ترامپ از زمان بازگشت به کاخ سفید در سال گذشته تلاش کرده با جمهوری اسلامی به توافق هستهای تازهای دست یابد، اما پس از ترک دور قبلی مذاکرات و صدور دستور حملات در خرداد ماه گذشته، اکنون این احتمال مطرح است که او همان الگو را اینبار در ابعادی گستردهتر تکرار کند.
بهگفته منابع آکسیوس، هنوز این احتمال وجود دارد که دیپلماسی در نهایت مسیر غالب شود اما هرگونه درگیری احتمالی شبیه یک کارزار نظامی تمامعیار خواهد بود نه عملیاتی محدود و نقطهای مانند آنچه در ونزوئلا رخ داد. چنین جنگی پیامدهای عمیقی برای خاورمیانه و سه سال باقیمانده از ریاستجمهوری ترامپ خواهد داشت.
آکسیوس سپس در ادامه به شش عامل کلیدی پرداخته که نشان میدهد واشینگتن و تهران به لبه پرتگاه جنگ نزدیک شدهاند:
۱. مناقشه طولانیمدت هستهای
آمریکا و جمهوری اسلامی ماههاست بهطور مقطعی درباره دستیابی به توافق هستهای مذاکره میکنند. دولتهای مختلف در آمریکا همواره تاکید کردهاند اجازه نخواهند داد ایران به سلاح هستهای دست یابد. باراک اوباما در سال ۲۰۱۵ توافقی با جمهوری اسلامی امضا کرد، اما ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود از آن خارج شد و سیاست «فشار حداکثری» را در پیش گرفت. جو بایدن نیز نتوانست توافق جدیدی حاصل کند. ترامپ پس از بازگشت به قدرت بار دیگر خواهان توافق شد.
پس از پایان ضربالاجل ۶۰ روزه ترامپ برای رسیدن به توافق جدید در ماه خرداد، اسرائیل به ایران حمله کرد و چند روز بعد آمریکا نیز به این عملیات پیوست و تاسیسات هستهای زیرزمینی ایران را بمباران کرد.
ترامپ سپس بار دیگر بر ضرورت توافق تاکید کرد، اما در عین حال برخی متحدانش از «تغییر رژیم» سخن گفتند؛ موضوعی که نشان میدهد هر عملیات نظامی احتمالی میتواند فراتر از اهداف هستهای باشد.
۲. سرکوب خونین معترضان
ترامپ اواسط دی ماه، در پی کشته شدن هزاران معترض در ایران، به حمله نظامی نزدیک شده بود.
این اعتراضها با مطالبات اقتصادی آغاز شد و سپس به اعتراضاتی برای تغییر حکومت انجامید. ترامپ هشدار داد در صورت ادامه کشتار معترضان، ایران هدف حمله قرار خواهد گرفت. نیروهای امنیتی با شدت مردم معترض را سرکوب کردند، اینترنت قطع شد و حریم هوایی ایران بسته شد. ترامپ در آن زمان تصمیم نهایی را به تعویق انداخت، بخشی به این دلیل که آمریکا در منطقه به اندازه زمان جنگ ۱۲ روزه، تجهیزات نظامی مستقر نداشت.
او سپس مذاکرات هستهای را از سر گرفت و همزمان ناوهای جنگی و جنگندههای بیشتری به خلیج فارس اعزام کرد.
۳. اعزام ناوهای هواپیمابر
ترامپ پس از تهدیدهای مکرر علیه ایران و اعزام دو ناو هواپیمابر به منطقه، انتظارات بزرگی در سطح جهانی ایجاد کرده است که در صورت شکست مذاکرات، اقدام نظامی خواهد کرد.
نشانهای از نزدیک بودن توافق دیده نمیشود، اما نشانههای آمادگی برای جنگ افزایش یافته است. عقبنشینی در این مرحله با شخصیت سیاسی ترامپ همخوانی ندارد.
این وضعیت به «تفنگ چخوف» شباهت دارد: وقتی سلاحی روی صحنه آورده میشود، معمولا قرار است شلیک شود. جابهجایی دو ناو هواپیمابر و صدها هواگرد بدون نیت استفاده، بعید به نظر میرسد.
۴. فشار اسرائیل
دولت اسرائیل خود را برای جنگ آماده میکند و از عملیاتی گستردهتر از حملات محدود ژانویه حمایت میکند.
مقامهای دو کشور انتظار دارند کارزار مشترک احتمالی بسیار وسیعتر از حملات ژوئن گذشته باشد. حتی در بحبوحه مذاکرات هستهای، ترامپ و بنیامین نتانیاهو هماهنگی نزدیکی داشته و بر افزایش فشار اقتصادی علیه ایران توافق کردهاند.
سناریویی که اسرائیل برای آن آماده میشود، میتواند شامل اهدافی برای تضعیف یا حتی سرنگونی حکومت ایران، در کنار تخریب برنامه هستهای و موشکی باشد.
۵. عامل نفت
وضعیت فعلی بازار نفت ممکن است پنجرهای راهبردی برای اقدام نظامی فراهم کرده باشد. بازارها عرضه مناسبی دارند، قیمتها نسبتا پایین است و رشد تقاضا محدود است. همچنین توانمندی نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در دو سال گذشته تضعیف شده است.
در صورت حمله، قیمت نفت احتمالا افزایش خواهد یافت، اما اگر صادرات جهانی مختل نشود یا فقط صادرات ایران آسیب ببیند، این افزایش میتواند محدود و موقتی باشد.
تنگه هرمز محل عبور حدود یکپنجم تجارت جهانی نفت است. حکومت ایران از دهه ۱۹۸۰ تاکنون، حتی در دورههای تنش شدید، این تنگه را بهطور کامل نبسته است.
۶. تصور ضعف رژیم
اعتراضهای گسترده و ضربات نظامی اسرائیل و آمریکا در سال گذشته، تصویری از ضعف حکومت ایران ایجاد کرده است.
مقامهای آمریکایی و اسرائیلی ممکن است بر این باور باشند که اگر جمهوری اسلامی واکنش نشان دهد، بهویژه با توجه به تضعیف شبکه نیروهای نیابتی تهران، دامنه آن محدودتر از گذشته خواهد بود.
با این حال، همین شرایط میتواند به این رویارویی برای حکومت ایران ماهیتی حیاتی و بقامحور بدهد؛ موضوعی که خطر تشدید تنش و گسترش درگیری را افزایش میدهد.
آکسیوس در پایان نتیجه گرفته است که در مجموع اگرچه هنوز مسیر دیپلماسی باز است، اما ترکیب فشارهای سیاسی، نظامی و منطقهای نشان میدهد دو کشور در یکی از حساسترین مقاطع روابط خود در سالهای اخیر قرار گرفتهاند.
