ایراناینترنشنال
از سال ۲۰۱۷ که شبکه تلویزیونی «ایراناینترنشنال» در لندن آغاز بهکار کرد، رسانه فارسیزبان وارد مرحلهای تازه از استقلال، سرمایهگذاری حرفهای، و روایتگری بیواسطه شد.
این شبکه، بهواسطه تمرکز بر پوشش زنده تحولات ایران، بها دادن به صدای معترضان، و روایت آزادانه واقعیت، به یکی از مهمترین منابع خبری فارسیزبان در جهان بدل شد. همین نقش، آن را به هدفی دائمی برای ماشین سرکوب جمهوری اسلامی تبدیل کرده است؛ ماشینی که از ابزارهای تبلیغاتی، امنیتی، حقوقی و سایبری برای خاموشکردن این صدا بهره گرفته است.
روایتگری در برابر ماشین سرکوب
ماهیت ایراناینترنشنال، نه وابستگی به حزب یا جریان سیاسی خاص، بلکه تعهد حرفهای به اطلاعرسانی آزاد است. در نظامی که انحصار روایت، بنیان مشروعیت ایدئولوژیک و امنیتی آن را تشکیل میدهد، وجود رسانهای مستقل، آنچنان تهدیدآمیز تلقی میشود که بهسرعت هدف حمله قرار میگیرد. جمهوری اسلامی از ابتدا، از طریق طرح اتهامات امنیتی، القای وابستگی به قدرتهای بیگانه، و ایجاد شبهه درباره منابع مالی، در صدد بیاعتبارسازی این رسانه برآمده است. با اینهمه، تاکنون هیچ سندی مبنی بر فعالیت غیرقانونی یا وابستگی سیاسی این شبکه ارائه نشده است.
مدل رسانهای آشنا در دنیا، غریبه برای آنها
یکی از کارویژههای رسانه جریان اصلی آن است که بتواند آیینهای تمامنما از زمانه خود باشد. در هر نوع رسانه، اگر تصمیم دارید جریان اصلی باشید، باید بتوانید با جامعه مخاطب همراه و همگام شوید. اگر نتوانید در برابر تغییرات اجتماعی منعطف باشید، بهسرعت نامربوط و فسیل میشوید. جامعه، برکه یا مرداب نیست؛ رودخانهایست روان و در حال تغییر مسیر. اگر بخواهید آیینه این رود باشید، چارهای جز انعطاف، همراهی، و هماهنگی ندارید. آنانکه چنین توان یا تمایلی ندارند، و با تعصب یا ایدئولوژی خاصی پا به عرصه میگذارند، در واقع قایقی شکسته را در رودخانهای خروشان هدایت میکنند.
بخشی از رسانههای فارسیزبان امروزی، هنوز نه میدانند چگونه در این رودخانه پارو بزنند، و نه تواناییاش را دارند. ایراناینترنشنال اما مدلی از رسانه را دنبال میکند که منعطف است، از تغییر نمیهراسد، و در رساندن خبر به مخاطب، خلاقیت بهخرج میدهد. اگر برخی از دور و با وفاداری به مدلهای رسانهای چون بیبیسی یا کیهان یا روزنامههای دوم خردادی، توان پذیرش الگوی ایراناینترنشنال را ندارند، این نه به ضعف این رسانه، بلکه به ناتوانی آنها در هممسیر شدن با جامعه بازمیگردد.
اگر امروز برخی، ایراناینترنشنال را متهم به جهتگیری میکنند، دلیلش تنها آن است که جامعه ایران در حال حاضر به این سو متمایل شده است. اگر این رسانه در دوران جنبش سبز وجود داشت، همانها که امروز سرزنش میکنند، سر و دست میشکستند و میگفتند: «آفرین، چه خوب که ایراناینترنشنال هم سبز است.»
اما این نوع مناقشات برای مخاطب عام امروز چندان مهم نیست. او میخواهد حقیقت را، بیدرنگ و بیواسطه، روی زمین ببیند. در جریان حمله اسرائیل به جمهوری اسلامی، تنها رسانه فارسیزبانی که از لحظه اصابت اولین بمب اسرائیلی، خبر را بهصورت زنده به مخاطب رساند، ایراناینترنشنال بود. در آن لحظه، بیبیسی در حال پخش مستند و بازپخش [برنامههای قبلی] بود، صدای آمریکا تعطیل بود و شبکه خبر جمهوری اسلامی در انکار کامل. البته این کار بیهزینه نبوده است.
برچسبزنی امنیتی و ارعاب رسانهای
در نوامبر ۲۰۲۲، وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی رسماً ایراناینترنشنال را «سازمان تروریستی» اعلام کرد و هرگونه همکاری با آن را «اقدام علیه امنیت ملی» نامید. این اقدام، در پی پوشش گسترده جنبش «زن، زندگی، آزادی» از سوی این شبکه صورت گرفت. همزمان، رسانههای حکومتی هشدار دادند که مشارکت در برنامهها، تماس با خبرنگاران یا حتی بازنشر محتوای این رسانه میتواند با پیگرد امنیتی همراه باشد. با اینهمه، مردم همچنان برای ایران اینترنشنال پیام و ویدیو فرستادند.
فشارهای فرامرزی و تهدیدهای فیزیکی
از سال ۲۰۱۹، اعضای خانواده خبرنگاران ایراناینترنشنال در ایران بارها احضار و بازجویی شدهاند؛ شماری از آنها ممنوعالخروج و تهدید به بازداشت شدهاند. در فوریهٔ ۲۰۲۳، پلیس بریتانیا در پی افزایش تهدیدها، خواستار تعطیلی موقت دفتر این شبکه در لندن شد. بخشی از فعالیتهای شبکه به واشینگتن منتقل شد.
در مارس ۲۰۲۴، «پوریا زراعتی»، یکی از مجریان شبکه، در لندن هدف حمله با چاقو قرار گرفت. ضارب همچنان در بازداشت است و سرویسهای اطلاعاتی بریتانیا در حال بررسی ارتباط او با نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی هستند. در تازهترین اقدام، پلیس ضد تروریسم بریتانیا سه نفر را به اتهام تلاش برای ترور خبرنگاران ایراناینترنشنال بازداشت کرده و قرار است سال آینده، دادگاه آنها برگزار شود.
حملات سایبری، فیشینگ و جنگ اطلاعاتی
از سال ۲۰۲۱، ایراناینترنشنال بارها هدف حملات سایبری از سوی هکرهای وابسته به جمهوری اسلامی قرار گرفته است. در تیرماه ۱۴۰۴، گروهی بهنام «حنظله» مدعی نفوذ به زیرساختهای این رسانه شد و اطلاعاتی چون نام کاربری تلگرام برخی کارکنان، اطلاعات پرسنلی و تصاویر شخصی را منتشر کرد. با اینحال، بررسیها نشان داد که اغلب این دادهها، مربوط به حملات قدیمی است و تاثیری بر اعتبار این شبکه در نزد افکار عمومی نداشته است.
این حملات عمدتاً با هدف ترور روانی و تخریب حیثیت خبرنگاران انجام شدهاند. اما واکنش جامعه فارسیزبان نشان میدهد که مردم از این فرافکنیها عبور کردهاند؛ انتشار تصاویر شخصی، دیگر تاثیر تخریبی سالهای گذشته را ندارد.
ابزارهای حقوقی، رسانهای و قضایی
جمهوری اسلامی، در ادامه راهبرد سرکوب، از سازوکارهای حقوقی برای تهدید کارکنان شبکه بهره گرفته است: مصادره داراییها و حسابهای بانکی خبرنگاران در داخل کشور؛ ممنوعالخروجی بستگان آنها؛ طرح اتهاماتی چون «جاسوسی»، «تبلیغ علیه نظام» و «همکاری با دولتهای متخاصم»؛ تلاش برای صدور اعلان قرمز اینترپل (که ناکام ماند)؛ و در تازهترین اقدام، طرحی در مجلس تصویب شده که در آن مجموعهای از فعالیتها «برخلاف امنیت کشور یا منافع ملی» معرفی شده و «افساد فی الارض» محسوب شده که مشمول مجازات «اعدام» است. محمدتقی نقدعلی نماینده مجلس هرگونه همکاری با ایراناینترنشنال را مصداق «جاسوسی» و مشمول این قانون دانسته است. هرچند این طرح فعلا توسط شورای نگهبان تایید نشده تا «قانون» شود اما نشانه رویکرد حکومت است.
جنگ روانی و بیانیهسازی ساختگی
اندکی پس از تصویب این طرح، فهرستی از ۴۵۰ نفر منتشر شد که در قالب بیانیهای هماهنگ، خواستار بایکوت ایراناینترنشنال بودند. این فهرست شامل چهرههایی از اصلاحطلبان، کارمندان پیشین نظام و برخی فعالان رسانهای بود؛ افرادی که حضورشان در کنار چنین مواضعی، برای افکار عمومی شگفتانگیز و پرسشبرانگیز بود.
جمهوری اسلامی در کنار روسیه
در گزارش رسمی کمیته امنیت ملی پارلمان بریتانیا در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵، جمهوری اسلامی در کنار روسیه، بهعنوان یکی از دو تهدید اصلی علیه روزنامهنگاران در خاک بریتانیا معرفی شده است. این گزارش، به دستکم ۲۰ عملیات تروریستی، آدمربایی یا خرابکارانه طی سه سال گذشته اشاره دارد که نهادهای اطلاعاتی ایران طراحی کردهاند و یکی از اهداف اصلی آنها، ایراناینترنشنال بوده است.
تاثیرات فردی و اجتماعی تهدیدها
ابعاد این تهدیدها صرفاً امنیتی نیستند؛ بلکه بر زندگی روزمره کارکنان شبکه نیز اثر گذاشتهاند. بهویژه خبرنگاران زن، با تهدیدهای جنسی، توهینهای آنلاین، فشارهای خانوادگی و اخلال در حریم شخصی مواجه بودهاند. برخی ناچار به ترک محل زندگی خود شدهاند؛ برخی دیگر از حضور در مکانهای عمومی پرهیز میکنند. حتی کاربران شبکههای اجتماعی که تنها محتوای این رسانه را بازنشر کردهاند، هدف پیامهای تهدید آمیز قرار گرفتهاند.
واکنشهای بینالمللی
مجموعه اقدامات جمهوری اسلامی علیه ایراناینترنشنال، واکنش گسترده نهادهای بینالمللی را بهدنبال داشته است. دولت بریتانیا تدابیر حفاظتی ویژهای برای کارکنان این شبکه در نظر گرفته، و نهادهایی مانند گزارشگران بدون مرز، عفو بینالملل، و کمیتهٔ حفاظت از روزنامهنگاران، بارها این تهدیدها را محکوم کردهاند. ایالات متحده نیز، برخی یگانهای وابسته به سپاه پاسداران را بهدلیل نقش در این اقدامات، تحریم کرده است.
حقیقت؛ تهدید اصلی نظام
آنچه جمهوری اسلامی بیش از همه از آن واهمه دارد، حقیقت است: واقعیتی که نه از بلندگوی رسمی، بلکه از خیابانها، از زبان شهروندان و خبرنگاران مستقل به گوش میرسد. در چنین ساختاری، هر صدای غیرحکومتی بالقوه یک «پروژه دشمن» تلقی میشود. رسانهای که امکان روایت مستقل را فراهم کند، تهدیدی برای انحصار حکومت بر حقیقت است.
صدایی که خاموش نمیشود
جمهوری اسلامی میتواند دفتر ببندد، خبرنگار تهدید کند، اطلاعات بدزدد یا طرح اعدام ارائه دهد؛ اما آنچه نمیتواند مهار کند، آزادی بیان است. ایراناینترنشنال نه فقط یک شبکه تلویزیونی، بلکه بازتاب خواست میلیونها ایرانی برای دسترسی به حقیقت و رهایی از انحصار حکومتی است. خبرنگاران این رسانه، باوجود تهدید، سانسور، تبعید و فشار مداوم، همچنان به روایت واقعیت ادامه میدهند. این ایستادگی، یادآور آن است که در دنیای امروز، حقیقت اگرچه تهدید تلقی شود، اما هرگز خاموش نمیشود.
پرسشی برای امروز
ما در «برنامه با کامبیز حسینی» این پرسش را با شما در میان گذاشتیم:
چرا جمهوری اسلامی از ایراناینترنشنال میترسد؟
شاهد علوی، عضو تحریریه ایراناینترنشنال، مهمان اصلی برنامه بود و مخاطبان از سراسر جهان، دیدگاههای خود را در این زمینه مطرح کردند.
«برنامه» که میکوشد صدای مردم ایران را بیواسطه به گوش همدیگر برساند، دوشنبه تا جمعه، ساعت ۱۱ شب به وقت تهران، بهصورت زنده از تلویزیون ایراناینترنشنال پخش میشود.
این مقاله با اتکا به شواهدی مبنی بر سرعت گرفتن بازسازی توان نظامی هر دو کشور، تعلیق همکاری ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ابهام در میزان کارآیی تاسیسات هستهای ایران، همسویی فزاینده ترامپ و نتانیاهو در قبال برنامه هستهای جمهوری اسلامی و تشدید حملات حوثیها علیه اسرائیل پیشبینی میکند که احتمال فعال شدن تنش میان دو کشور دور از انتظار نیست.
بازسازی سریع تاسیسات نظامی
نیوزویک با اشاره به گزارش «میدلایستآی» از ارسال آتشبارهای موشک زمین به هوا از سوی چین به ایران و اعلام آمادگی وزارت دفاع چین برای فروش جنگندههای چندمنظوره J-10 به «کشورهای دوست» نتیجه گرفته است که ایران میخواهد سامانههای پدافند هوایی خود را نوسازی کند.
از سوی دیگر، تلاشهای اسرائیل برای تقویت گشتهای هوایی بر فراز لبنان، تشکیل واحدهای امنیت داخلی جدید برای محافظت از غیرنظامیان و فعال کردن نیروهای ذخیره نظامی برای پشتیبانی از خط مقدم را نشانی از آماده شدن این کشور برای رویارویی احتمالی دیگری میداند.
نویسنده نیوزویک همچنین سرعت گرفتن ارسال تجهیزات نظامی از جمله مهمات دقیق و پیشرفته و سامانههای پدافند موشکی جدید از سوی آمریکا به اسرائیل را نشانهای از تصمیم این کشور برای جبرانِ فوری آسیبهای وارد شده در جنگ ۱۲ روزه به تاسیسات نظامیاش میداند.
ابهام در وضعیت توان هستهای جمهوری اسلامی
این نشریه ابهامها در خصوص میزان از کارافتادگی مراکز هستهای ایران، اظهارات مقامات حکومت ایران در خصوص ادامه غنیسازی اورانیوم و توسعه سانتریفیوژهای پیشرفته، قطع همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و تیرگی در چشمانداز مذاکرات ایالات متحده با جمهوری اسلامی را از جمله دلایلی میشمارد که احتمال شلعهور شدن تنش را بالا میبرند.
ترامپ و نتانیاهو در یک جبهه
نویسنده مطلب با تحلیل دیدارها و نتایج سفر اخیر بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل به ایالات متحده نتیجه گرفته است که نتانیاهو و دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا بیش از هر زمان دیگری در مقابله با برنامه هستهای جمهوری اسلامی و حمایت این کشور از نیروهای نظامی نیابتیاش در منطقه همسو هستند و این میتواند زنگ خطری برای تهران باشد.
تشدید حملات حوثیها
نیوزویک شدت گرفتن فعالیتهای حوثیهای یمن که مورد حمایت حکومت ایران هستند را دلیل دیگری برای افزایش خطر از سرگیری درگیریها میداند: «این حملات هماهنگ، نشاندهنده افزایش توانایی نظامی حوثیها و بخشی از راهبرد گستردهتر ایران برای تحت فشار قرار دادن اسرائیل و مختلکردن مسیرهای حیاتی حملونقل دریایی است. افزایش اینگونه درگیریها میتواند بار دیگر پای آمریکا را به شکل مستقیم به میدان جنگ در منطقه باز کند.»
این مقاله در پایان، با اشاره به تمایل محتاطانه تهران و در عین حال، نبود هیچ نشانهای دال بر تصمیم مقامات جمهوری اسلامی برای توقف برنامههای موشکی و هستهای، و همچنین با در نظر گرفتن این واقعیت که اسرائیل همچنان مصمم است با ایران هستهایِ مجهز به موشکهای بالستیک مقابله کند، نتیجه میگیرد که «خطر از سرگیری درگیری مستقیم همچنان بسیار جدی است.»
به نوشته این نشریه، جدال رسانهای اخیر درباره میزان خسارت وارد شده به سه مرکز اصلی برنامه هستهای ایران، اصفهان، فردو و نطنز، نمونهای از این وضعیت بود. این بحثها با ادعای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، آغاز شد که چند ساعت پس از حملات هوایی اعلام کرد تاسیسات ایران «کاملا نابود شدهاند.»
همزمان، گزارشی از سوی آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا به شبکه سیانان درز کرد که روایت متفاوتی ارائه میداد و تخمین زده بود برنامه هستهای ایران تنها چند ماه عقب افتاده است.
فارنپالیسی نوشت این جدال، نهتنها فاقد اطلاعات واقعی بود، بلکه نشانهای از «تمایل خطرناک جامعه سیاست خارجی آمریکا به جایگزینکردن تحلیلهای مبتنی بر واقعیت با روایتپردازیهای سیاسی و رسانهای» است.
به باور این نشریه، نتیجه چنین رویکردی، خلق «واقعیتهای موازی» بر اساس جهانبینی افراد است؛ پدیدهای که وحدت سیاسی در مواجهه با تهدیدهای جهانی را غیرممکن میسازد. این در حالی است که سنتی دیرینه در سیاست خارجی آمریکا، با الهام از آموزههای سناتور آرتور وندنبورگ، بر اهمیت بحثهای واقعی برای ایجاد اجماع در حوزه بینالملل تاکید داشته است.
فارنپالیسی با اشاره به اظهارات ترامپ در ۲۱ ژوئن، تحلیل میکند که ادعای رییسجمهوری مبنی بر نابودی کامل تاسیسات ایران، نمونهای کلاسیک از «راهبردهای تبلیغاتی آموختهشده از روی کوهن»، وکیل جنجالی ترامپ در دهههای گذشته بود: «بدون توجه به واقعیت، چیزی را بگو که به نفعات باشد و آنقدر آن را تکرار کن تا دیگران هم آن را بهعنوان حقیقت بپذیرند.»
این مقاله اضافه میکند که حتی خود ترامپ نمیتوانست بلافاصله از میزان دقیق خسارتها مطلع شود. در بهترین حالت، او تنها از اصابت بمبها به اهداف مطمئن بود، نه از عمق آسیبها. با این حال، خلأ اطلاعات هیچگاه مانعی برای رییسجمهوری نبوده است.
در مقابل، نشت گزارش «دیآیاِی» نیز صرفا یک ارزیابی اولیه با «سطح اطمینان پایین» از سوی تنها یک نهاد اطلاعاتی بود و نه نظر نهایی کل جامعه اطلاعاتی. این در حالی است که اطلاعات بعدی نشان میداد اورانیوم غنیشده ایران احتمالا در بخشهایی دفن شده که با وجود تخریب شدید، از دسترس فوری خارج است؛ عاملی که زمان لازم برای احیای برنامه هستهای را به شکل قابلتوجهی افزایش میدهد.
فارنپالیسی با انتقاد از فضای سیاسی حاکم بر واشینگتن مینویسد: این اطلاعات تکمیلی برای بسیاری از منتقدان و فعالان رسانهای اهمیتی نداشت؛ چرا که بیشتر در پی امتیازگیری سیاسی بودند تا تحلیل تهدید واقعی برنامه هستهای ایران برای امنیت متحدان آمریکا در منطقه.
این گزارش هشدار میدهد که آمریکا اکنون با دو روایت متضاد درباره حملات اخیر روبرو است: نخست، اینکه عملیات موفق بوده و توان هستهای [حکومت] ایران را از بین برده؛ دوم، اینکه عملیات شکست خورده و خطر تسلیحاتیشدن [جمهوری اسلامی] ایران و انتقامگیریاش را افزایش داده است. هر یک از این روایتها، به سیاستی متفاوت میانجامند، اما نبود اجماع بر سر هیچیک، آمریکا را از دستیابی به یک راهبرد منسجم در قبال ایران بازمیدارد.
فارنپالیسی ادامه میدهد: «هیچیک از حامیان ترامپ نمیپرسند اگر برنامه ایران نابود شده، چرا او پیشنهاد مذاکره داده است؟ و هیچکدام از منتقدان نمیگویند اگر ارزیابی «دیآیاِی» درست باشد و برنامه ایران دو سال عقب افتاده باشد، این خبر خوبی است که زمان کافی برای تدوین راهبرد جدید فراهم میکند.»
به اعتقاد این نشریه، در گذشته بحثهای جدی و پرمحتوایی درباره موضوعاتی چون استقرار موشکهای هستهای در اروپا یا گسترش ناتو وجود داشت؛ اما در فضای کنونی که افکار عمومی بیشتر درگیر روایتهای رسانهای و جنگهای توییتری است، حتی طرح پرسشهای منطقی هم به حاشیه رانده میشود.
در پایان، فارنپالیسی با اشاره به اصرار ترامپ بر ادعای «نابودی کامل برنامه هستهای ایران» و پیامدهای آن، تاکید میکند: «سیاست خارجی موفق، نیازمند فرضیات دقیق درباره واقعیتهای جهان است. اما در شرایطی که تحلیلها بر مبنای روایت ساخته میشوند، چیزی بهنام واقعیت مشترک وجود ندارد و واشینگتن در دریای روایتهای بیپایه، گرفتار شده است.»
به نوشته هاآرتص، جمهوری اسلامی ایران در طول چند دهه، حزبالله را بهعنوان نخستین خط دفاعی خود در برابر حمله احتمالی اسرائیل یا آمریکا پرورش داده بود؛ گروهی که ماموریت آن نهتنها بازدارندگی، بلکه پاسخگویی به عملیات احتمالی علیه برنامه هستهای ایران تعریف شده بود.
اما حزبالله در این جنگ سکوت کرد. سکوتی که بیش از آنکه نشانه همدلی باشد، حاکی از یک چرخش راهبردی و بیمناک از رویارویی مستقیم است.
نخستین جنگ مستقیم جمهوری اسلامی و اسرائیل در حالی در تابستان امسال آغاز و خاتمه یافت که حزبالله، برخلاف انتظارها، از حاشیه پا را فراتر نگذاشت. در این مدت، اسرائیل شماری از دانشمندان هستهای و فرماندهان ارشد نظامی حکومت ایران را ترور کرد، زیرساختهای نظامی و مراکز نمادین جمهوری اسلامی را هدف قرار داد، و حتی با همراهی ایالات متحده، عملیات هوایی گستردهای علیه تاسیسات هستهای ایران انجام داد، اما حزبالله همچنان سکوت پیشه کرد.
در شرایطی که آمریکا با عملیات موسوم به «چکش نیمهشب» برای اولین بار مستقیما در یک جنگ علیه ایران مشارکت نظامی داشت، حزبالله ترجیح داد تنها با بیانیههایی در محکومیت «تجاوز اسرائیل» از تهران حمایت کند. حتی در زمانی که مشارکت واشینگتن احتمال گسترش جنگ را افزایش داده بود و ارتش اسرائیل در شمال در آمادهباش کامل قرار داشت، این گروه تنها به هشدارهای دیپلماتیک و ارجاع به منشور ملل متحد، کنوانسیون ژنو و نهادهای بینالمللی بسنده کرد.
تحلیلگر هاآرتص مینویسد: در یکی از جملات بیانیه حزبالله آمده بود که حملات آمریکا «میتواند شعاع جنگ را گسترش داده و منطقه و جهان را به آستانه پرتگاه بکشاند»، اما لحن آن بیشتر شبیه استمداد از نهادهایی بود که این گروه سالها آنها را نفی میکرد.
در ادامه این بیانیه، حزبالله در حالی از «توانمندی ایران برای پاسخگویی به تجاوز» سخن گفت که همزمان بهطور ضمنی اعلام کرد در جنگ دخالت نخواهد کرد. سکوت نظامی حزبالله، اگرچه قابل پیشبینی بود، اما از منظر راهبردی حاکی از یک عقبنشینی تاکتیکی مهم است؛ عقبنشینیای که بهگفته ناظران، در شرایط کنونی برای بقا ضروری بهنظر میرسد.
بازدارندگی اسرائیل و نگرانیهای داخلی حزبالله
علاوه بر ملاحظات راهبردی ایران، عوامل داخلی نیز در این تصمیم نقش داشتند. به نوشته تحلیلگر هاآرتص، بخش عمدهای از جامعه لبنان، بهجز شیعیان، از اینکه حزبالله تصمیمگیری درباره جنگ و صلح کشور را در انحصار خود گرفته، خشمگین هستند. اعتراضها به تداوم تسلیح این گروه، حتی دولت لبنان را ناچار کرده تا در ظاهر نیز شده، مسأله خلعسلاح حزبالله را مطرح کند؛ هرچند این خواسته تاکنون به سرانجامی نرسیده است.
با وجود آنکه در گذشته نیز پس از توافق طائف در سال ۱۹۸۹، بحث خلعسلاح حزبالله بارها مطرح شده بود، اما این گروه همواره لبنان را وارد جنگهای تازهای کرد؛ از جمله با اسرائیل در سال ۲۰۰۶ و با دخالت در جنگ داخلی سوریه. حتی فروپاشی اقتصادی لبنان در سال ۲۰۱۹ نیز تنها باعث کاهش موقت مداخلات خارجی حزبالله شد و نتوانست سیاستهای تهاجمی آن را متوقف کند.
اما پس از ورود حزبالله به نبرد پس از حمله ۷ اکتبر حماس، اسرائیل فرصت را مغتنم شمرد تا با عملیات فرسایشی، زیرساختهای نظامی این گروه را تضعیف کند. این روند در نهایت در پاییز ۲۰۲۴ به عملیات گسترده ارتش اسرائیل منجر شد که طی آن، دهها فرمانده نظامی و سیاسی ارشد حزبالله کشته شدند و بخش زیادی از زرادخانه این گروه نابود شد.
توافق آتشبس و بازداشتن حزبالله
با وجود دستیابی به آتشبس در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۴، این توافق، مشابه قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد که به جنگ ۲۰۰۶ پایان داده بود، باز هم سرنوشت حزبالله را به تصمیم دولت لبنان واگذار کرد؛ تصمیمی که همواره با بیعملی همراه بوده است. اما این بار، دولت ترامپ با ارائه «نامه تضمین» به اسرائیل، اعلام کرد در صورت عدم اقدام لبنان علیه حزبالله، اسرائیل آزاد خواهد بود که بهطور مستقل علیه این گروه وارد عمل شود.
هاآرتص مینویسد که این حمایت بیسابقه آمریکا، به اسرائیل امکان داد تا در ماههای پس از آتشبس، به عملیات هدفمند علیه حزبالله ادامه دهد و مانع بازسازی ساختارهای نظامی آن شود. بههمین دلیل، در زمان آغاز جنگ مستقیم ایران و اسرائیل، حزبالله آنچنان تضعیف شده بود که توان مداخله مؤثر را نداشت و ورود آن به جنگ، به احتمال قوی، به نابودی کامل منجر میشد.
با وجود این، اسرائیل در روزهای پایانی جنگ نیز با ارسال پیامی از طریق ایالات متحده به دولت لبنان هشدار داد که در صورت ورود حزبالله به درگیریها، حملات گستردهای از سر گرفته خواهد شد. تهدیدی که نشان میداد اگرچه حزبالله بهلحاظ نظامی ضربه خورده، اما همچنان در ادراک امنیتی اسرائیل یک تهدید بالقوه محسوب میشود.
فشار واشینگتن برای خلعسلاح حزبالله
در این میان، تام باراک، نماینده ویژه دولت ترامپ در امور سوریه، مسئولیت رایزنی با دولت لبنان برای پیشبرد روند خلعسلاح حزبالله را بر عهده گرفته است. بهنوشته هاآرتص، این تلاشها با مقاومت حزبالله و همچنین درخواستهای لبنان برای توقف حملات اسرائیل و عقبنشینی جزئی از جنوب مواجه شده است؛ خواستههایی که هدفشان حفظ وضع موجود و مانعتراشی در مسیر خلعسلاح است.
با این حال، نویسنده هاآرتص تاکید میکند که ایالات متحده نباید این خواستهها را بپذیرد، چرا که تنها عاملی که توانسته حزبالله را تا این حد مهار کند، فشار نظامی مستمر اسرائیل با پشتوانه سیاسی و دیپلماتیک آمریکاست.
بر اساس این تحلیل، ادامه این فشار تنها راه واقعبینانه برای جلوگیری از بازسازی تواناییهای حزبالله و در نهایت، خلعسلاح کامل آن است؛ هدفی که بدون پشتیبانی همهجانبه بینالمللی، محقق نخواهد شد.
برای دههها روایت واقعیت جاری در اجتماع امروز ایران بر پرده سینما ممنوع بود، اما حالا به لطف سینمای زیرزمینی، صحنهها، رخدادها و جسارتهایی را در سینمای ایران میبینیم که پیشتر غیرممکن به نظر میرسید: روایت همه ناگفتهها و ممنوعهها که این بار در فیلمی بسیار صریح به نمایش درمیآید و جدای از نادیده گرفتن حجاب اجباری، به لایههای زیرین اجتماعی میپردازد که به امر و نهیهای از پیش تعیین شده و محدود کننده نه میگوید. از این رو «بیداد»، جدای از ارزشهای اجتماعی، سند دیدنیای است از واقعیت اجتماعی که در آن نسل دهه هشتاد -نسل زد-علیه همه محدودیتها سر برمی آورد و نه میگوید.
فیلم با داستان دختری از این نسل به نام ساتی آغاز میشود؛ دختری عاشق خوانندگی که همه تلاشهایش برای گرفتن مجوز به جایی نمیرسد و او هم تن نمیدهد به همخوانیهایی که در آن حتی صدای او شنیده نمیشود. ساتی تصمیم میگیرد در خیابان بخواند. از این رو تصمیم او به تصمیم یک نسل پیوند میخورد: مطالبه حق خود از طریق خیابان.
نسلی که همه راههای از پیش رفته را بسته میبیند- تلاش برای گرفتن مجوز به نوعی میتواند تلاش برای«اصلاح طلبی» تعبیر شود که در واقعیت به بنبست خورد و به جایی نرسید- و حالا این نسل- برخلاف نسل قبل- در اقدامی شجاعانه حقاش را در خیابانها میطلبد. قرار دادن ستونهای بتونی در جایی که این دختر میخواند و دستگیری او، رفتار از پیش قابل حدس حکومتی است که قدرت و توان درک خواستههای ساده و طبیعی یک نسل را ندارد.
در فضایی معمول خواسته این دختر بسیار بدیهی است و ساده. او میخواهد بخواند و این حق طبیعی هر انسانی در همه جای جهان است. فیلم اما از دل این خواسته ساده به دل این نسل نفوذ میکند. فیلمساز از مرز غلتیدن به شعار به سلامت عبور میکند و چند صحنهای که میتوانست فیلم را شعاری و مخاطب آن را تنها به مخاطب جشنوارهای خارجی تقلیل دهد، خوشبختانه از این خطر جستهاند چرا که به نظر میرسد فیلمساز عامدانه از شعاری شدن فیلمش پرهیز دارد و تنها تمرکز میکند بر روایت داستانی که به شکل عرضی گسترش پیدا میکند. درعین حال فیلم دروغ نمیگوید و با جسارت حرفش را میزند؛ از گفتن هر آنچه که باید ابایی ندارد، حتی اگر به حکم مضحک زندانی ختم شود که برای عوامل فیلم صادر شده است. هیچ جایی از فیلم تماشاگر ایرانی احساس حضور سانسور را نمیکند و به نظر میرسد فیلمساز تکلیفاش را با خودش، فیلمش و جامعهاش روشن کرده است.
تقابل دو نسل دهه شصت و دهه هشتاد به مسأله اصلی فیلم بدل میشود. این دختر به طور اتفاقی با پسری متولد دهه شصت برخورد میکند که بخش مهمی از فیلم را شکل میدهد: یک شخصیت بینام که از او میخواهد فقط «ببین» خطابش کند. امیر جدیدی در هیبتی کاملاً متفاوت و عجیب بهترین بازی عمرش را در این نقش ایفاء میکند و بازیگری که پیشتر به خاطر حضور در فیلمهای حکومتی مورد انتقاد بود، حالا در یک فیلم زیرزمینی چرخشی آشکار را به نمایش میگذارد و با بازیای درخور، شخصیتی به یادماندنی را در سینمای ایران رقم میزند با دیالوگهایی بسیار خاص، عجیب و جذاب: مردی آرمانباخته با خالکوبیهای متعدد بر بدن، دائما نشئه که بر خلاف تصور اولیه مخاطب به دنبال خوابیدن با ساتی نیست و رابطه پیچیده و عجیبی بین آنها شکل میگیرد که فیلم ابایی از نمایش جزئیات آن ندارد، جایی که آنها به هم دست میزنند و از گرمای بدن یکدیگر میگویند، اما به طرز نمادینی تا انتها عشقبازیای بین آنها رخ نمیدهد و رابطه آنها در پایان معنا مییابد: جایی که دو نسل بر روی هم تأثیر میگذارند و موجب تغییر یکدیگر میشوند، تغییری که -خواه ناخواه- تغییرات بزرگتری را به ارمغان خواهد آورد.
یک شخصیت جذاب دیگر هم در فیلم هست که نمونه مشابهی در سینمای ایران ندارد: مادر ساتی با بازی لیلی رشیدی که یک زن دائمالخمر است. او هم به عنوان نمایندهای از نسل دهه پنجاه یا شصت، نسلی را ترسیم میکند که در برخورد با محدودیتها و مشکلات جامعه، به یک شکستخورده بدل شده و برای ادامه بقا تن به هر کاری میدهد. روایت این شکست، یکی دیگر از مایههای فیلم را شکل میدهد و رابطه بین این دختر و مادرش- دو نماینده از دو نسل که با وجود عشق به یکدیگر در نوع برخورد با زمانه تفاهم ندارند و به جدال با یکدیگر میرسند- بخش مهم دیگری از فیلم را رقم میزند.
فیلم به ویژه در نیمه اول به دوربین روی دست تکیه میکند و دوربین سیالی که گویی در جایی گیر افتاده و تقلا میکند، شخصیتهای دست و پا بستهای را روایت میکند که در طلب تغییر موقعیت خود هستند. سکانسهای زندان با نمایش عریان خشونت و خراش برداشتن زنانگی- با نمایش عادت ماهیانه زنانه در سلول- همراه میشود و پس از آن، همراه با شخصیت اصلی زخمخورده و ساکت شده، دوربین هم گویی آرامتر میشود و فیلم به سمت عاشقانه گرمی متمایل میشود که از دل سیاهی و تباهی، زمزمههای خاموش شده را به فریاد «مرا ببوس» در خیابان بدل میکند.
این نشریه نوشت علیرغم حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به تاسیسات هستهای در ایران، جمهوری اسلامی همچنان به مقادیر قابل توجهی از اورانیوم غنیشده و تجهیزات حساس هستهای دسترسی دارد که در صورت فروپاشی حکومت، امنیت این مواد با چالش جدی مواجه خواهد شد.
آنچه از برنامه هستهای تهران باقی مانده
فارن پالیسی با استناد به گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی نوشت حکومت ایران در حال حاضر حدود هشت هزار کیلوگرم اورانیوم غنیشده در اختیار دارد که شامل ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد میشود.
این مقدار برای ساخت ۱۰ کلاهک هستهای کافی است.
این نشریه آمریکایی با اشاره به ذخایر گسترده سانتریفیوژهای پیشرفته در ایران تاکید کرد که کارشناسان هستهای جمهوری اسلامی با بیش از دو دهه تجربه در ساخت، آزمایش و بهرهبرداری از سانتریفیوژها، به اطلاعات حیاتی برای تولید مواد مورد نیاز ساخت بمب اتمی دسترسی دارند.
فارن پالیسی با اشاره به عملیات موساد در سال ۲۰۱۸ افزود اسناد محرمانهای که اسرائیل در این عملیات به دست آورد، دامنه گسترده تلاشهای تهران را برای توسعه فناوریها و فرآیندهای لازم برای ساخت سلاح هستهای تایید کرد.
فقدان نظارت بینالمللی
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، اعلام کرد این نهاد پس از آغاز حملات اسرائیل در ۲۳ خرداد، به هیچ یک از سایتهای هستهای در ایران دسترسی نداشته است.
جمهوری اسلامی نیز ۱۱ تیر با طرح اتهاماتی علیه گروسی و آژانس بینالمللی خبر داد همکاری خود با این نهاد را متوقف کرده است.
فارن پالیسی هشدار داد در نبود دسترسی آژانس به تاسیسات اتمی حکومت ایران، شناسایی هرگونه سرقت یا ناپدید شدن مواد و فناوریهای حساس هستهای بسیار دشوار خواهد بود.
خطر امنیتی در صورت فروپاشی حکومت
کارشناسان هشدار میدهند در صورت فروپاشی جمهوری اسلامی، ساختار امنیتی مرتبط با برنامه هستهای تهران نیز فرو خواهد پاشید.
حفاظت از مواد هستهای نیازمند نگهبانان آموزشدیده، سامانههای کنترلی پیشرفته و حضور دانشمندان متعهد است؛ عناصری که بدون وجود یک دولت کارآمد، بهسختی قابل تامین خواهند بود.
محل دقیق نگهداری از ذخایر اورانیوم غنیشده حکومت ایران مشخص نیست و تخمین زده میشود این مواد در مکانهای امن متعددی پنهان شدهاند.
۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد تقریبا معادل وزن ۲۰ مخزن آبسردکن است و میتواند بهراحتی حمل شود؛ موضوعی که در صورت سقوط حکومت، جامعه بینالمللی را با چالشی جدی و جستوجویی پیچیده برای یافتن این مواد روبهرو خواهد کرد.
تجربهای بدتر از لیبی و سوریه
فارن پالیسی در ادامه گزارش خود نوشت ماهیت این مشکل بسیار حادتر از موارد مشابه در عراق پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، پایان حکومت قذافی در لیبی در سال ۲۰۱۱ یا سقوط حکومت بشار اسد در سوریه در سال ۲۰۲۴ خواهد بود.
برای نمونه، در لیبی چالش امنیت هستهای عمدتا به مقدار محدودی کیک زرد (اورانیوم خام) محدود میشد که قذافی آن را در یک انبار دورافتاده در حاشیه صحرای آفریقا نگهداری میکرد.
راهکارهای پیشنهادی
فارن پالیسی پیشنهاد کرد ایالات متحده و متحدانش باید با تکیه بر اطلاعات در اختیار خود، محل نگهداری مواد هستهای ایران را شناسایی کنند و در صورت بروز خطر سرقت یا پراکندگی این مواد، برای تصرف و ایمنسازی آنها برنامهریزی دقیقی داشته باشند.
این نشریه افزود جامعه جهانی باید صرفنظر از ماهیت هرگونه حکومت جدید ایران، برای حفظ امنیت مواد حساس هستهای با آن همکاری کند.
همچنین باید برنامهای مشابه طرح «همکاری برای کاهش تهدید» که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی اجرا شد، برای ایران نیز تدوین و اجرایی شود.
این برنامه شامل ارتقای امنیت تاسیسات و فراهم کردن فرصتهای شغلی برای دانشمندان بیکار حوزه هستهای خواهد بود.
