هوایی خود قرار داد و در پاسخ، «پایگاه هوایی و بالگردی آمریکا مستقر در یکی از کشورهای منطقه و همچنین مرکز ناوگان پنجم دریایی آمریکا مورد تهاجم موشکی و پهپادی نیروی هوافضای سپاه قرار گرفتند.»
مرکز فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، در مقابل با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس، همه ادعاهای سپاه درباره این حملات را تکذیب کرد.
سنتکام همچنین در بیانیهای اعلام کرد نیروهای آمریکایی چندین موشک بالستیک و پهپاد ایرانی را رهگیری کردند و در پاسخ به تلاشهای جمهوری اسلامی برای حمله به سراسر خاورمیانه، در ۱۲ خرداد، دوم ژوئن، «حملاتی دفاعی» به جزیره قشم انجام دادند.
در این بیانیه گفته شده است که حکومت ایران چندین موشک بالستیک به سمت کشورهای همسایه در منطقه شلیک کرد، اما هیچیک به اهداف مورد نظر خود اصابت نکردند.
بهگفته سنتکام، دو موشک سپاه که به سوی کویت شلیک شده بودند، پیش از رسیدن به هدف یا از مسیر منحرف شدند و یا در میانه راه متلاشی شدند. همچنین سه موشک دیگر که به سمت بحرین پرتاب شده بودند، بلافاصله با سامانههای پدافند هوایی آمریکا و بحرین رهگیری و منهدم شدند.
سنتکام در بیانیه خود گفت اندکی پیش از حملات موشکی، نیروهای آمریکایی سه پهپاد انتحاری را که از سوی جمهوری اسلامی به سمت کشتیهای غیرنظامی در حال عبور قانونی از آبهای منطقه پرتاب شده بودند، سرنگون کردند.
در بیانیه سنتکام گفته شده است که نیروهای آمریکایی همچنین حملاتی دفاعی علیه یک ایستگاه کنترل زمینی نظامی جمهوری اسلامی در جزیره قشم انجام دادند.
سنتکام افزوده است: «در این حملات هیچیک از نیروهای آمریکایی آسیب ندیدند و نیروهای فرماندهی مرکزی ایالات متحده همچنان هوشیارند و در طول آتشبس جاری، برای دفاع در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه و غیرموجه ایران آمادگی کامل دارند.»
ارتش کویت هم بامداد چهارشنبه ۱۳ خرداد بهوقت محلی اعلام کرد که پدافند هوایی این کشور «حملات موشکی و پهپادی دشمن» را رهگیری میکند و از مردم خواست تا دستورالعملهای امنیتی و ایمنی صادر شده از سوی مقامها را رعایت کنند.
ارتش کویت گفت هرگونه صدای انفجاری که شنیده شده، نتیجه رهگیری موشکها بوده است.
وزارت کشور بحرین نیز بامداد چهارشنبه اعلام کرد که آژیر خطر در این کشور به صدا درآمده و از شهروندان و ساکنان این کشور خواست که آرامش خود را حفظ کنند و به نزدیکترین مکان امن بروند.
در همین حال، خبرگزاری مهر، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، به نقل از «منابع و ساکنان محلی» گزارش داد که صدای انفجارهایی در منطقه جزیره قشم شنیده شده است.
این خبرگزاری حکومتی افزود: «هنوز ماهیت این صداها بهطور دقیق مشخص نیست و هیچیک از نهادهای رسمی نظامی و انتظامی تا این لحظه درباره علت وقوع این صداها اظهارنظری نکردهاند.»
مهر نوشت که پیگیریهایش «برای کسب اطلاع از ماهیت دقیق این انفجار ادامه دارد.»
در همین حال، ارتش اسرائیل سهشنبه اعلام کرد که در پاسخ به حملات شبانه حزبالله، عملیات مرگباری در جنوب لبنان انجام داده است.
ادامه درگیریها در لبنان
با وجود ادعاهای مربوط به برقراری آتشبس جدید در لبنان، درگیریها صبح سهشنبه ادامه یافت.
اسرائیل حملات خود را به لبنان ادامه داد و سازمان دفاع مدنی لبنان اعلام کرد که در حمله هوایی دوشنبه شب اسرائیل به روستای مروانیه در جنوب لبنان، شش نفر کشته شدند.
زمان دقیق این حمله مشخص نیست.
این سازمان همچنین اعلام کرد که یکی از مراکز آن در شهر نبطیه در جنوب لبنان هدف «حمله مستقیم هوایی اسرائیل» قرار گرفته است.
به گفته این نهاد، ساختمان مرکز و تجهیزات داخل آن آسیب دیدهاند.
ارتش لبنان نیز بعدا گزارش داد که دو سرباز لبنانی در نتیجه حمله یک پهپاد اسرائیلی در نبطیه زخمی شدهاند.
ارتش اسرائیل به شبکه انبیسی گفت که دستکم یک حمله در نبطیه انجام داده اما هدف آن را «زیرساختهای حزبالله» عنوان کرد.
ارتش اسرائیل همچنین اعلام کرد که در طول شب دستکم دو پرتابه را که از لبنان وارد خاک اسرائیل شده بودند رهگیری کرده و هیچ مصدومی گزارش نشده است.
چند ساعت بعد نیز ارتش اعلام کرد آژیرهای هشدار در شمال اسرائیل به صدا درآمده و یک «هدف هوایی مشکوک» در منطقهای که نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان فعالیت میکنند شناسایی شده است.
جنگ با حزبالله و مذاکره با جمهوری اسلامی
درگیری مجدد اسرائیل و حزبالله لبنان اکنون به مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا گره خورده است. پس از آنکه تهران هشدار داد در صورت ادامه و تشدید حملات اسرائیل به حزبالله، از مذاکرات خارج خواهد شد، دونالد ترامپ دوشنبه ۱۱ خرداد پس از گفتوگویی تلفنی با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرد که «تمام تیراندازیها متوقف خواهد شد» و مذاکرات با تهران همچنان ادامه دارد.
سفارت لبنان در واشینگتن اعلام کرد که حزبالله با مفاد پیشنهاد آمریکا برای «توقف متقابل حملات» موافقت کرده است؛ پیشنهادی که همچنین اسرائیل را از حمله به بیروت منع میکند.
تهدید اسرائیل برای حمله به بیروت موجب هراس گسترده در پایتخت لبنان شده بود؛ بهویژه پس از آنکه نیروهای اسرائیلی عمیقترین نفوذ خود به خاک لبنان طی ۲۶ سال گذشته را انجام دادند.
در تحولی جداگانه، فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، سهشنبه ۱۲ خرداد اعلام کرد که ارتش آمریکا یک نفتکش با پرچم بوتسوانا را که به سمت جزیره خارگ، مهمترین پایانه نفتی ایران، در حرکت بود از کار انداخته است.
بهنوشته سیبیان نیوز این اقدام فشار بیشتری بر آتشبس شکننده میان آمریکا و حکومت ایران وارد میکند.
سنتکام در شبکه ایکس نوشت: «خدمه کشتی به هشدارهای مکرر توجه نکردند و طی ۲۴ ساعت چندین بار از اجرای دستورات نیروهای آمریکایی خودداری کردند.»
این بیانیه افزود: «در نهایت یک هواپیمای آمریکایی با شلیک موشک هلفایر به اتاق موتور کشتی، آن را از کار انداخت و مانع رسیدن نفتکش به ایران شد.»
سنتکام همچنین اعلام کرد که از زمان آغاز محاصره بنادر ایران در ۱۳ آوریل، نیروهای آمریکایی شش کشتی تجاری را از کار انداخته و مسیر حرکت ۱۲۲ کشتی دیگر را تغییر دادهاند.
دولت ترامپ روز سهشنبه تلاش کرد از مسیرهای دیگر نیز فشار بر جمهوری اسلامی را افزایش دهد.
وزارت خزانهداری آمریکا در بیانیهای اعلام کرد: «ایالات متحده بزرگترین صرافیهای دارایی دیجیتال ایران و مدیران آنها را به دلیل حمایت از فعالیتهای تروریستی رژیم ایران و کمک به دور زدن تحریمها، تحریم میکند.»
در این الگو، آنچه از حقوق شهروندی ماست و باید بخشی طبیعی، پایدار و بدیهی از زندگی روزمره باشد، ابتدا سلب یا محدود میشود و سپس بازگرداندن کنترلشده همان حق، بهعنوان نشانهای از گشایش، مدارا یا بهبود شرایط عرضه میشود.
شاید بسیاری از ما، بدون آنکه نام مشخصی برای آن داشته باشیم، سالهاست با تجربهای مشترک زندگی کردهایم؛ تجربه محدود شدن حقوقی که باید بهصورت طبیعی و پایدار از آنها برخوردار میبودیم و سپس احساس رضایت از بازگرداندن محدود و موقت همان حقوقی که اساسا نباید از دسترس شهروندان خارج میشدند.
این الگو البته پدیدهای تصادفی نیست؛ چرا که در بسیاری از ساختارهای استبدادی، حقوق شهروندی نه بهعنوان اموری پایدار و تضمینشده، بلکه بهعنوان امتیازاتی وابسته به اراده قدرت تعریف میشوند.
در چنین الگویی، محدودیت هدف نهایی نیست؛ بلکه ابزاری برای شکلدهی به رابطهای است که در آن، جامعه بهتدریج به جای مطالبه حق، به بازگشت محدود همان حقوق سلبشده رضایت میدهد و آن را بهمثابه امتیاز یا گشایشی از سوی قدرت تجربه میکند.
در چنین فرایندی، بهتدریج ادراک اجتماعی از مفهوم حق تغییر میکند. جامعه آرامآرام از مطالبهگری برای برخورداری از حقوق پایدار فاصله میگیرد و به سطحی از رضایت نسبت به بازگشتهای محدود و موقت سوق داده میشود؛ بازگشتهایی که اغلب نه به معنای رفع مسئله، بلکه صرفا به معنای کاهش بخشی از محرومیت پیشین هستند.
این الگوی تکرارشونده بررسی میکند که چگونه تداوم آن میتواند به نوعی شرطیسازی روانی در سطح جمعی منجر شود؛ فرایندی که در آن حس حقمندی بهتدریج فرسایش مییابد و جامعه، بهجای تجربه حقوق بهعنوان اموری پایدار و غیرقابل سلب، در چرخهای از محرومیت، انتظار و بازگشت محدود همان حقوق قرار میگیرد.
معیشت؛ عادی سازی حداقل ها
شاید یکی از روشنترین نمونههای این الگو را بتوان در حوزه اقتصاد و معیشت مشاهده کرد؛ حوزهای که در آن با فرآیندی تدریجی از عادیسازی کمبود و کاهش سطح انتظارات اجتماعی مواجه هستیم.
در این روند، بهجای تمرکز بر حل ریشهای مشکلاتی مانند تورم و کاهش قدرت خرید، سیاستها به سمت سازگار کردن جامعه با شرایط موجود سوق پیدا کردهاند. در سالهای گذشته، مفاهیمی مانند قناعت، صرفهجویی و تحمل، بهطور مداوم تکرار شدهاند تا تمرکز از چرایی بحران به چگونگی کنار آمدن با آن منتقل شود و بار روانی آن بر دوش زندگی روزمره افراد قرار گیرد.
تداوم این وضعیت، تغییر مهمی در روان جمعی ایجاد میکند؛ جامعه بهتدریج خود را با کاهش مداوم استانداردهای زندگی هماهنگ میسازد، بقا جای رفاه را میگیرد و آنچه زمانی بخشی عادی از زندگی طبقه متوسط بود، کمکم از دسترس خارج میشود.
در این میان، هر زمان فشارهای اقتصادی تشدید شده، انواع یارانهها یا بستههای حمایتی محدود ارائه شدهاند؛ اقداماتی که اگرچه تناسبی با میزان کاهش قدرت خرید ندارند، اما در سطح عمومی بهعنوان نشانهای از مدیریت وضعیت بازنمایی میشوند.
در نتیجه، جامعه بهجای مقایسه وضعیت خود با یک سطح مطلوب از رفاه، آن را با شرایط بحرانیتر پیشین میسنجد. به همین دلیل، حتی بازگشت جزئی بخشی از قدرت خرید نیز میتواند بهطور موقت احساس کمتر بد شدن شرایط را ایجاد کند.
به این ترتیب، معیار ارزیابی زندگی تغییر میکند؛ در چنین چارچوبی، جلوگیری از سقوط بیشتر، بهجای بهبود واقعی، بهعنوان موفقیت درک میشود و رابطهای روانی با کمبود شکل میگیرد؛ رابطهای که در آن استانداردهای زندگی پایین میآیند و تصور جامعه از حقِ برخورداری از یک زندگی بهتر، بهتدریج دستخوش فرسایش میشود.
حجاب و آزادی های اجتماعی
اگر در حوزه اقتصاد با عادیسازی کمبود و کاهش تدریجی سطح رفاه مواجه بودیم، در حوزه حجاب و آزادیهای اجتماعی با شکل دیگری از همان الگو روبهرو هستیم؛ الگویی که این بار نه بر معیشت، بلکه بر بدن، سبک زندگی و حق انتخاب افراد متمرکز است. در اینجا نیز مساله نحوه تبدیل یک حق فردی به امری مشروط، تعلیقپذیر و وابسته به اراده قدرت است.
موضوع پوشش از نخستین سالهای پس از انقلاب تاکنون، یکی از اصلیترین عرصههای مداخله رسمی و از مهمترین نقاط کشمکش میان قدرت و جامعه بوده است.
آنچه این حوزه را به نمونهای بارز از الگوی مورد بحث تبدیل میکند، تکرار یک چرخه مشخص است: افزایش فشار، شکلگیری مقاومت اجتماعی، کاهش نسبی بخشی از فشار، و سپس تجربه همان کاهش محدود بهعنوان نوعی گشایش. در نتیجه، جامعه بهجای برخورداری از آزادی بهعنوان یک حق پایدار، درگیر دورههای متناوب فشار و تنفسهای کوتاهمدت میشود.
در نهایت، تکرار این چرخه ادراک جامعه از مفهوم آزادی را تغییر میدهد؛ زمانی که یک حق بارها محدود و سپس بخشی از آن بازگردانده میشود، معیار ارزیابی از برخورداری پایدار از آزادی به میزان کاهش فشار نسبت به گذشته سقوط میکند.
به این ترتیب، حقوق فردی از یک حق طبیعی به امری مشروط و قابل تعلیق تبدیل میشود که جامعه را در نوسان دائمی میان فشار و بازگشتهای موقت معلق نگه میدارد.
فرهنگ و هنر؛ کنترل و بازگرداندن
در حوزه فرهنگ و هنر نیز با یکی دیگر از نمودهای همین الگوی تکرارشونده مواجه هستیم؛ الگویی که در آن، تولید و مشارکت فرهنگی نه بهعنوان یک حق بدیهی، بلکه بهعنوان امری مدیریتشده، محدود و وابسته به مجوز تجربه میشود.
در اینجا مساله در کنار سانسور و محدودیتهای پراکنده، شکلگیری یک ساختار پایدار از اجازهمندی است؛ ساختاری که در آن امکان فرهنگی نه بر پایه حق شهروندی، بلکه بر اساس صدور یا عدم صدور مجوز تعریف میشود.
در سالهای گذشته، سینما، کتاب، موسیقی و تئاتر همواره از مسیرهای طولانی بررسی، اصلاح یا توقیف عبور کردهاند. نکته مهمتر، مرحله بعدی این الگوست؛ جایی که پس از دورههایی از انسداد، بخشی از فضا بهصورت گزینشی باز میشود.
در چنین شرایطی، بازگشت محدود برخی آثار یا صدور مجوز برای گروهی از هنرمندان، در سطح جامعه بهعنوان نشانهای از گشایش یا دستاورد فرهنگی تلقی میشود.
تکرار الگوی محدودیت و بازگشت کنترلشده، بهتدریج معیارهای ذهنی مخاطب را تغییر میدهد؛ بهطوری که معیار ارزیابی دیگر آزادی فرهنگی کامل نیست، بلکه میزان کاهش محدودیت نسبت به گذشته میشود.
همین جابهجایی، به عادیسازی یک وضعیت ناپایدار کمک میکند تا فرهنگ و هنر نیز به یکی از میدانهای اصلی تبدیل شود که در آن، حقِ دسترسی به فرهنگ جای خود را به یک امتیاز مشروط و قابل تنظیم میدهد.
اینترنت؛ قطع حق ارتباط و بازگرداندن کنترل شده
در امتداد همین الگوی تکرارشونده، حوزه اینترنت و ارتباطات شاید ملموسترین نمونهای باشد که میتوان در آن دگرگونی مفهوم حق را مشاهده کرد. اینترنت امروز به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شده و دسترسی پایدار به آن، برای بسیاری از شهروندان به ضرورتی اجتماعی، آموزشی و اقتصادی بدل شده است.
با این حال، در سالهای اخیر، تجربه جامعه از اینترنت با فیلترینگ گسترده، کاهش سرعت و قطعیهای مقطعی گره خورده است. اما بخش مهمتر این الگو زمانی آشکار میشود که پس از دورههای محدودیت، بخشی از دسترسیها بهصورت کنترلشده بازمیگردد.
در چنین شرایطی، رفع نسبی محدودیتها بهعنوان نوعی گشایش تلقی میشود، در حالی که در عمل تنها بخشی از وضعیت پیشین بازگردانده شده است.
تکرار چرخه محدودیت، اختلال و بازگشت نسبی بهتدریج معیارهای ارزیابی را تغییر میدهد. بهجای مطالبه دسترسی پایدار و بدون اختلال، توجه جامعه بر این متمرکز میشود که آیا وضعیت نسبت به گذشته کمتر محدود شده است یا نه.
نتیجه این فرایند، نوعی سازگاری با ناپایداری است؛ وضعیتی که در آن ثبات جای خود را به نوسان میدهد و یک حق زیرساختی، به امری مشروط و موقت تبدیل میشود.
صورت بندی
در نهایت، آنچه در این مسیر بررسی شد صرفا مجموعهای از موضوعات پراکنده نبود، بلکه تلاشی برای فهم الگویی تکرارشونده در رابطه میان قدرت و جامعه بود؛ الگویی که در آن حقوق شهروندی، بهجای آنکه بهعنوان اموری پایدار و غیرقابلتعلیق تجربه شوند، در چرخهای از محدودسازی، تعلیق و بازگردانی کنترلشده قرار میگیرند.
در این چرخه، حق بهتدریج جای خود را به امتیاز میدهد و بازگشت بخشی از همان حق سلبشده نیز میتواند بهعنوان نوعی گشایش یا امری قابل قدردانی تجربه شود.
اما شاید مهمترین بخش این فرایند، نه خودِ محدودیت، بلکه عادیسازی آن باشد. جامعه در طول سالها آموخته است که قناعت و تحمل را بر مطالبه رفاه پایدار ترجیح دهد، محدودیتهای اجتماعی را در قالب قانون یا سنت بپذیرد، نظارت بر فرهنگ و هنر را امری طبیعی تلقی کند و دسترسی به اینترنت و ارتباطات را حقی مشروط و وابسته به شرایط بداند.
تکرار این وضعیت، نوعی شرطیسازی روانی را به همراه دارد؛ فرایندی که در آن سطح انتظارات کاهش مییابد، حس حقمندی فرسوده میشود و سازگاری با ناپایداری، جای مطالبهگری برای حقوق پایدار را میگیرد.
با این حال، به نظر میرسد در سالهای اخیر نشانههایی از تغییر در این الگو مشاهده میشود. واکنشهای گسترده کاربران پس از بازگشت محدود اینترنت، نمونهای از این تغییر است.
اگر در گذشته بازگرداندن بخشی از حقوق محدودشده میتوانست احساس رضایت یا قدردانی ایجاد کند، امروز در بسیاری از واکنشها پرسش اصلی چیز دیگری است: چرا باید برای بازگشت چیزی که اساسا حق ماست خوشحال باشیم؟
این جابهجایی صرفا یک نارضایتی مقطعی نیست، بلکه میتواند نشانه بازگشت تدریجی جامعه از منطق امتیاز به زبان حق باشد. اگر چنین تغییری در حال شکلگیری باشد، به این معناست که سازوکار روانی مبتنی بر عادیسازی محرومیت، کاهش انتظارات و رضایت از حداقلها، دیگر کارایی گذشته را ندارد و بخشی از جامعه، بهجای تمرکز بر آنچه بازگردانده شده، خودِ فرایند سلب و بازگردانی را به موضوع نقد تبدیل کرده است.
در نهایت، آرامشی که از بازگشتهای محدود حاصل میشود، لزوماً نشانه رضایت واقعی نیست، بلکه بیشتر نوعی سازگاری اجباری با شرایط ناپایدار است. در لایههای زیرین این سازگاری نیز نوعی خشم انباشته، فرسودگی روانی و بیاعتمادی مزمن شکل میگیرد؛ وضعیتی که ممکن است در مقاطع مختلف، خود را در قالب واکنشهای اعتراضی، نارضایتیهای گسترده یا کنارهگیری اجتماعی نشان دهد.
از همین رو، مساله اصلی این مقاله نه صرفا اینترنت، حجاب، اقتصاد یا فرهنگ، بلکه چگونگی تبدیل حق به امتیاز و پیامدهای روانی و اجتماعی آن است؛ فرایندی که به نظر میرسد امروز بیش از هر زمان دیگری با پرسش و تردید جامعه روبهرو شده است.
وزارت خزانهداری آمریکا سهشنبه ۱۲ خرداد با انتشار اطلاعیهای در وبسایت خود، شش فرد و چهار صرافی را در حوزه خدمات مالی و رمزارز جمهوری اسلامی تحریم کرد.
وزارت خزانهداری آمریکا نوبیتکس، بیتپین، رمزینکس، والکس، چهار شرکت فعال در حوزه خدمات مالی و رمزارز را به فهرست تحریمها اضافه کرد. محمد آقامیر، محمدعلی آقامیر، علی خویی و امیرحسین راد مرتبط با صرافی رمزارز نوبیتکس نیز تحریم شدند.
بر اساس این گزارش، وزارت خزانهداری آمریکا همچنین دو فرد از جمهوری دموکراتیک کنگو را نیز در فهرست این تحریمها قرار داده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، درباره تحریمهای جدید این کشور علیه جمهوری اسلامی گفت: «در حالی که اقتصاد ایران در حال سقوط آزاد است، حکومت تصمیم گرفته فناوری داراییهای دیجیتال را برای دستورکار فاسد خود به کار بگیرد، از جمله برای دور زدن تحریمها و انتقال ثروت از کشور.»
وزارت خزانهداری آمریکا در بیانیه خود درباره تحریم صرافی نوبیتکس اعلام کرد که این صرافی «حمایت قابل توجهی» به جمهوری اسلامی ارائه داده و تعداد «قابل توجهی» از تراکنشهای دیجیتال مرتبط با سپاه و بانک مرکزی ایران را تسهیل کرده است.
همچنین در بیانیه وزارت خزانهداری آمریکا آمده است: «پس از آغاز عملیات نظامی آمریکا در ایران، نوبیتکس نقش مهمی در حفاظت و جابهجایی داراییها و انتقال وجوه از ایران ایفا کرد تا ثروت حکومت را حتی با وجود قطعی اینترنت محفوظ نگه دارد.»
در اردیبهشتماه، خبرگزاری رویترز در گزارشی تحقیقی به عملکرد صرافی رمزارزی «نوبیتکس»، بهعنوان بزرگترین پلتفرم کریپتو در ایران پرداخت و نوشت این صرافی که به یکی از ابزارهای کلیدی در دور زدن تحریمهای بینالمللی تبدیل شده، متعلق به فرزندان محمد باقر خرازی است.
ایراناینترنشنال، پیش از این در پنجم شهریور ۱۴۰۴ در گزارشی اختصاصی خبر داده بود اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد در جریان هک صرافی «نوبیتکس»، مهاجمان توانستند داراییهای شبکه وابسته به جمهوریاسلامی را از دارایی مشتریان عادی متمایز کنند. هکرها میگویند نوبیتکس تحریم را دور میزد، اما مدیران شرکت میگویند این یک شرکت استارتآپی است.
۲۸ خرداد، در حالی که جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و جمهوریاسلامی در جریان بود، گروه «گنجشک درنده» که به اسرائیل منسوب است، از هک صرافی نوبیتکس خبر داد.
پیش از آن، برخی مشتریان این صرافی گزارش کرده بودند پیامهایی در پیامرسانهایی مانند اپلیکیشنهای معاملات و تلگرام دریافت کردند که در آن، به آنها هشدار داده شده بود دارایی خود را از صرافی نوبیتکس خارج کنند.
بهنوشته رویترز، این شرکت در سال ۲۰۱۸ از سوی دو برادر، علی و محمد خرازی، تاسیس شد؛ افرادی که به یکی از بانفوذترین خانوادههای جمهوری اسلامی تعلق دارند اما برای فعالیتهای خود از نام خانوادگی جایگزین «آقامیر» استفاده کردهاند.
