یائسگی دورهای در میانسالی است که با افت هورمونهای جنسی و پایان قاعدگی همراه است و برخی پژوهشگران آن را نوعی «آزمون فشار» برای مغز میدانند.
به گزارش پایگاه خبری ساینس، رایلی بوو، متخصص مغز و اعصاب در دانشگاه کالیفرنیا، سانفرانسیسکو، گفت یائسگی «قطعا» بر سلامت مغز اثر میگذارد.
پژوهشگران میکوشند مشخص کنند یائسگی چگونه مغز را آسیبپذیر میکند و چه راههایی برای محافظت از آن در برابر پیامدهای این تغییرات وجود دارد.
تغییرات هورمونی و آسیبپذیری مغز
یائسگی معمولا با کاهش و سپس توقف تولید استروژن و پروژسترون در تخمدانها شناخته میشود، اما مغز هم در این گذار نقشی مهم دارد.
با افت هورمونهای جنسی، سطح هورمون محرک فولیکول که در غده هیپوفیز تولید میشود، افزایش مییابد.
کاهش استروژن نیز بر نورونهای هیپوتالاموس اثر میگذارد و میتواند به گشاد شدن رگهای خونی، گرگرفتگی و تعریق شبانه بینجامد.
پژوهشها نشان دادهاند گرگرفتگی و تعریق شبانه شدید یا مکرر با ضایعاتی در ماده سفید مغز ارتباط دارند؛ آسیبهایی که خود با سکته مغزی و زوال عقل مرتبط شناخته شدهاند.
میان این علائم و برخی نشانگرهای آلزایمر نیز ارتباط دیده شده است. اختلالات خواب، مشکلات حافظه و «مه مغزی» اغلب همزمان با تشدید این علائم بدتر میشوند.
بر اساس یافتههای مطالعات مختلف، یائسگی زودهنگام، چه بهطور طبیعی رخ دهد و چه در پی جراحی برداشتن تخمدانها، با خطر بیشتر ابتلا به آلزایمر ارتباط دارد.
با این حال، جدا کردن اثر یائسگی از افزایش سن دشوار است، زیرا سن خود مهمترین عامل خطر زوال عقل به شمار میرود.
سرنخهایی در خون زنان یائسه
برای بررسی سازوکارهای زیستی پشت این افزایش خطر، گروهی به سرپرستی کیتلین کازالتو، عصبروانشناس دانشگاه کالیفرنیا، ۸۰ زن سالم را در مراحل پیش از یائسگی، گذار یائسگی و اوایل پس از یائسگی بررسی کردند.
هیچیک از این زنان برای کنترل علائم یائسگی هورمون مصرف نمیکردند.
پژوهشگران یک «امضای مولکولی» شامل ۱۶ پروتئین مرتبط با مغز شناسایی کردند که سطح آنها در خون زنان پس از یائسگی، در مقایسه با زنان پیش از یائسگی، بالاتر بود.
دو مورد از این پروتئینها با آلزایمر ارتباط دارند و چند مورد دیگر در سلامت نورونها و سیناپسها نقش دارند. سطح سیتوکینها، پروتئینهای پیامرسان التهابی، بهویژه در زنانی که تعریق شبانه داشتند، بالا بود.
مدلین وود الکساندر، نویسنده اول پژوهش، گفت ممکن است در دوره گذار یائسگی یک پاسخ التهابی پایدار فعال شود و برای مغز مشکل ایجاد کند.
میزان این پروتئینها با تغییرات هورمونی نیز ارتباط داشت؛ بهویژه با افزایش هورمون محرک فولیکول و کاهش استرادیول.
نتایج پژوهشهای انجامشده روی موشها نشان داده است هورمون محرک فولیکول ممکن است فرایندهای مرتبط با آلزایمر را در نورونها تشدید کند و مهار آن شاید بتواند به توقف این روند بینجامد.
از سرنخهای اولیه تا پژوهشهای بیشتر
همین گروه در ادامه، دادههای سلامت حدود ۱۲ هزار زن در دهه شصت و سالهای نخست دهه هفتاد زندگی را بررسی کرد و دریافت سطح بسیاری از همان پروتئینها در زنانی که دچار افت شناختی یا زوال عقل شده بودند، بالاتر بود.
با این حال، ربکا ترستون، پژوهشگر سلامت زنان در دانشگاه پیتسبورگ که در این مطالعه مشارکت نداشت، هشدار داد شمار زنان در بخش اصلی پژوهش محدود بوده و سطح پروتئینهای خون نیز میتواند نوسان داشته باشد. به گفته او، برای تایید این یافتهها به مطالعات بزرگتر و طولانیمدتتر نیاز است.
چنین پژوهشهایی اکنون در حال برنامهریزی است و قرار است صدها زن در دوره گذار یائسگی طی چند سال زیر نظر گرفته شوند تا ارتباط تغییرات مغزی و نشانگرهای خونی با مشکلات شناختی روشنتر شود.
وود الکساندر در عین حال تاکید کرد نباید یائسگی را صرفا دورهای منفی دانست. به گفته او، همه زنانی که تخمدانهایشان برداشته نشده است، در میانسالی بهطور طبیعی یائسه میشوند، اما بیشتر آنها به آلزایمر مبتلا نمیشوند.
هدف پژوهشگران این است که مشخص کنند چرا برخی زنان در این دوره در مسیر آسیبپذیرتری قرار میگیرند، در حالی که برخی دیگر مقاومت بیشتری نشان میدهند.