فرصت تاریخی عبور از جمهوری اسلامی

در حالی که مردم از مشکلاتی همچون بی‌برقی، کمبود گاز، و گرانی به شدت ناراضی هستند، مسئولان نظام بیم آن دارند که این اقدام مانند جرقه‌ای بر انبار باروت باشد و اعتراضات خیابانی دوباره شعله‌ور شود.

اطلاعات منتشر شده نشان می‌دهد شرکت نفت به پمپ‌بنزین‌ها اعلام آمادگی برای افزایش قیمت داده و سران سه قوه، به همراه دبیر شورای عالی امنیت ملی و نماینده خامنه‌ای، این تصمیم را تایید کرده‌اند. نهادهای اطلاعاتی و امنیتی نیز در حالت آماده‌باش هستند، با این حال، نگرانی‌ها در سطوح بالای حکومت از این است که افزایش قیمت بنزین در شرایطی که مردم با مشکلاتی مانند قطعی برق و تورم شدید دست‌به‌گریبان‌اند، موجب آغاز دوباره اعتراضات ضدحکومتی شود.

در همین راستا، مقامات ارشد قضایی و امنیتی، از جمله غلامحسین محسنی اژه‌ای، رییس قوه قضائیه، به دادستان‌ها دستور داده‌اند برای مقابله با هرگونه «ناامنی» آماده باشند. اصطلاح «ناامنی» در ادبیات حکومت به اعتراضات مردمی اشاره دارد. محسنی اژه‌ای، هرچند به‌طور مستقیم به موضوع افزایش قیمت بنزین اشاره نکرده، اما هشدار داده که بحران‌هایی همچون قطعی برق می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری داشته باشد.

در کنار این نگرانی‌ها، مشکلات اقتصادی و نوسانات شدید بازار نیز مزید بر علت شده است. به‌عنوان نمونه، اظهارات اخیر عبدالناصر همتی، وزیر اقتصاد، درباره نرخ پایه دلار، موجب شد قیمت دلار به‌سرعت از مرز ۷۸ هزار تومان عبور کند. این اظهارات نشان‌دهنده وضعیت بحرانی اقتصاد کشور است. همتی دلایل این بحران را به عوامل خارجی مانند بازگشت ترامپ و احتمال حمله اسرائیل نسبت داده، اما تحلیلگران معتقدند که بخش عمده مشکلات ناشی از سیاست‌های ماجراجویانه و تنش‌آفرین حکومت است.

سیاست‌ خارجی جمهوری اسلامی، از جمله گره‌زدن سرنوشت کشور به تحولات سوریه و ادامه رویکرد ضدآمریکایی و ضداسرائیلی، اقتصاد ایران را به‌شدت آسیب‌پذیر کرده است. این سیاست‌ها نه تنها موجب تحریم گسترده بخش‌های مختلف اقتصادی شده، بلکه سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را نیز از فعالیت در ایران بازداشته است. در نتیجه، اقتصاد ایران به وضعیت فعلی دچار شده است، اما مقامات حکومتی به‌جای پذیرش مسئولیت، با لحنی طلبکارانه از مردم انتقاد می‌کنند.

از سوی دیگر، ورود سپاه پاسداران به عرصه اقتصاد در طولانی مدت ، رقابت را برای بخش خصوصی غیرممکن کرده و منجر به ورشکستگی بسیاری از شرکت‌ها شده است. فرماندهان سپاه، به‌جای پذیرش مسئولیت این وضعیت، همچنان ادعای پیشرفت در صنایع نظامی را تکرار می‌کنند و خواستار دخالت بیشتر در حوزه‌های اقتصادی هستند.

اقتصاددانان برجسته کشور بارها هشدار داده‌اند که ادامه این رویکردها، کشور را به مرز فروپاشی خواهد کشاند. به گفته آنان، حل بحران‌های اقتصادی نیازمند بهبود روابط خارجی و کاهش شکاف بین حکومت و مردم است. اما حکومت، به‌ویژه شخص خامنه‌ای و فرماندهان سپاه، به‌جای رفع ریشه‌ای مشکلات، تنها به اصلاحاتی سطحی مانند افزایش قیمت‌ها متوسل می‌شوند که نتیجه‌ای جز تشدید فشار بر مردم ندارد.

تداوم این بحران های اقتصادی در کنار تاکید مقامات اسرائیلی مبنی بر ضرورت حمله مستقیم به جمهوری اسلامی، نظام را در آستانه یک بحران ترکیبی داخلی و خارجی قرار داده که موجودیت و بقای آن را به خطر انداخته است.

از آنجا که خامنه‌ای با صراحت گفت قصد تحلیل ندارد و به عنوان رهبر جمهوری اسلامی صحبت می کرد این سخنان او می‌تواند به معنای این باشد که سوریه‌ستیزی سیاست جدید جمهوری اسلامی و دستورالعملی برای نیروی قدس شاخه برون مرزی سپاه پاسداران خواهد بود. این سخنرانی که هزار و نهصد و سی و ششمین سخنرانی خامنه‌ای در طول ۳۵ سال گذشته به شمار می‌رود، حامل پیامی روشن درباره مواضع جمهوری اسلامی در قبال دولت جدید سوریه بود. در حالی که خیلی از کشورهای منطقه برای برقراری آرامش و ثبات در سوریه ابراز امیدواری کرده‌اند رهبر جمهوری اسلامی از ضرورت مقابله با دولت جدید سوریه گفته و در عمل فرمان سرنگونی آن را صادر کرده است.

خامنه‌ای در این سخنرانی همچنین وجود گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه را انکار کرد؛ در حالی که تقریبا تمام جهان این گروه‌ها را به‌عنوان نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی می‌شناسند. گروه‌هایی نظیر حزب‌الله، حماس، جهاد اسلامی، حوثی‌ها و حشد شعبی همواره به وابستگی خود را به جمهوری اسلامی اذعان کرده‌اند. به‌عنوان مثال، حسن نصرالله، رهبر حزب‌الله که اخیرا در حملات اسرائیل کشته شد، بارها تاکید کرده بود که حزب‌الله تمامی منابع مالی، تسلیحاتی و تدارکاتی خود را از جمهوری اسلامی دریافت می‌کند. این وابستگی تنها محدود به حزب‌الله نیست. حوثی‌ها و حماس نیز بارها از کمک‌های مالی و نظامی جمهوری اسلامی سخن گفته‌اند. محمود الزهار، از رهبران حماس، در یکی از اظهاراتش اشاره کرده بود که در سفری به تهران از قاسم سلیمانی ۲۲ میلیون دلار پول نقد دریافت کرده و هیات ۹ نفره حماس این مبلغ را با چندین چمدان به غزه بازگردانده‌اند. این شواهد و اعترافات رهبران این گروه‌ها، ادعای خامنه‌ای مبنی بر وجود نداشتن نیروهای نیابتی را کاملا زیر سوال می‌برد.

خامنه‌ای در سخنرانی اخیرش همچنین ادعا کرد که جمهوری اسلامی نیازی به نیروهای نیابتی ندارد و در صورت لزوم می‌تواند به‌طور مستقیم علیه آمریکا و اسرائیل اقدام کند. این در حالی است که او ده روز پیش در سخنرانی دیگری اذعان کرده بود که تلاش جمهوری اسلامی برای کمک به بشار اسد با مانع‌تراشی نیروهای هوایی اسرائیل و آمریکا ناکام مانده است. این تناقض در سخنان رهبر جمهوری اسلامی، نشانگر نبود انسجام در تحلیل‌ها و مواضع اوست.

خامنه‌ای نه تنها وجود نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی را انکار کرد، بلکه شکست‌های آشکار جمهوری اسلامی و گروه‌های وابسته به آن در منطقه را نیز نپذیرفت. در حالی که اسرائیل توانسته است زیرساخت‌های حماس و دولت آن در غزه را منهدم کند، بسیاری از رهبران این گروه از جمله اسماعیل هنیه و یحیی سنوار را از بین ببرد و همچنین شبکه فرماندهی حزب‌الله را هدف قرار دهد، خامنه‌ای همچنان بر پیروزی حماس تاکید دارد. این اظهارات، در تضاد کامل با واقعیات میدانی است. تحلیل‌گران منطقه‌ای و بین‌المللی به‌طور گسترده بر شکست سیاست‌های جمهوری اسلامی در منطقه تأکید کرده‌اند. اسرائیل با استراتژی نظامی خود توانسته است حزب‌الله را از مرزهای لبنان و اسرائیل دور کند و دسترسی این گروه به مرزهای اسرائیل را محدود کند. با این وجود، خامنه‌ای همچنان بر تحلیل‌های نادرست خود پافشاری می‌کند و می‌گوید حزب‌الله شکست نخورده است.

اصرار خامنه‌ای بر نپذیرفتن واقعیات موجود در منطقه و ادامه تحلیل‌های نادرست، بیش از آنکه ناشی از اشتباه باشد، ناشی از لجاجت او بر ادامه سیاست‌های گذشته است. او به جای پذیرش اشتباهات خود، تلاش می‌کند واقعیت‌ها را بر اساس خواسته‌ها و دیدگاه‌های خود تعریف کند. این لجاجت، منابع مالی و انسانی مردم ایران را به هدر داده و دشمنی ملت‌ها و دولت‌های منطقه با ایران را افزایش داده است.

علاوه بر این خامنه‌ای نه تنها از پذیرش واقعیات سرباز می‌زند، بلکه تلاش می‌کند دیدگاه‌های خود را بر صاحب نظران داخلی نیز تحمیل کند. او در سخنرانی اخیرش، منتقدان سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی را تهدید کرد و آن‌ها را مزدور خواند. این سخنان در ادامه تهدیدات قبلی اوست که در آن‌ها تحلیلگران منتقد را مجرم دانسته و برخورد با آن‌ها را خواستار شده بود. این رویکرد سرکوب‌گرانه، نشانگر هراس خامنه‌ای از پیامدهای شکست‌های منطقه‌ای بر ثبات داخلی جمهوری اسلامی است.

سخنان اخیر علی خامنه‌ای بار دیگر نشان داد که او حاضر به پذیرش واقعیات موجود در منطقه نیست و همچنان بر ادامه سیاست‌های نادرست و ماجراجویانه اصرار دارد. انکار شکست‌ها و تهدید منتقدان، نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه باعث افزایش نارضایتی‌های داخلی و تشدید انزوای جمهوری اسلامی در منطقه و جهان می‌شود. این انکارها و لجاجت‌ها، هزینه‌های سنگینی برای مردم ایران به همراه داشته و اصرار بر مقابله با دولت جدید سوریه و تلاش برای سرنگونی آن می تواند علاوه بر دامن زدن به بی ثباتی در منطقه باعث رشد گرایشات ضد ایرانی در بین مردم سوریه و دیگر کشورهای منطقه شود.

تحلیل‌های این افراد بر وضعیت داخلی و منطقه‌ای جمهوری اسلامی تمرکز دارد که نشان می‌دهد این حکومت به‌شدت ضعیف و شکننده شده است.

یکی از دلایل اصلی این تضعیف، شکست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی است. پس از پیروزی اسرائیل بر گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی مانند حماس و حزب‌الله و سقوط سریع و ناگهانی حکومت بشار اسد در سوریه، موقعیت منطقه‌ای جمهوری اسلامی به‌طور قابل‌توجهی تضعیف شده است. این شکست‌ها باعث انزوای بیشتر جمهوری اسلامی در سطح منطقه شده و امید به سرنگونی این حکومت را در میان ایرانیان افزایش داده است.

روزنامه فرانسوی لیبراسیون در گزارشی تحلیلی به این موضوع پرداخته و سقوط جمهوری اسلامی را یک واقعیت ممکن توصیف کرده است. این روزنامه با اشاره به بحران‌های داخلی و انزوای منطقه‌ای، جمهوری اسلامی را بیش از پیش شکننده ارزیابی کرده است. به گفته لیبراسیون، سقوط بشار اسد در سوریه موجی از امیدواری را در میان مردم ایران ایجاد کرده که ممکن است حکومت جمهوری اسلامی نیز به همان سرنوشت دچار شود. این موضوع، یکی از نکات برجسته‌ای است که در گزارش لیبراسیون به آن پرداخته شده و نشان از تغییر فضای فکری در میان ایرانیان دارد.

نشریات معتبر بین‌المللی دیگری نیز به بررسی احتمال سقوط جمهوری اسلامی پرداخته‌اند. به‌عنوان نمونه، رابین رایت، تحلیلگر سرشناس آمریکایی، در مقاله‌ای در نشریه نیویورکر، به فروپاشی ائتلاف‌های قدرتمند جمهوری اسلامی اشاره کرده و وضعیت کنونی این حکومت را به‌عنوان مرحله‌ای از افول و تضعیف تحلیل کرده است. او تاکید می‌کند که شکست‌های منطقه‌ای و مشکلات داخلی، جمهوری اسلامی را در موقعیتی بحرانی قرار داده است.

خبرگزاری رویترز نیز در گزارشی به نقل از کارشناسان اعلام کرده که پس از شکست حماس و حزب‌الله و سقوط اسد، هدف بعدی اسرائیل ممکن است ایران باشد. این گزارش به این موضوع اشاره می‌کند که اگر جمهوری اسلامی به برنامه هسته‌ای خود ادامه دهد، احتمال حمله نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران افزایش می‌یابد. همچنین رویترز تاکید کرده که اسرائیل نه تنها به برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی، بلکه به برنامه موشکی آن نیز توجه دارد.

تد کروز، سناتور جمهوری‌خواه آمریکایی نیز اخیرا با صراحت بیشتری از احتمال تغییر در ایران صحبت کرده و گفته است که با بازگشت ترامپ به قدرت، جمهوری اسلامی دیگر نمی‌تواند به درآمدهای نفتی دسترسی داشته باشد و از گروه‌های نیابتی خود مانند حماس و حزب‌الله حمایت کند. کروز تاکید کرده که جمهوری اسلامی هم ضعیف شده و هم ترسیده و تغییر در راه است. به گفته او، ممکن است این تغییر به‌قدری سریع باشد که بسیاری را شگفت‌زده کند.

این تحلیل‌ها نشان می‌دهد که حکومت‌های دیکتاتوری در برخی موارد بسیار سریع‌تر از آنچه تصور می‌شود سرنگون می‌شوند، به‌طوری که این سقوط حتی برای حامیان و مخالفان حکومت نیز غافلگیرکننده است. مثال اخیر در این زمینه، سقوط ناگهانی بشار اسد در سوریه است که در عرض ۱۰ روز رخ داد.

در داخل کشور نیز، مقام‌های جمهوری اسلامی به این بحران‌ها اذعان دارند، اما به دلیل شرایط خاص سیاسی، با عبارات محتاطانه‌تری درباره آن صحبت می‌کنند. به‌طور کلی، کارشناسان داخلی و برخی مقام‌ها از جناح‌های مختلف معتقدند که خطر سقوط جمهوری اسلامی در اثر فشارهای خارجی و بحران‌های داخلی جدی است با این حال، درباره راهکارهای مقابله با این خطر اختلاف نظر وجود دارد.

برخی معتقدند که باید رویکرد نرم‌تری در سیاست‌های خارجی اتخاذ شود تا خطر حملات نظامی کاهش یابد، اما برخی دیگر بر ضرورت ادامه تقابل تحت عنوان مقاومت و ایستادگی تاکید دارند و حتی سخن از خروج از ان پی تی و ساخت بمب اتمی می گویند در حالی که برخی دیگر معتقد به مذاکره و نرمش در خارج و کاهش فشار بر مردم در داخل هستند. این اختلاف نظرها نشان‌دهنده عمق بحران درون حاکمیت جمهوری اسلامی است.

با توجه به تمامی این موارد، به نظر می‌رسد که سرنگونی جمهوری اسلامی دیگر یک احتمال دور نیست، بلکه به‌عنوان یک واقعیت ممکن مطرح است. مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی دست به دست هم داده‌اند تا این حکومت را به‌شدت ضعیف کنند. بحران‌های اقتصادی، شکست‌های منطقه‌ای، انزوای بین‌المللی، و فشارهای فزاینده از سوی مردم، همگی نشان از آینده‌ای دارند که در آن بقای جمهوری اسلامی بیش از پیش در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. این وضعیت نشان می‌دهد که تغییرات عمده در ایران ممکن است زودتر از آنچه تصور می‌شود رخ دهند.

برنامه را از اینجا ببینید

کامران متین، استاد روابط بین‌الملل درباره سفر دیپلمات‌های آمریکایی به دمشق به ایران اینترنشنال گفت: «در این سفر، مقامات آمریکایی تأکید دارند که صرفاً به اظهارات اکتفا نمی‌کنند و رفتارهای عملی هیأت حاکمه جدید سوریه را مورد ارزیابی قرار می‌دهند.»

او افزود: «آن‌ها اصول پایه‌ای مانند احترام به اقلیت‌های مذهبی و فرهنگی، حقوق زنان، و دموکراتیک بودن شکل حکومت را مطرح کرده‌اند و هم‌زمان تلاش می‌کنند با نمایندگان جامعه مدنی، فعالان سیاسی و اقلیت‌ها دیدار کنند. این رویکرد نشان می‌دهد که ایالات متحده تنها به تعامل با حاکمان اکتفا نکرده و به نظرات و خواسته‌های مردم سوریه نیز توجه دارد.»

متین ادامه داد: «از سوی دیگر، جامعه مدنی سوریه در این روزها حضوری پویا و فعال در صحنه سیاسی دارد. اگر این جامعه مدنی بتواند حمایت بین‌المللی، به‌ویژه از کشورهای اروپایی و ایالات متحده، را جلب کند، دولت جدید سوریه در تحمیل یک حکومت افراطی اسلامی، مشابه آنچه طالبان در افغانستان انجام داد، با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد.»

این کارشناس روابط بین‌الملل گفت: «این حمایت بین‌المللی می‌تواند خواسته‌های دموکراتیک، احترام به حقوق اقلیت‌ها، و تضمین آزادی‌های مدنی را تقویت کند و پیام روشنی به رهبران جدید سوریه ارسال کند که حکومت‌داری آن‌ها باید بر پایه احترام به تنوع، عدالت و شمول بنا شود.»

مهمت کوچ، پژوهشگر مسائل خاورمیانه درباره تحولات کنونی سوریه به ایران اینترنشنال گفت: «جمهوری اسلامی با سیاست‌های که در سطح منطقه با نام‌گذاری محور مقاومت مطرح کرده است چیزی جز ناامنی و بی‌ثباتی و تهدید به بار نیاورده است.»

او درباره موجهه ترکیه و جمهوری اسلامی بر سر سوریه نیز گفت: «ترکیه مجبور شد به جمهوری اسلامی گوشزد کند که دوران این سیاست‌ها به پایان رسیده است.»