اینترنت ایران که همزمان با سرکوب خونین معترضان در دی ماه به مدت ۲۰ روز بهشدت محدود شده بود، اخیرا دوباره وصل شده اما همچنان ناپایدار است و دسترسی به ویپیانها و ابزارهای دور زدن فیلترینگ نسبت به قبل بسیار دشوارتر شده است.
یک مهندس برق که بهصورت فریلنسر کار میکند و به دلایل امنیتی نخواست نامش فاش شود، به ایراناینترنشنال گفت: «اینترنت آنقدر پایدار نیست که بتوانم با اطمینان پروژه بگیرم و انتقال پول هم آنقدر پیچیده شده که ضررش بیشتر از سودش است.»
کارآفرینان و فریلنسرهای ایرانی بهدلیل تحریمهای آمریکا عملاً از بسیاری از پلتفرمها و سیستمهای پرداخت جهانی محروماند و ناچارند از راهکارهای پرهزینه و پرریسک استفاده کنند که کسبوکارشان را در معرض خطر قرار میدهد.
این مهندس گفت پیش از قطع اینترنت، درآمد او به اندازه و پیچیدگی هر قرارداد بستگی داشت.
او توضیح داد: «اگر پروژه کوچک یا دانشگاهی بود، دستمزد ساعتی حدود ۵۰ دلار بود. پروژههای بزرگتر و پیچیدهتر در مجموع بین هزار تا ۱۵۰۰ دلار پرداخت میکردند. تعداد پروژهها در ماه متغیر بود، اما در مجموع درآمد خوبی داشتم.»
به گفته او، این ثبات در پی اختلالهای مکرر و افزایش موانع مالی از بین رفته است.
او افزود: «در داخل ایران هیچ صنعتی نیست که بتوانم در حوزه تخصصی خودم کار پیدا کنم. همهچیز درهم و برهم است.»
یک مترجم آنلاین که با شرکتهای خارجی همکاری میکند نیز شرایط مشابهی را توصیف کرد.
او گفت: «وقتی نت قطع میشود، نمیتوانم در جلسات ترجمه همزمان شرکت کنم یا فایلها را بهموقع بارگذاری کنم. کارفرماها توضیح نمیخواهند؛ بهراحتی سراغ فرد دیگری در کشور دیگر میروند.»
او افزود چند قرارداد بلندمدت پس از قطعیهای مکرر تعلیق شده و بازسازی اعتماد کارفرمایان خارجی ممکن است ماهها طول بکشد.
موج قطعی اینترنت در کار دیجیتال
فریلنسرها از آنچه «یخزدگی» جریان پروژهها مینامند سخن میگویند؛ بهویژه از سوی کارفرمایان خارجی که به اتصال پایدار و تحویل بهموقع وابستهاند.
روزنامه دنیای اقتصاد به نقل از یکی از بزرگترین پلتفرمهای فریلنسینگ کشور گزارش داد حجم پروژهها در روزهای ابتدایی قطع اینترنت تا ۹۶ درصد کاهش یافت. این روزنامه نوشت فعالیتها هنوز بهطور کامل به سطح پیشین بازنگشته است.
آمار رسمی درباره اندازه و درآمد کلی بازار فریلنسینگ در ایران منتشر نشده و برآوردهای مستقل نیز بهراحتی قابل راستیآزمایی نیست.
حساب فارسی وزارت امور خارجه آمریکا در شبکه ایکس در اواخر ژانویه نوشت: «قطع اخیر اینترنت نهتنها تلاشی برای خاموش کردن صدای مردم است، بلکه بیش از یک میلیون کسبوکار آنلاین را نابود کرده و فروش آنها را تا ۸۰ درصد کاهش داده است و کسبوکارهای کوچک بیشترین آسیب را دیدهاند.»
در این پیام آمده بود: «در نتیجه سیاستهای بیپروای رژیم جمهوری اسلامی، اکنون نزدیک به نیمی از مشاغل در معرض خطر قرار دارند.»
فشار اقتصادی و اختلال زیرساختی
قطع اینترنت همزمان با فشارهای زیرساختی و نوسانات اقتصادی گستردهتر رخ داد و فشار بر فعالان دیجیتال را تشدید کرد.
مهتاب قلیزاده، روزنامهنگار اقتصادی، از برلین به ایراناینترنشنال گفت: «مهمترین عامل در اینجا قطع اینترنت است که میتوان آن را نوعی اختلال زیرساختی گسترده دانست.»
او افزود: «در کنار آن، قطعی برق و گاز و سایر شوکهای زیرساختی را هم دیدهایم که دسترسی به حداقل شرایط لازم برای رشد صنایع و کسبوکارها را محدود میکند.»
به گفته قلیزاده، نااطمینانی سیاسی و فشارهای سیاست خارجی نیز بر اقتصاد سایه انداخته است.
او گفت: «با این سطح از ابهام در محیط دیپلماتیک ایران، شرایط بیثبات میشود و نوسانات شدید، تصمیمگیری درباره آینده را دشوار میکند.»
فروپاشی قراردادهای خارجی
فریلنسرهایی که با کارفرمایان خارجی کار میکردند، بیشترین آسیب را از قطع اینترنت دیدند.
مهدی صارمیفر، روزنامهنگار حوزه علم و فناوری در کانادا، به ایراناینترنشنال گفت: «در کشوری که ارزش ریال مدام کاهش مییابد، بسیاری از این افراد میتوانستند از طریق فریلنسینگ درآمد دلاری کسب کنند که معیشتشان را تثبیت میکرد و حتی نقش ضربهگیر اقتصادی داشت.»
او افزود: «اما قطع اینترنت و محدودیتهای ساختاری حتی همین فرصت محدود را هم از بین میبرد و عملاً دسترسی به بازار جهانی را مسدود میکند.»
صارمیفر گفت که ارقام بالای درآمدی که گاه مطرح میشود، بیشتر مربوط به موارد استثنایی است نه میانگین پایدار.
او گفت: «مشکل اصلی بازار فریلنسینگ در ایران سقف درآمد نیست، بلکه بیثباتی شدید و وابستگی کامل به اینترنت است. با هر قطعی یا اختلال، کل جریان درآمد متوقف میشود.»
حتی پس از اتصال نسبی دوباره، برخی فریلنسرها میگویند کارفرمایان همچنان در واگذاری پروژه به افراد داخل ایران مردد هستند و نگران تأخیر در تحویل و مشکلات پرداختاند.
فعالان حوزه دیجیتال که با ایراناینترنشنال گفتوگو کردند، از نگرانی عمیق خود درباره از دست دادن شغل و اعتبار حرفهای سخن گفتند و بسیاری به مهاجرت فکر میکنند. آنها علاوه بر زیان مالی، از فشار روانی ناشی از بیثباتیهای مکرر نیز گلایه دارند.
بهنظر میرسد قطع اینترنت یکی از معدود راههای باقیمانده برای امرار معاش جوانان ایرانی را در شرایط انزوای فزاینده و سقوط بیسابقه ریال بهشدت تضعیف کرده و فشار اقتصادی و روانی را دوچندان کرده است.
ریال ایران که روز جمعه با نرخی نزدیک به ۱.۶ میلیون ریال در برابر هر دلار معامله میشد، تنها در شش ماه گذشته نیمی از ارزش خود را از دست داده است.
