در حالی که تنشها در تنگه هرمز ادامه دارد، دستکم دو کشتی تجاری اعلام کردند هنگام تلاش برای عبور از این گذرگاه در روز شنبه، هدف تیراندازی قرار گرفتند. سه منبع امنیت دریایی و کشتیرانی این موضوع را تایید کردند.
این رویداد شنبه ۲۹ فروردین ساعاتی پس از آن رخ داد که ایران اعلام کرد بار دیگر کنترل خود را بر این آبراه راهبردی تشدید کرده است.
تانکر ترکرز خبر داد که دو شناور هندی پس از شلیک از سوی نیروهای سپاه پاسداران در تنگه هرمز، ناچار شدند مسیر خود را تغییر داده و به سمت غرب بازگردند.
بر اساس این گزارش، یکی از این شناورها یک نفتکش بسیار بزرگ با پرچم هند بوده که حدود دو میلیون بشکه نفت عراق را حمل میکرده است.
هند در حال حاضر همراه با چین، از خریداران اصلی نفت ایران است.
خبرگزاری رویترز نوشت که ردیابهای دریایی پیشتر نشان داده بودند کاروانی متشکل از هشت نفتکش در حال عبور از تنگه هرمز هستند. نخستین جابهجایی عمده کشتیها از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی در ۹ اسفند ۱۴۰۴، حدود هفت هفته پیش.
با این حال، تهران اعلام کرد کنترلهای نظامی سختگیرانه را بر این مسیر حیاتی از سر گرفته است. گذرگاهی که پیش از جنگ، محل عبور حدود یکپنجم تجارت جهانی نفت بود.
این اقدام در حالی صورت گرفت که ایالات متحده همچنان محاصره بنادر ایران را ادامه میدهد.
در همین حال، مجتبی خامنهای، رهبر دیده نشده جمهوری اسلامی، در پیامی در کانال تلگرامی خود اعلام کرد نیروی دریایی ایران آماده است «شکستهای تلخ جدیدی» به دشمنان وارد کند.
بازگشت کنترل نظامی و تردید درباره آتشبس
چند ساعت پیشتر، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، از «برخی خبرهای نسبتا خوب» درباره ایران سخن گفته بود، بدون آنکه جزییاتی ارائه دهد.
او در عین حال هشدار داد در صورت عدم دستیابی به توافق صلح تا چهارشنبه (دوم اردیبهشت ۱۴۰۵)، همزمان با پایان آتشبس دو هفتهای، ممکن است درگیریها از سر گرفته شود.
حکومت ایران پیشتر و در ۲۸ فروردین، در پی توافق جداگانه آتشبس ۱۰ روزه با میانجیگری آمریکا میان اسرائیل و حزبالله لبنان، از بازگشایی موقت تنگه هرمز خبر داد. اما ۲۹ فروردین، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد عبور و مرور در تنگه هرمز بار دیگر تحت «کنترل سختگیرانه نظامی جمهوری اسلامی» قرار گرفته است.
این نهاد، آنچه را «نقضهای مکرر آمریکا» و اقدامات «دزدی دریایی» تحت پوشش محاصره خواند، دلیل این تصمیم عنوان کرد.
سخنگوی این ستاد گفت ایران پیشتر «با حسن نیت» با عبور مدیریتشده شمار محدودی از نفتکشها و کشتیهای تجاری موافقت کرده بود، اما اقدامات ادامهدار آمریکا، تهران را ناگزیر به اعمال مجدد کنترلهای شدیدتر کرده است.
واشینگتن تاکنون واکنشی فوری به این اظهارات نشان نداده است.
نگرانیهای بینالمللی درباره تردد دریایی
ایوت کوپر، وزیر خارجه بریتانیا، ۲۹ فروردین گفت با وجود آتشبس در جنگ ایران، تنگه هرمز هنوز به وضعیت عادی بازنگشته و از تهران خواست اجازه دهد تردد کشتیها بهطور کامل از سر گرفته شود.
او در حاشیه یک نشست دیپلماتیک در آنتالیا به رویترز گفت: «ما در یک لحظه حساس دیپلماتیک قرار داریم و آتشبس برقرار شده است، اما هنوز عبور عادی از تنگه برقرار نشده است.»
کوپر همچنین تاکید کرد آتشبس میان واشینگتن و تهران باید به صلحی پایدار تبدیل شود و بازگشت کامل تردد کشتیها برای اقتصاد جهانی ضروری است.
او گفت: «ما به باز بودن تنگه هرمز نیاز داریم، زیرا این موضوع به اقتصاد همه کشورهای جهان که اکنون تحت فشار هستند، کمک میکند.»
به گفته وزیر خارجه بریتانیا، بیش از ۵۰ کشور از تلاشها برای تضمین آزادی ناوبری حمایت کردهاند و بیش از ۱۲ کشور نیز آمادگی دارند پس از پایان درگیریها، در حوزههایی مانند مینروبی و تامین امنیت کشتیرانی، مشارکت کنند.
او در پایان تاکید کرد هنوز «کار قابل توجهی» برای تبدیل آتشبس به یک توافق پایدار باقی مانده و از همه طرفها خواست به این آتشبس پایبند بمانند.
به گزارش اکسیوس، به نقل از یک منبع آمریکایی و یک منبع آگاه، دولت اسرائیل از واشینگتن خواسته است درباره این موضعگیری توضیح دهد. این در حالی است که متن رسمی آتشبس که وزارت خارجه آمریکا منتشر کرده، حق اقدام نظامی اسرائیل در چارچوب «دفاع از خود» را حتی در دوران آتشبس محفوظ میداند.
بر اساس این گزارش، بنیامین نتانیاهو و مشاورانش از پست ترامپ شوکه شدند، زیرا لحن آن بهگونهای بود که گویی رییسجمهوری آمریکا دستور مستقیمی صادر کرده که اسرائیل باید از آن تبعیت کند؛ موضوعی که به گفته منابع، در دولتهای پیشین آمریکا بیسابقه بوده است.
ترامپ روز پنجشنبه از توافق بر سر یک آتشبس ۱۰ روزه میان اسرائیل و لبنان خبر داده بود؛ توافقی که در پی چند روز فشار دیپلماتیک آمریکا حاصل شد و همزمان با تلاشهای واشینگتن برای پیشبرد مذاکرات با حکومت ایران دنبال میشود.
طبق مفاد این توافق، اسرائیل متعهد شده است عملیات تهاجمی علیه اهداف لبنانی انجام ندهد، اما در عین حال حق اقدام نظامی در پاسخ به حملات برنامهریزیشده، قریبالوقوع یا در حال وقوع را برای خود حفظ کرده است. با این حال، ترامپ روز جمعه ۲۸ فروردین در پستی نوشت: «اسرائیل دیگر لبنان را بمباران نخواهد کرد. آنها از سوی ایالات متحده از این کار منع شدهاند.»
او در گفتوگویی با اکسیوس نیز تاکید کرد که خواهان توقف کامل حملات اسرائیل است و گفت: «اسرائیل باید متوقف شود. نمیتوانند به تخریب ساختمانها ادامه دهند. من اجازه این کار را نمیدهم.»
به گفته منابع، مقامهای اسرائیلی از طریق رسانهها از این اظهارات مطلع شدند و غافلگیر شدند. در پی آن، دستیاران نتانیاهو از جمله یخیل لایتر تلاش کردند دریابند آیا سیاست آمریکا تغییر کرده است یا خیر.
مقامهای اسرائیلی در تماس با کاخ سفید تاکید کردند که اظهارات ترامپ با مفاد توافق آتشبس همخوانی ندارد. پس از درخواست توضیح از سوی اکسیوس، یک مقام آمریکایی گفت که توافق بهصراحت میان «عدم انجام عملیات تهاجمی» و «حفظ حق دفاع از خود» تمایز قائل شده است.
در همین حال، این گزارش میافزاید که آتشبس برای نتانیاهو از نظر سیاسی بسیار حساس است و دولت او بارها تاکید کرده که در صورت لزوم، همچنان قادر به هدف قرار دادن حزبالله خواهد بود.
در تحولی مرتبط، شامگاه جمعه، اندکی پیش از مصاحبه ترامپ، یک پهپاد اسرائیلی حملهای را در جنوب لبنان انجام داد. یک منبع اسرائیلی مدعی شد که این اقدام در پاسخ به نقض آتشبس از سوی حزبالله و حمله به نیروهای اسرائیلی در منطقه امنیتی صورت گرفته است.
این منبع گفت: «نیروهای ما در چارچوب دفاع از خود و مطابق با توافق با ایالات متحده و لبنان برای رفع تهدید اقدام کردند.»
به گزارش رویترز، دیدار برنامهریزیشده شی جینپینگ با ترامپ در اواسط ماه مه، بهطور مستقیم بر نحوه مواجهه چین با بحران ایران تاثیر گذاشته است. چین که بزرگترین واردکننده نفت خام جهان است و حدود نیمی از انرژی خود را از خاورمیانه تامین میکند، در تلاش است همزمان امنیت انرژی خود را حفظ کند.
در همین چارچوب، چین رویکردی محتاطانه در قبال جنگ اتخاذ کرده و از انتقاد صریح از اقدامات آمریکا خودداری کرده است. این سیاست به پکن امکان داده نفوذ پشتپرده خود را حفظ کند؛ تا جایی که ترامپ نیز نقش چین را در ترغیب [حکومت] ایران برای حضور در مذاکرات اخیر در پاکستان تایید کرده است.
در روزهای اخیر، چین موجی از تحرکات دیپلماتیک را آغاز کرده است. وانگ یی، وزیر خارجه این کشور، نزدیک به ۳۰ تماس و دیدار با همتایان خود برای پیشبرد آتشبس انجام داده و ژای جون، فرستاده ویژه چین، نیز به چندین کشور عربی و حوزه خلیج فارس سفر کرده است.
همزمان، شی جینپینگ برای نخستینبار درباره این بحران موضعگیری کرده و طرحی چهارمادهای برای صلح ارائه داده که بر اصولی چون حاکمیت ملی، همزیستی مسالمتآمیز، رعایت حقوق بینالملل و ایجاد توازن میان توسعه و امنیت تاکید دارد.
با این حال، پکن در قبال تهدیدهای شدید آمریکا علیه ایران، از جمله هشدار ترامپ مبنی بر امکان نابودی کامل این کشور، موضعی محتاطانه اتخاذ کرده و صرفاً خواستار کاهش تنش شده است.
به گفته تحلیلگران، این احتیاط تا حد زیادی به دلیل اهمیت نشست پیشرو با ترامپ است؛ نشستی که چین قصد دارد از آن برای پیشبرد اهداف اقتصادی و راهبردی خود، از جمله مسائل تجاری و پرونده تایوان، استفاده کند. منابع آگاه به رویترز گفتهاند که رویکرد غالب در پکن، تلاش برای جلب نظر ترامپ و حفظ «ثبات راهبردی» در روابط دوجانبه است.
در عین حال، چین تلاش میکند روابط خود با [حکومت] ایران را نیز حفظ کند. به گفته کارشناسان، پکن ترجیح میدهد روابطی بدون قید و شرط با کشورهای ضدغربی مانند ایران داشته باشد، در حالی که همزمان بهدنبال نوعی همزیستی با آمریکا است.
با وجود نقش چین در تسهیل گفتوگوها، تحلیلگران تاکید میکنند که توان پکن برای تاثیرگذاری مستقیم بر تصمیمات تهران محدود است، چرا که این کشور فاقد حضور نظامی موثر در خاورمیانه است.
برخی ناظران حتی معتقدند تحرکات دیپلماتیک چین در منطقه بیشتر جنبه نمایشی دارد و پکن تمایلی به ایفای نقش مستقیم، مانند تضمین یک توافق آتشبس، نشان نداده است.
در همین حال، محاصره دریایی آمریکا علیه حکومت ایران بهعنوان یک عامل تعیینکننده در محاسبات چین مطرح است. این اقدام، در کنار محدودیتهای اعمالشده بر تردد در تنگه هرمز، تهدیدی جدی برای جریان انرژی جهانی و منافع اقتصادی چین محسوب میشود.
به گفته کارشناسان، در حالی که حکومت ایران برای دور زدن فشارهای غرب به چین نیاز دارد، پکن نیز از این موقعیت برای پیشبرد اهداف خود استفاده میکند؛ اما همچنان تلاش دارد از درگیری مستقیم در بحران اجتناب کند.
در خصوص نشست پیشرو، گزارشها حاکی از آن است که تمرکز گفتوگوها احتمالاً محدود خواهد بود و موضوعاتی مانند خرید هواپیماهای بوئینگ و افزایش واردات محصولات کشاورزی در دستور کار قرار میگیرد، در حالی که مسائل پیچیدهتری مانند حکمرانی فناوری یا دسترسی به بازار احتمالاً به حاشیه رانده میشود.
گزارش رویترز نشان میدهد که چین در بحران ایران نقش یک بازیگر فعال اما محتاط را ایفا میکند؛ کشوری که در عین تلاش برای میانجیگری، از پذیرش مسئولیتهای پرهزینه خودداری کرده و همزمان بهدنبال مدیریت روابط راهبردی با ایالات متحده است.
این تحلیل واینت تاکید میکند که تحولات خاورمیانه نه در کوتاهمدت، بلکه در بازههای زمانی طولانیتر ارزیابی میشوند و نمونههایی مانند خروج اسرائیل از لبنان در دوره ایهود باراک و نیز عملیات «نگهبان دیوارها» نشان دادهاند که دستاوردهای اولیه میتوانند در بلندمدت به نتایج معکوس منجر شوند.
در این چارچوب، اعلام آتشبس در لبنان از سوی دونالد ترامپ به گفته این تحلیل، به حکومت ایران امکان داده تا جبهههای مختلف را به هم پیوند دهد و این موضوع بهعنوان یک ضعف در مدیریت راهبردی دولت بنیامین نتانیاهو ارزیابی شده است.
بر اساس این گزارش، از منظر عملیاتی دو پرسش کلیدی درباره آتشبس مطرح است: نخست اینکه آیا وضعیت امنیتی ساکنان مناطق مرزی شمال اسرائیل بهبود یافته یا بدتر شده است، و دوم اینکه آیا روند تحولات آینده به تضعیف تدریجی حزبالله منجر خواهد شد یا این گروه فرصت بازسازی پیدا میکند.
در همین راستا، ارتش اسرائیل سه شرط اصلی را برای هرگونه توافق آتشبس تعیین کرده است: ایجاد منطقه حائل در جنوب لبنان تا رود لیتانی بدون حضور حزبالله، حفظ آزادی کامل عملیات نظامی - حتی در شمال لیتانی - و آغاز روندی بلندمدت برای خلع سلاح این گروه تحت نظارت آمریکا.
این تحلیل تاکید میکند که آتشبس فوری- حتی با عقبنشینی نسبی نیروها - در صورت عدم تحقق این شروط، به بهبود وضعیت امنیتی منجر نخواهد شد و نباید پذیرفته شود. همچنین پیشنهاد شده که ارتش اسرائیل باید حضور خود را در عمق بیشتری از خاک لبنان حفظ کرده و آزادی عمل خود برای مقابله با تقویت نظامی حزبالله، از جمله حملات احتمالی به بیروت، را از دست ندهد.
در ادامه گزارش آمده است که رویکرد اعلامشده از سوی نعیم قاسم - که هدف از این درگیری را محدود کردن حملات اسرائیل عنوان کرده - در صورت تحقق، میتواند به تضعیف قابل توجه موقعیت امنیتی اسرائیل منجر شود.
این تحلیل همچنین سه شرط کلیدی برای تضعیف تواناییهای حزبالله را برمیشمارد: جلوگیری از ورود تسلیحات، بهویژه از سوی حکومت ایران؛ ممانعت از توسعه توان تولید داخلی موشکهای پیشرفته؛ و ادامه تخریب سیستماتیک زیرساختهای نظامی این گروه تحت نظارت آمریکا و ارتش اسرائیل.
در بخش دیگری از این تحلیل تاکید شده که در مناطق نزدیک به مرز، رویکرد «بازدارندگی» کافی نیست و باید بهطور مستقیم تهدیدها از بین برده شوند.
در جمعبندی، این تحلیل تاکید میکند که تحقق این اهداف مستلزم ترکیبی از دستاوردهای نظامی، اقدامات دیپلماتیک و درسگیری از حملات ۷ اکتبر است؛ درسی که بر ضرورت در دست گرفتن ابتکار عمل و تعیین مسیر آینده بدون وابستگی به اقدامات دشمنان تاکید دارد.
در پایان، این تحلیل به انتصاب فرمانده جدید نیروی دریایی اسرائیل، ایال هارل، اشاره کرده که در نخستین سخنان خود بر گسترش دامنه عملیات و اتخاذ رویکردی تهاجمیتر تاکید کرده و گفته است نیروی دریایی باید بدون محدودیت جغرافیایی، با استفاده از توانمندیهای ویژه خود، مراکز ثقل دشمن را هدف قرار دهد.
وزارت خارجه ایالات متحده شامگاه پنجشنبه متن رسمی توافقاتی را که با میانجیگری دولت دونالد ترامپ میان دولتهای اسرائیل و لبنان حاصل شده، منتشر کرد؛ توافقی که از آن بهعنوان «پیشرفتی چشمگیر» یاد شده است.
بر اساس این توافق، آتشبس از نیمهشب به وقت اسرائیل برای یک دوره اولیه دهروزه اجرایی میشود. در این بازه، دو طرف مذاکرات مستقیمی را در واشینگتن آغاز خواهند کرد تا به یک توافق دائمی دست یابند. در صورت پیشرفت گفتوگوها، این دوره با توافق طرفین قابل تمدید خواهد بود.
یکی از مهمترین بندهای این توافق، بهرسمیتشناختن متقابل حاکمیت دو کشور و تاکید بر این موضوع است که گروههای مسلح غیردولتی - از جمله حزبالله - حاکمیت لبنان را تضعیف میکنند. بر این اساس، تنها نهادهای رسمی امنیتی لبنان، از جمله ارتش لبنان، نیروهای امنیت داخلی، اداره کل امنیت عمومی، اداره کل امنیت دولتی، گمرک و پلیسهای شهری مجاز به حمل سلاح خواهند بود.
در عین حال، این توافق تصریح میکند که اسرائیل حق دارد در برابر هرگونه حمله برنامهریزیشده یا در حال وقوع، اقدامات لازم برای دفاع از خود راـ حتی در چارچوب آتشبس - انجام دهد. در مقابل، اسرائیل متعهد شده است که هیچ اقدام تهاجمی علیه اهداف دولتی لبنان در زمین، هوا یا دریا انجام ندهد.
در بندی که از آن بهعنوان «تاریخی» یاد شده، دو طرف اعلام کردهاند که «در وضعیت جنگی قرار ندارند» و متعهد شدهاند برای حل اختلافات باقیمانده، از جمله تعیین مرزهای زمینی، مذاکرات مستقیم و با حسن نیت انجام دهند.
دولت لبنان نیز در این توافق متعهد شده است اقدامات موثری برای جلوگیری از هرگونه اقدام خصمانه از سوی حزبالله و دیگر گروههای مسلح علیه اهداف اسرائیلی انجام دهد. در این چارچوب، تاکید شده که لبنان بهتنهایی مسئول حاکمیت خود است و هیچ دولت یا گروه دیگری حق اعمال نفوذ یا ادعای اقتدار بر آن را ندارد.
وزارت خارجه آمریکا در بیانیه خود همچنین اعلام کرده است که ایالات متحده رهبری تلاشهای بینالمللی برای حمایت از لبنان و کمک به ثبات منطقه را بر عهده خواهد گرفت.
