«شیفت دوم» در خانه؛ مسئولیت مضاعف زنان شاغل ایرانی

یافتههای یک تحقیق در ایران نشان میدهد زنان شاغل علیرغم حضور در بازار کار، همچنان مسئولیت اصلی خانهداری را بر عهده دارند و این موضوع آنها را با فشارهای روانی و جسمی مضاعفی مواجه میکند.

یافتههای یک تحقیق در ایران نشان میدهد زنان شاغل علیرغم حضور در بازار کار، همچنان مسئولیت اصلی خانهداری را بر عهده دارند و این موضوع آنها را با فشارهای روانی و جسمی مضاعفی مواجه میکند.
حامد شیری، یعقوب احمدی، بهار شریعتی و لیلا خداویردی، محققان دانشگاه پیام نور، در این پژوهش به بررسی تجربه زنان شاغل از مسئولیتهای خانهداری و چالشهای ناشی از دوگانگی این دو نقش پرداختند.
نتایج این مطالعه در آخرین شماره فصلنامه «زن در توسعه و سیاست» دانشگاه تهران منتشر شده است.
خانهداری، مسئولیتی گریزناپذیر
در این پژوهش آمده است «خانهداری بهمثابه یک مسئولیت گریزناپذیر» بخشی از هویت اجتماعی دوگانه زنان شاغل محسوب میشود.
نتایج این تحقیق نشان داد در هیچیک از موارد بررسیشده، مسئولیت کارهای خانه به مردان سپرده نشده یا به شکلی برابر میان زن و مرد تقسیم نشده بود.
محققان برای توضیح این یافتهها به نظریه «شیفت دوم» هاکشیلد و ماچانگ استناد کردند؛ نظریهای که به مجموعه وظایف و مسئولیتهایی اشاره دارد که زنان پس از پایان کار روزانه خارج از خانه، در محیط خانوادگی بر عهده میگیرند.
یکی از شرکتکنندگان در تحقیق میگوید: «زنانی مثل من در واقع دوشغله هستیم: یک شغل همیشگی و ۲۴ ساعته یعنی شغل بیدرآمد و مجانی خانهداری و شغل فرعی که بابت آن حقوق دریافت میکنم.»
فشار ناشی از نقش دوگانه زنان
نتایج پژوهش مشخص میکند که زنان شاغل در مقایسه با مردان، مسئولیت بیشتری در اداره امور خانه و خانواده دارند.
در این تحقیق آمده است «این موقعیت متضاد» زنان را با «تجربه فشار نقش و رنجهای دوگانه کاری» روبهرو کرده است
یکی از زنان شاغل مورد مطالعه درباره این فشارها توضیح میدهد: «بهسختی به شغلم و خانهداری میرسم. بیشتر اوقات دچار استرس و فشار کاری هستم. از ساعت شش صبح که بیدار میشوم، تا یک بامداد روز بعد مشغول هستم.»
انتظارات مادی و حمایت از کار خانگی
محققان در این پژوهش به موضوع مهم انتظارات مادی زنان شاغل از کار خانگی اشاره میکنند.
بسیاری از زنان مورد مطالعه معتقد هستند کار خانگی باید از جنبه مادی و مالی مورد حمایت قرار گیرد.
یکی از شرکتکنندگان در این باره میگوید: «مردان خودشان بهتر میدانند که اگر یک آشپز، نظافتچی و پرستار بچه استخدام کنند، در ماه چقدر باید بابتش پرداخت کنند؛ در صورتی که بابت این چیزها به همسرشان پولی پرداخت نمیکنند.»
سنتهای مردسالارانه و مقاومت زنان از طریق اشتغال
بر اساس یافتههای این پژوهش، خانهداری تحت تاثیر «سنتهای مردسالارانه» به زنان تحمیل شده، اما در مقابل، اشتغال برای آنها انتخابی آزادانه و «ابزاری برای مقاومت» محسوب میشود.
به عبارت دیگر، زنان با بازتعریف هویت خود از طریق اشتغال میتوانند نقشهای جنسیتی را به چالش بکشند.
یکی از زنان شاغل در این مورد میگوید: «میدانم که زنان خانهدار سختیها و تنشهای ما را ندارند، ولی من استقلال مالی و فکری، نقش داشتن در تصمیمگیریها و جایگاه اجتماعی را ترجیح میدهم.»
خانواده نوگرا و تحول تدریجی
محققان معتقدند علیرغم غلبه نگرشهای سنتی در جامعه ایران، امکان ظهور «خانواده نوگرا و برابریخواه» وجود دارد که در آن مردان به سمت مشارکت بیشتر در امور خانگی حرکت کنند.
نتایج این تحقیق که در شهر مریوان و با مشارکت ۱۵ زن شاغل انجام شد، نشان میدهد تغییر در موقعیت زنان در ایران مستلزم تحقق برابری جنسیتی از طریق گامهای تدریجی بهسوی تغییر ساختار سنتی جامعه و فرهنگ مشارکتی است.
هر چند جمهوری اسلامی بر اساس قوانین شرعی، محدودیتهای فراوانی بر رفتار جنسی خارج از چارچوب ازدواج رسمی در ایران اعمال میکند اما به نظر میرسد رشد صنعت خدمات ماساژ به صورت زیرزمینی در شهرهای مختلف، به پوششی برای تنفروشی بدل شده است.
تنفروشی در قالب ارائه خدمات ماساژ که در شبکههای مجازی تبلیغ میشود و پربازدید شده است، از تناقضهای اخلاقی و اجتماعی-اقتصادی عمیق در جمهوری اسلامی حکایت دارد.
در کشوری که اخلاق عمومی بر پایه اصول اسلامی تعریف میشود، محبوبیت خدمات ماساژ در شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، پارادوکس قابل توجهی را به نمایش میگذارد.
به نظر میرسد بسیاری از این صفحهها در فضای مجازی در حال تبلیغ خدمات درمانی هستند اما بررسیهای دقیقتر ایراناینترنشنال واقعیت دیگری را آشکار میکند: شبکهای مخفی از تنفروشی، تحت پوشش خدمات درمانی فعالیت میکنند.
یکی از این صفحات به دست زنی اداره میشود که خود را دارنده مدرک فیزیولوژی از دانشگاه تهران و مدرک بینالمللی ماساژدرمانی از مالزی معرفی میکند و در پروفایل آن نوشته شده است: «من یک ماساژور هستم و در تهران برای زنان و مردان خدمات ماساژ ارائه میدهم.»
ایراناینترنشنال نمیتواند بهطور مستقل اصالت این صفحات یا محتوای آنها را تایید کند، علاوه بر این به نظر میرسد برخی از این صفحات، از ویدیوهایی از خدمات ماساژ در سایر کشورها را برای تبلیغ کار خود استفاده کردهاند.
این خدمات شامل ماساژ در منزل، ماساژ پا، ماساژ با سنگ داغ و ماساژ تایلندی است و در شماری از این صفحات هم عکسهایی از یک سالن ماساژ که ظاهرا در شمال تهران قرار دارد، به چشم میخورد.
وجود تعدادی ویدیو از زنان جوانی که در حال ماساژ مردان هستند، ظاهرا به مشتریان این امکان را میدهد که ماساژور مورد علاقه خود را انتخاب کنند.
با این حال، یکی از لینکهای موجود در یکی از این صفحهها، ما را به یک کانال تلگرام راهنمایی میکند و این کانال بُعد دیگری از خدمات ارائه شده در این مراکز را به تصویر میکشد.
محتویات این کانال تگرام نشان میدهد این مراکز چیزی فراتر از ماساژدرمانی سنتی در اختیار مشتریان میگذارند و خدمات آنها همچنین شامل سکس سهنفره یا گروهی و رابطه با لزبینها و افراد تراجنسیتی میشود.
قیمت این خدمات دو میلیون و ۱۰۰ هزار تومان برای یک ماساژ ۹۰ دقیقهای، چهار میلیون و ۷۰۰ هزار تومان برای ماساژ و رابطه جنسی، شش میلیون و ۲۰۰ هزار تومان برای یک شب خدمات، و ۱۳ میلیون تومان برای خدمات در طول ۲۴ ساعت تعیین شده است.
تنفروشی در ایران غیرقانونی است و برای افرادی که در آن مشارکت میکنند یا در تسهیل آن نقش دارند، مجازاتهای سنگینی در نظر گرفته میشود.
بر اساس قوانین جمهوری اسلامی، «زنا»، یعنی رابطه جنسی بین دو فرد که رابطه زناشویی رسمی با همدیگر ندارند و همجنسگرایی میتواند به حبس، شلاق یا در مواردی به اعدام منجر شود.
ناظران میگویند علیرغم قوانین تنبیهی بیرحمانه جمهوری اسلامی، تجارت زیرزمینی روابط جنسی در ایران همچنان ادامه دارد و عواملی از جمله فقر، بیکاری، اعتیاد به مواد مخدر و کمبود تحصیلات به آن دامن میزند.
مشکلات شدید اقتصادی یکی از مهمترین دلایلی است که زنان در ایران را در معرض استثمار قرار میدهد و میتواند شماری از آنان را وادار به تنفروشی کند.
وقتی ایراناینترنشنال برای کسب اطلاعات بیشتر با مدیر کانال تلگرامی تماس گرفت، فردی با فهرستی از پیش آماده شده که جزییات قوانین و روشهای پرداخت را توضیح میداد، به این تماس پاسخ داد.
به گفته او، مشتریان باید نیمی از هزینهها را پیش از دریافت خدمات و نیمی دیگر را پس از آن پرداخت کنند، البته پیشپرداخت باید به حساب فرد دیگری صورت میگرفت و این موضوع میتواند به این معنی باشد که این صفحات و کانال در کار کلاهبرداری باشند.
وجود این صفحات در فضای مجازی، چه جعلی و چه واقعی، تصویری نگرانکننده از زندگی در حکومت جمهوری اسلامی به تصویر میکشد: یا افرادی در حال سواستفاده از تجارت غیرقانونی تنفروشی برای گول زدن جوانان و کلاهبرداری از آنان هستند و یا زنان جوانی از سنین ۲۰ تا ۴۰ ساله حاضر هستند برای سه میلیون تومان تنفروشی کنند.
ادامه بررسی های ایراناینترنشنال، نشان داد صفحات مشابه متعددی در فضای مجازی وجود دارند که به دست ادمینهای ایرانی اداره میشوند.
برخی از این صفحات به صورت تلویحی و مبهم به تبلیغ ارائه خدمات جنسی میپردازند و برخی دیگر آشکارا از آن سخن میگویند. قیمت این خدمات با توجه به عوامل مختلفی از دو میلیون تومان تا ۱۵ میلیون تومان متغیر است.
به دلیل ماهیت حساس این مطلب و حفظ امنیت افرادی که عکس آنها در این صفحات قرار داده شده است، ایراناینترنشنال از ذکر اسامی درج شده در این صفحات خودداری میکند.
«آ» که میگوید زنی ۲۴ ساله است که تصویرش در یکی از آگهیهای تبلیغ ارائه خدمات جنسی در فضای مجازی دیده میشود.
آنچنان که در تبلیغ ادعا شده او با ارائه گواهی سلامت و همچنین گواهی واکسیناسیون کرونا به مشتریان اطمینان خاطر میدهد که خطر ابتلا به بیماریهای مراقبتی از طریق رابطه جنسی وجود ندارد.
عکسهایی با لباسهای مختلف از این زن در این صفحه موجود است و نوشته شده او برای هر روز همراهی یک مشتری خدمات جنسی، ۱۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان مطالبه میکند و با آنان به سفر نیز میرود.
زن دیگری با نام «میم»، ویدیوهایی شطرنجیشده از رابطه دهانی به اشتراک گذاشته است. او همچنین عکسهایی در سواحل، باشگاههای ورزشی و سایر مکانها در اختیار مشتریان بالقوه خود میگذارد و به نظر میرسد با به نمایش گذاشتن بدن خود سعی در جذب آنان دارد.
«ر» زنی دیگر است که میگوید ۲۷ ساله است و آمادگی خود را برای سفرهای بینالمللی با مشتریان اعلام کرده است.
زن دیگری با نام «گاف» در یک ویدیوی تبلیغاتی دیده میشود و از یک استخر، بوسه و چشمک را روانه مشتریان خود میکند.
مقامهای جمهوری اسلامی در مواجهه با تنفروشی به صورت گزینشی عمل میکنند. آنها در بسیاری موارد چشم خود را به روی واقعیتهای موجود میبندند و در تعدادی از موارد نیز به شکلی بیرحمانه افراد دخیل در تنفروشی را سرکوب میکنند.
به همین دلیل، این باور وجود دارد که تصمیمات و شیوه برخورد مسئولان حکومت در حوزه برخورد با مساله تجارت جنسی، تحت تاثیر فساد و رشوهگیری اتخاذ میشود.
هرچند نگاه عامه مردم در ایران به تنفروشی، تحت تاثیر ارزشهای محافظهکارانه مذهبی، تا حد زیادی منفی است، اما اکنون بسیاری اذعان دارند که عوامل اجتماعی-اقتصادی در دامن زدن به این پدیده نقشی کلیدی ایفا میکنند.
همزمان، تلاشها برای مبارزه با تنفروشی در ایران به دلیل محدودیتهای قانونی و فرهنگی با موانع زیادی روبهرو شده است.
اگرچه برخی ابتکارات با هدف حمایت و بازپروری کارگران جنسی در ایران وجود دارد، اما سازمانهای غیردولتی فعال در این زمینه با مشکلات زیادی از جمله فشارهای حکومت و نگاه منفی جامعه دست به گریبان هستند.
به گفته کارشناسان و متخصصان این حوزه، مواجهه موثر با پدیده تنفروشی تنها با شناسایی و تلاش برای رفع عوامل ریشهای آن، مانند فقر و نگاه غیرامنیتی و آسیبشناسانه به این معضل امکانپذیر است.
بهعلاوه، آگاهیبخشی، خدمات آموزشی، آموزش حرفهای و مراقبتهای پزشکی از دیگر شاخصههای مهمی هستند که باید در مسیر حل معضل تنفروشی در نظر گرفته شوند.
حکومت به دنبال اجرای سختگیرانه قوانین خود در حوزه «اخلاق»، از جمله حجاب اجباری است. در سوی دیگر، تنفروشی بیداد میکند و زنان آسیبپذیر را درست زیر چشم حکومت مورد استثمار قرار میدهد.