پژوهشی که اخیرا با عنوان «جنگ نرم ایران؛ مسلحسازی روایت» منتشر شده استدلال میکند جمهوری اسلامی طی سه دهه گذشته «روایت» را از سطح تبلیغات سیاسی متعارف فراتر برده و آن را به بخشی از یک ساختار سازمانیافته برای نفوذ رسانهای، بسیج ایدئولوژیک و تاثیرگذاری منطقهای تبدیل کرده است.
این مقاله به قلم اورال توغا، پژوهشگر مرکز مطالعات ایران (ایرام) در آنکارا، در شرایطی منتشر شده که در ماههای اخیر، نحوه پوشش رسانهها و شبکههای تلویزیونی ترکیه از رویدادهای ایران واکنشهای گستردهای در شبکههای اجتماعی برانگیخته است. بخشی از منتقدان، برخی رسانهها و خبرنگاران اعزامی ترکیه به ایران را به بازتولید روایتها و چارچوبهای تبلیغاتی جمهوری اسلامی متهم کردهاند.
توغا در مقدمه مقاله تصریح میکند که هدفش توضیح مفهوم «جنگ نرم» جمهوری اسلامی و نشان دادن سازوکارهایی است که سبب شده، بسیاری از حاملان روایت جمهوری اسلامی حتی خود از نقششان در توزیع آن آگاه نیستند.
هرچند توغا نمونه جمهوری آذربایجان را محور اصلی تحلیل خود قرار داده، تاکید دارد که وجه ترکیه نیز در این موضوع اهمیت ویژهای دارد و به گفته او، میتوان از خلال برخی سرنخهای ارائهشده در مقاله، مسیرهای مرتبط با ترکیه را نیز دنبال کرد.
توغا معتقد است آنچه اغلب به عنوان «تبلیغات جمهوری اسلامی» دیده میشود، در واقع بخشی از یک ساختار گستردهتر حکومتی است که طی سالها در نهادهای رسانهای، امنیتی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی تثبیت شده است.
او میان مفهوم «قدرت نرم» و «جنگ نرم» تفاوت قائل میشود. به نوشته توغا، در حالی که قدرت نرم بر جذابیت فرهنگی و اقناع استوار است، «جنگ نرم» در مدل جمهوری اسلامی بر تولید و توزیع هدفمند روایتهایی متمرکز شده که میتوانند در خدمت نفوذ سیاسی، بسیج ایدئولوژیک، عملیات اطلاعاتی و حتی خرابکاری قرار گیرند.
به گفته او، «مسلحسازی روایت» تنها با رسانههای رسمی جمهوری اسلامی صورت نمیگیرد، بلکه شبکهای از رسانههای چندزبانه، عملیات نفوذ آنلاین و بازیگران نیابتی منطقهای در این فرآیند دخیلاند.
توغا برای توضیح این ساختار به رسانههایی مانند پرستیوی، العالم و سحر اشاره میکند که به گفته او، روایت موردنظر جمهوری اسلامی را به زبانهای مختلف و با بستهبندیهای متناسب برای هر مخاطب بازتولید و توزیع میکنند. در این الگو، هستهای واحد برای جهان عرب در قالب گفتمان «مقاومت» و برای مخاطبان غربی و آمریکای لاتین در بستهبندی ضدامپریالیستی عرضه میشود.
یکی از نمونههایی که توغا درعملیات نفوذ آنلاین به آن استناد میکند، گزارش موسسه سیتیزنلب درباره عملیات «Endless Mayfly» است. این شبکه با ساخت وبسایتهای جعلی شبیه رسانههای معتبر غربی، مطالبی در راستای روایتهای ضدآمریکایی، ضداسرائیلی و ضدسعودی منتشر میکرد. توغا همچنین به گزارشهای منتشرشده از سوی مایکروسافت و اوپنایآی درباره شبکههای نفوذ آنلاین مرتبط با جمهوری اسلامی اشاره میکند. این گزارشها از استفاده بازیگران حکومتی از هویتهای جعلی، شبکههای اجتماعی و ابزارهای هوش مصنوعی برای تاثیرگذاری بر فضای رسانهای خبر میدهند. او در بخش دیگری از تحلیل خود به گزارشهای وزارت خارجه و خزانهداری آمریکا درباره جامعةالمصطفی اشاره میکند. واشینگتن این نهاد را به همکاری با نیروی قدس سپاه پاسداران و نقش داشتن در جذب نیرو برای گروههای نیابتی منطقهای متهم کرده است.
توغا جمهوری آذربایجان را یکی از مهمترین میدانهای آزمایش دکترین «جنگ نرم» جمهوری اسلامی توصیف میکند، کشوری که به گفته او به دلیل همسایگی با ایران، اکثریت شیعه، روابط نزدیک راهبردی با اسرائیل، جایگاه ویژهای در روایتسازی جمهوری اسلامی یافته است.
توغا مدعی است رسانههایی مانند شبکه سحر و مجموعهای از کانالهای تلگرامی و حسابهای فعال در شبکههای اجتماعی، روایتهایی درباره «نفوذ اسرائیل» و «فشار بر شیعیان» را بازتولید میکنند.
او به فعالیتهای خرابکارانه جنبش مقاومت اسلامی آذربایجان که با نام حسینیون شناختهشده و همچنین برخی پروندههای امنیتی اشاره میکند که دولت آذربایجان آنها را به شبکههای مرتبط با جمهوری اسلامی نسبت داده است.
با این حال، توغا معتقد است اهمیت این نمونهها تنها در خود عملیاتها خلاصه نمیشود و در همپوشانی «روایتسازی» و «کنش میدانی» معنا پیدا میکند. به باور او، آنچه جمهوری اسلامی پیش میبرد صرفاً «تبلیغات» یا «ارتباطات راهبردی» نیست، بلکه ساختاری نظاممند برای مسلحسازی روایت است. توغا تاکید میکند مهمترین ویژگی این ساختار در حاملان روایت نهفته است. به گفته او، بخش قابل توجهی از افرادی که این روایتها را بازتولید میکنند، حتی خود را حامی جمهوری اسلامی نمیدانند و بسیاری اساساً از منبع اصلی روایت آگاه نیستند.
او در پایان هشدار میدهد معماری روایت جمهوری اسلامی تنها برای مخاطب داخل ایران طراحی نشده و متناسب با هر جامعه در قالبهای متفاوت بازتولید میشود.
نمونهای از تحلیل توغا را شاید بتوان در بسیج گروههایی از شیعیان منطقه، از جمله ترکیه، مشاهده کرد که در هفتههای اخیر با ورود به ایران و اعلام حمایت از جمهوری اسلامی خبرساز شدند.
با نگاهی به فضای اجتماعی ترکیه، همانطور که توغا تاکید میکند، جنبه مرتبط با ترکیه در روایتسازی این شبکه را نیز نمیتوان نادیده گرفت.
