تحلیلگر ارشد در ایراناینترنشنال
مجید تخت روانچی، معاون سیاسی وزیر امور خارجه ایران، در مصاحبهای با خبرگزاری ایسنا، اعلام کرده است که جمهوری اسلامی باید خود را برای «بدترین حالت» در مواجهه با دونالد ترامپ آماده کند.
این اظهار نظر نشان میدهد که دولت ایران به خوبی آگاه است که مذاکره با ترامپ بهویژه با خواستههای دشواری که او ممکن است مطرح کند، مسیری آسان نخواهد بود و دورانی سخت پیش روی کشور قرار دارد.
احتمال شروط سختگیرانه ترامپ
ترامپ به احتمال زیاد پیشنهادهایی به جمهوری اسلامی ارائه خواهد داد که پذیرش آنها برای نظام دشوار باشد.
این شروط میتواند شامل توقف کامل برنامه هستهای، پایان توسعه برنامه موشکی، قطع حمایت از گروههای نیابتی و دست کشیدن از اقدامات بیثباتکننده در منطقه خاورمیانه باشد.
در واقع، این شرایط به معنای نوعی تسلیم تمامعیار جمهوری اسلامی خواهد بود، گرچه به نام «مذاکره» مطرح میشود.
برای رهبر جمهوری اسلامی، چنین شرایطی میتواند بهشدت دردناک باشد. اگر در دوره اوباما از «نرمش قهرمانانه» سخن گفته میشد، اکنون چنین مذاکراتی میتواند به گفته برخی تحلیلگران و کارشناسان داخلی«تسلیم آگاهانه» تعبیر شود؛ وضعیتی که پذیرش آن برای خامنهای، به دلیل تناقض با دیدگاهها و سیاستهای او، بسیار دشوار خواهد بود.
فشار داخلی و شکاف در حاکمیت
اظهارات تخت روانچی درباره آمادگی برای بدترین شرایط حاکی از آن است که فشارهای دولت ترامپ و پیشنهادهای سختگیرانهای که در راه است، حتی مقامات ارشد جمهوری اسلامی را دچار اختلافنظر کرده است. این شکافها در سطح افکار عمومی نیز بازتاب پیدا کرده و به نگرانیهای عمیقی در درون نظام دامن زده است.
در این میان، احمد زیدآبادی، روزنامهنگار و فعال سیاسی، نیز در توییتی نوشته که ترامپ در قبال امنیت اسرائیل هیچ نرمشی نشان نمیدهد و سیاست او در برابر جمهوری اسلامی نیز بر همین اصل استوار است. او تاکید کرده که ترامپ پیشنهادی ارائه نخواهد داد که باعث نارضایتی اسرائیل و نتانیاهو شود بنابر این پزشکیان به جای آنکه در این باره تصمیم بگیرد که به گفته او نوعی خودکشی سیاسی است، بهتر است این تصمیم را به رقیبان خود واگذار کند که البته معلوم است این تصمیم برخلاف نوشته احمد زیادآبادی با رقبای پزشکیان نیست، بلکه با خامنهای است و چنین توافق و تسلیمی بهمثابه جام زهری دیگر برای یک رهبر دیگر جمهوری اسلامی است.
بحران در تصمیمگیری و اختلافات درونی
جمهوری اسلامی اکنون در شرایطی نیست که بتواند ادعا کند مذاکرات را رد میکند و همچنان قادر است خود را از تحریمهای شدیدتر یا حتی جنگ احتمالی دور نگه دارد. دولت ترامپ به گونهای پیش میرود که جمهوری اسلامی را به سمت پذیرش حداکثری شرایط یا مواجهه با برخورد نظامی سوق دهد.
این وضعیت بهگونهای است که میان جناحهای مختلف نظام، جنگ قدرت و اختلاف نظر بر سر نحوه برخورد با آمریکا شدت گرفته است. مقامات ارشد از جمله محمد باقر قالیباف رییس مجلس، و غلامحسین محسنی اژهای رییس قوه قضاییه، آشکارا به محمد جواد ظریف، یکی از مهمترین چهرههای دولت، حمله کردهاند و این نشان میدهد که نهتنها وحدت داخلی در نظام از بین رفته، بلکه شکافهایی عمیق بر سر تصمیمگیری درباره مسائل کلان کشور ایجاد شده است.
اظهارات تخت روانچی نشاندهنده ضعف استراتژیک جمهوری اسلامی نیز هست.
از دست دادن ابزارهای گذشته، مانند اهرم گروههای نیابتی و تهدید به حمله به پایگاههای آمریکا، باعث شده که نظام در موضع ضعف قرار گیرد.
جمهوری اسلامی پیشتر با تکیه بر گروههایی مانند حماس و حزبالله لبنان و حشدالشعبی عراق، در صحنه بینالمللی مانور میداد، اما اکنون با شکستهای متوالی این گروهها و یا محدود شدن دایره مانور آنها، ابزارهای قدرت خود را از دست داده است.
فرماندهان سپاه که تا چندی پیش از حفظ بشار اسد به عنوان یک پیروزی بزرگ یاد میکردند، اکنون از فرو رویختن آنچه که خیمه محور مقاومت مینامیدند حرفی نمیزنند.
آنچه اکنون در برابر جمهوری اسلامی قرار دارد، نهتنها آزمونی برای تصمیمگیری درباره مذاکره یا تقابل با آمریکا، بلکه آزمونی برای بقای نظام است.
این اختلافات و جنگ قدرت درونی، بهویژه در شرایطی که کشور با بحرانهای متعدد داخلی و خارجی روبهروست، میتواند پایههای نظام را تضعیف کند و به بیثباتی بیشتری دامن بزند؛ ضمن آنکه در آن شرایط سخت، مردم ناراضی نیز پشت سر نظام قرار ندارند.
نمایشنامه، جهانی نمادین و زیر سلطه دیکتاتورها را به تصویر میکشد و به بررسی پیامدهای ویرانگر قدرت خودکامه میپردازد؛ داستان با شخصیتهایی که هر یک نماینده بخشی از جامعه انسانی هستند، همچون پازلی پیچیده از درد، انفعال و سرکوب شکل میگیرد.
شخصیت «رودریک»، چهره استبداد و تسلط نظامی، نیرویی سرکوبگر است که خانه «والتر» و خانوادهاش را غصب و آنها را به مهرههای شطرنج خود تبدیل کرده است. رودریک نه فقط از طریق فرمانها و کنترل فیزیکی، بلکه با آزار و سواستفاده از زنان خانواده نیز دست به ابراز قدرت میزند.
والتر، پدر خانواده، هرچند در ظاهر همکار و ابزار قدرت رودریک، اما خود نیز قربانی ساختار دیکتاتوری است. او در این ساختار سلطه و فشار، در دوراهی میان همکاری و مقاومت گرفتار شده است.
طراحی صحنه مینیمال نیز کاملا در خدمت مفهوم نمادین نمایشنامه است. میز ناهارخوری بزرگ و چوبی که بخش عمده صحنه را به خود اختصاص داده است، مرکزیت قدرت و کنترل در خانواده را نشان میدهد. در نگاه اول، این میز نقطه محوری تعاملات خانوادگی است، اما بهواسطه چهارپایههایی که نقشی کلیدی در بازی بازیگران دارند، حس ناپایداری و شکنندگی این روابط نیز به چشم میآید.
خطوط سفید روی زمین که محدوده حرکت بازیگران را تعیین میکنند، یادآور محدودیتها و قوانین سختگیرانهای هستند که شخصیتها را در چارچوبی از پیش تعیینشده گرفتار کردهاند. حرکت مکانیکی بازیگران داخل این خطوط، اجبار و انفعال ناشی از سلطه دیکتاتوری را نمایش میدهند، در حالی که حرکت آزادانهشان با خروج از خط، لحظات کوتاه و شکنندهای از رهایی را تداعی میکند.
شخصیت «بلانش»، مادر خانواده، مردمی را نمایندگی میکند که تحت سلطه قدرت سرکوبگر، به انفعال و سکوت کشیده شدهاند. تردیدها و درگیریهای درونی او، جامعهای را به تصویر میکشد که از توانایی اعتراض بازمانده است. تولد نوزاد او که در نمایش تنها با حالت دست نشان داده میشود و حضور فیزیکی ندارد، نقطه عطف دیگری در نمایش است. نوزادی که به نظر میرسد نه فرزند پدر خانواده که حاصل نطفه رودریک باشد.
بحث درباره زنده ماندن یا مرگ این نوزاد، استعارهای قوی از آیندهای است که زیر سایه دیکتاتوری تهدید میشود. بیتفاوتی شخصیتها به زندگی کودک، تضاد میان سرنوشت و اختیار را برجسته میکند.
«لیندا» دختر نوجوان خانواده، در مرز میان پذیرش و طغیان ایستاده و در برابر سرکوب، نقشهایی پیچیدهای ایفا میکند؛ گاهی قربانی، گاهی همراه یا حتی به نوعی تسهیلگر سیستم. در طول قصه، او مشغول خواندن کتابی است که به سختی از رسیدن به صفحه پایانی آن اجتناب میکند. کتابی که به نماد دانایی، گذشته، یا حتی سرنوشت از پیش نوشتهشدهای تبدیل میشود که گریزی از آن نیست.
بلانش اصرار دارد لیندا به صفحه پایانی کتاب برسد، پایانی که در آن، لیندا روی چمنزار در حال سوختن است. صحنهای که به نظر میرسد بیش از آنکه یک خاطره فردی باشد، شبیه خاطرهای جمعی و نمادی از فرایند تسلیم، آگاهی و شاید حتی سرنوشت محتوم انسان در دنیای سرکوب است.
مونولوگ «کلیر»، خدمتکار خانه، ساختار درونی نمایشنامه را تشریح میکند. او جهانی از مرگ، تاریکی و بیمعنایی را ترسیم میکند که در آن انسانها برای بقا، حتی از ارزشهای انسانی نیز دست کشیدهاند.
در سراسر نمایش اشاره میشود که تنها افراد زنده، ساکنان داخل این چهاردیواری هستند و انگار، تمام افراد خارج از این خانه مردهاند. خانهای که کلیر در این مونولوگ از آن با استعاره «دیوارهای اریحا» یاد میکند.
دیوار اریحا یا جریکو، اشاره به داستانی از کتاب مقدس (عهد عتیق) دارد. اریحا یکی از قدیمیترین شهرهای جهان و نمادی از مقاومت و استحکام در برابر نیروهای خارجی بود. در این داستان، قوم بنیاسرائیل تحت فرماندهی یوشع به اریحا حمله میکنند و طبق وعده خداوند، پس از هفت روز، دیوارهای قدرتمند شهر با صدای بلند شیپورها و فریادها، که نمادی از اراده جمعی یا ایمان هستند، فرو میریزند.
این مفهوم در ادبیات و هنر، اغلب بهعنوان استعارهای برای شکست ساختارهای استبدادی و مقاومتناپذیر به کار میرود.
بند ناف داستانی را در یک ناکجاآباد آخرالزمانی روایت میکند اما فراتر از این خط داستانی، روایتی فلسفی و سیاسی از ماهیت قدرت و نقش جامعه در مقابل آن پیش پای مخاطب میگذارد.
نویسنده با خلق دنیایی که در آن انسانیت و اخلاق زیر پا گذاشته میشود، مخاطب را به سفری در تاریکی نظامهای استبدادی میبرد، زنگ خطر را به صدا در میآورد و پرسشی جدی درباره آینده بشریت مطرح میکند.