روزنامه واشینگتنپست شنبه شش تیر، بهنقل از یک مقام آمریکایی نوشت که اگر جمهوری اسلامی به تعهدات خود عمل نکند، دولت آمریکا بهسادگی میتواند معافیتهای تحریمی را لغو کند و فشارها بر حکومت ایران را از سر بگیرد.
او که بهنوشته واشینگتنپست بر اساس دستورالعملهای کاخ سفید و به شرط ناشناس ماندن گفتوگو میکرد، گفت: «اگر ایران تعهدات خود را اجرا نکند، ما بهسادگی میتوانیم معافیتهای تحریمی را لغو کنیم و دوباره فشارها را بازگردانیم. این معافیتها اهرم فشار ما را تضعیف نمیکنند، بلکه آن را تقویت میکنند.»
این مقام آمریکایی افزود: «برای اینکه ایران در بلندمدت از این توافق بهرهمند شود، باید به توافق نهایی با ایالات متحده دست پیدا کند.»
بهنوشته گزارش واشینگتنپست، در حالی که رهبران جمهوری اسلامی بهدنبال بهرهبرداری از دستاوردهای پس از جنگ هستند، توافق با ترامپ یک شریان حیاتی اقتصادی در اختیار آنان قرار میدهد. ورود منابع مالی تازه در چارچوب توافق مقدماتی صلح ترامپ میتواند به رهبران جمهوری اسلامی فرصت دهد اقتصاد کشور را تثبیت و پس از ماهها جنگ، روند بازسازی را آغاز کنند.
معافیتهای تحریمی که به جمهوری اسلامی اجازه میدهد نفت ایران را با دلار آمریکا به فروش برساند و همچنین تعهدات مربوط به آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران، میتواند دسترسی حکومت ایران به میلیاردها دلار ارز خارجی مورد نیاز را فراهم کند.
واشینگتنپست در گزارش خود نوشت: «جمهوری اسلامی، که با وجود ترورهای ویرانگر در سطوح مختلف فرماندهی خود عمدتا ساختارش خود را حفظ کرده است، اکنون باید با خسارتها و ویرانیهای گسترده ناشی از جنگ مقابله کند.»
بهنوشته این روزنامه حتی پیش از آغاز جنگ نیز بحران فزاینده اقتصادی کشور، اصلیترین عامل نارضایتی داخلی به شمار میرفت اما منتقدان این توافق معتقدند این گشایش اقتصادی در نهایت به جمهوری اسلامی امکان خواهد داد نیروهای نظامی خود را بازسازی و از گروههای مسلح همپیمان خود، از جمله حزبالله لبنان، حمایت کند.
دولت ترامپ میگوید ایران را ملزم کرده است بخشی از داراییهای آزادشده خود را صرف خرید مواد غذایی از کشاورزان آمریکایی کند، اما درآمدهای نفتی ایران مشمول محدودیت مشابهی نیست.
بهنوشته واشینگتنپست ساختار حاکم بر ایران پس از جنگ با دو ارتش قدرتمند جهان، با روحیهای تقویتشده وارد مذاکرات صلح با ایالات متحده شد و از این مذاکرات برای کسب امتیازهای مهمی استفاده کرد؛ از جمله دریافت کمکهای اقتصادی، رسمیت یافتن کنترل ایران بر تنگه راهبردی هرمز و داشتن نقشی در پرونده درگیری میان اسرائیل و حزبالله لبنان.
با این حال، مقامهای دولت ترامپ میگویند این توافق «مبتنی بر عملکرد» است و بیشتر مشوقهای اقتصادی منوط به پایبندی جمهوری اسلامی به مفاد توافق اولیه، از جمله بازگشایی تنگه هرمز و پذیرش بازرسیهای هستهای، خواهد بود.
از زمان اجرایی شدن توافق در هفته گذشته، حجم زیادی از نفت ایران وارد بازارهای جهانی شده است. بر اساس آمار شرکت ردیابی دریایی تانکر تراکرز، حکومت ایران بیش از ۴۰ میلیون بشکه نفت صادر کرده است؛ بخش عمده این نفت، ذخایری بود که در دوره محاصره دریایی آمریکا در مخازن انباشته شده بود.
به گفته گرگوری برو، تحلیلگر ایران و بازارهای انرژی در موسسه مشاوره ریسک سیاسی اوراسیا گروپ در نیویورک، پس از آنکه صادرات ایران به وضعیتی باثبات برسد، انتظار میرود این کشور در هفتههای آینده روزانه بین ۱.۶ تا ۱.۷ میلیون بشکه نفت صادر کند.
برو به واشینگتنپست گفت این میزان صادرات طی دو ماه آینده حدود ۸ تا ۹ میلیارد دلار درآمد نفتی برای جمهوری اسلامی به همراه خواهد داشت.
او افزود: «ایران از این فروشها مقدار قابل توجهی ارز خارجی به دست خواهد آورد و در عمل این پول قابلیت استفاده در هر بخشی را خواهد داشت.»
به گفته او، تهران در عمل میتواند این درآمدها را هر جا که بخواهد هزینه کند؛ از جمله برای نیروهای نظامی خود یا گروههای نیابتی.
با این حال، برو معتقد است در کوتاهمدت این منابع مالی به معنای یک درآمد بادآورده برای ساختار امنیتی جمهوری اسلامی نخواهد بود زیرا نیازهای اقتصادی و بازسازی کشور آنقدر گسترده است که تهران ناچار خواهد شد بخش عمده این منابع را صرف بازسازی کند.
در طول دوره ۶۰ روزه مذاکراتی که در توافق پیشبینی شده است، مجموع منافع اقتصادی ایران، شامل درآمد حاصل از فروش نفت و داراییهای آزادشده، ممکن است به حدود ۳۰ میلیارد دلار برسد.
بهنوشته واشینگتنپست و بر اساس برخی برآوردها، هزینه بازسازی ایران پس از جنگ ممکن است به حدود ۳۰۰ میلیارد دلار برسد.
حملات هوایی آمریکا و اسرائیل هزاران سازه از جمله تاسیسات هستهای، مراکز نظامی، کارخانهها، جادهها، پلها، مراکز تحقیقاتی و انبارهای سوخت را تخریب یا نابود کرده است.
وزارت خارجه بحرین شنبه ششم تیر ماه اعلام کرد «شماری از پهپادهای ایرانی» بامداد شنبه خاک این کشور را هدف قرار دادند.
این وزارتخانه جزییاتی درباره محل اصابت یا هدف حمله منتشر نکرد، اما آن را «به شدیدترین عبارات» محکوم کرد و گفت این اقدام تهدیدی علیه امنیت شهروندان و ساکنان بحرین و نقض آشکار حاکمیت این کشور و قوانین بینالمللی منع حمله به زیرساختهای غیرنظامی است.
بحرین که میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکاست، تاکید کرد حق کامل و مشروع خود را برای دفاع از حاکمیت، امنیت و ثبات کشور، مطابق حقوق بینالملل، محفوظ میداند و از شورای امنیت سازمان ملل خواست عامل این حمله را پاسخگو کند.
وزارت خارجه بحرین همچنین اعلام کرد ادامه حملات حکومت ایران، با وجود تلاشهای منطقهای و بینالمللی برای کاهش تنش، مسئولیت تضعیف روند صلح و بیثبات کردن منطقه را متوجه تهران میکند.
در این بیانیه آمده است: «صلح با ارعاب به دست نمیآید و امنیت نیز از مسیر تجاوز حاصل نخواهد شد.»
به گزارش خبرگزاری رویترز، بحرین همچنین جمهوری اسلامی را به نقض قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت سازمان ملل متحد و نیز «یادداشت تفاهم اسلامآباد» متهم کرد. توافقی که ۲۷ خرداد سال جاری میان ایران و آمریکا با هدف پایان دادن به جنگ امضا شد و بر اساس آن، طرفها متعهد به توقف دائمی عملیات نظامی و احترام به حاکمیت کشورهای منطقه شدند.
اعلام پاسخ نظامی حکومت ایران به حمله آمریکا
جمهوری اسلامی ساعاتی پیش از انتشار بیانیه بحرین، اعلام کرده بود در پاسخ به حملات هوایی آمریکا به تاسیسات دیدهبانی ساحلی خود، اهدافی مرتبط با نیروهای آمریکایی را در منطقه هدف قرار داده است.
وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی محل این حملات را مشخص نکرد، اما آنها را پاسخی «دفاعی» به آنچه «حملات هوایی وحشیانه» آمریکا خواند، توصیف و تاکید کرد حملات آمریکا، «منشور سازمان ملل را نقض کردهاند».
واشینگتن تا زمان انتشار این گزارش، به اطلاعیه حکومت ایران درباره هدف قرار دادن مواضع مرتبط با نیروهای آمریکایی واکنشی نشان نداده است.
با این حال، ارتش آمریکا اعلام کرد حملات هوایی پنجم تیر ماه این کشور به مواضع حکومت ایران، در پاسخ به حمله پهپادی جمهوری اسلامی به یک کشتی باری در تنگه هرمز بوده است.
تنش بر سر وضعیت تنگه هرمز همچنان ادامه دارد.
پس از حمله چهارم تیر ماه به یک کشتی باری در نزدیکی سواحل عمان، حکومت ایران مسئولیت این حمله را نپذیرفت، اما بر حق خود برای مدیریت عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز تاکید کرد.
تهران اعلام کرد کشتیها باید از مسیرهای تعیینشده از سوی جمهوری اسلامی عبور کنند و هشدار داد کشورهای حوزه خلیج فارس نباید در کنار واشینگتن قرار گیرند.
ابراهیم عزیزی، رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی، نیز ششم تیر ماه هشدار داد هرگونه نادیده گرفتن دستورالعملهای ایران درباره کشتیرانی در تنگه هرمز، با واکنش قاطع مواجه خواهد شد.
در مقابل، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) حمله به کشتی تجاری را «تجاوزی بیدلیل علیه کشتیرانی تجاری» توصیف و اعلام کرد ایالات متحده همچنان هماهنگی و حمایت لازم را برای عبور ایمن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز ادامه خواهد داد. آبراهی که پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، نیز با اشاره به توافق آتشبس هفته گذشته که با عنوان «یادداشت تفاهم» شناخته میشود، گفت واشینگتن به تعهدات خود پایبند بوده است.
او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ایران توافق آتشبس را امضا کرده و ما به آن احترام گذاشتهایم. اگر درباره نحوه اجرای یادداشت تفاهم اختلافی وجود دارد، میتوانند تلفن را بردارند [و تماس بگیرد]؛ اما خشونت با خشونت پاسخ داده خواهد شد.»
در ادامه تحولات منطقه، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، که سفر خود را به کشورهای حوزه خلیج فارس به پایان رسانده، همراه با شورای همکاری خلیج فارس بیانیهای مشترک منتشر کرد و خواستار تضمین «کشتیرانی آزاد، بدون قید و شرط و بدون محدودیت» در تنگه هرمز، بدون دریافت عوارض یا تلاش برای اعمال کنترل بر این آبراه شد.
در مقابل، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد اداره تنگه هرمز باید در اختیار ایران و عمان باشد.
همچنین علیاکبر ولایتی، مشاور ارشد علی خامنهای، رهبر کشته شده جمهوری اسلامی، هشدار داد بقای متحدان آمریکا در خلیج فارس به «مدارای تهران» وابسته است.
در تحولی دیگر، اسرائیل و لبنان توافقی اولیه برای پایان دادن به درگیری میان اسرائیل و حزبالله امضا کردند.
بر اساس این توافق، حزبالله باید خلع سلاح شود و اسرائیل نیروهای خود را از لبنان خارج کند؛ هرچند نحوه اجرای آن هنوز مشخص نیست.
حزبالله اعلام کرده است که به این توافق تن نخواهد داد و همکاری نخواهد کرد.
همزمان، دادههای کشتیرانی نشان میدهند شرکت آرامکوی عربستان سعودی پس از نزدیک به چهار ماه، بارگیری نفت خام از پایانه رأستنوره، بزرگترین بندر صادرات نفت جهان، را از سر گرفته و صادرات کود شیمیایی از مسیر تنگه هرمز نیز افزایش یافته است.
این تحولات به کاهش نگرانیها درباره اختلال در عرضه انرژی و افزایش قیمت جهانی مواد غذایی، کمک کرده است.
این ائتلاف حقوق بشری در بیانیهای مشترک هشدار داد که با ازسرگیری تعاملات دیپلماتیک با جمهوری اسلامی، بحران حقوق بشر در ایران بار دیگر در حال نادیده گرفته شدن است.
امضاکنندگان این بیانیه از دولتها خواستند همزمان با مذاکرات امنیتی و هستهای، بهطور علنی و مستمر، جمهوری اسلامی را درباره نقض حقوق بشر تحت فشار قرار دهند.
در این بیانیه که با عنوان «حقوق بشر باید در مرکز هرگونه تعامل با جمهوری اسلامی ایران قرار گیرد» منتشر شده، ائتلاف «ایمپکت ایران» و سازمانهای عضو تاکید کردهاند کنار گذاشتن حقوق بشر از مذاکرات با جمهوری اسلامی نه تنها الگویی تازه نیست، بلکه پیامی آشکار به رهبران حکومت ایران میدهد که میتوانند بدون پرداخت هزینه، به نقض تعهدات بینالمللی خود ادامه دهند.
در این بیانیه به سرکوب اعتراضات سراسری در دی ماه ۱۴۰۴ اشاره شده و آمده است که مقامهای جمهوری اسلامی هزاران معترض را کشتند.
به گفته سازمانهای امضاکننده، نیروهای امنیتی در جریان سرکوب خونین این اعتراضات از نیروی مرگبار غیرقانونی، بازداشتهای گسترده و خودسرانه، ناپدیدسازی قهری، شکنجه و تهدید به اعدام استفاده کردند و همزمان با قطع اینترنت، محدود کردن جریان اطلاعات و ارعاب خانواده قربانیان، تلاش کردند ابعاد این سرکوب را پنهان کنند.
سازمانهای حقوق بشری تاکید کردند که این رویداد ادامه الگویی است که از اعدامهای گسترده دهه ۱۳۶۰ تا سرکوب اعتراضات سالهای ۱۳۷۸، ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و اعتراضات ۱۴۰۴ تکرار شده و هر بار با خشونت بیشتر و مصونیت عاملان از مجازات همراه بوده است.
در این بیانیه آمده است مذاکراتی که پس از درگیریهای اخیر آغاز شدهاند، عمدتا بر موضوعاتی مانند امنیت، کاهش تنشهای نظامی، تحریمها و ثبات منطقهای متمرکز بودهاند، در حالی که حقوق و جان مردم ایران عملا از این گفتوگوها کنار گذاشته شده است.
امضاکنندگان همچنین ضمن اشاره به کشته و زخمی شدن غیرنظامیان و آسیب دیدن زیرساختهای غیرنظامی در جریان حملات نظامی اخیر به ایران، تاکید کردند همه طرفهای درگیر موظف به رعایت حقوق بینالملل بشردوستانه و حفاظت از جان غیرنظامیان هستند و هرگونه نقض این تعهد، صرفنظر از عامل آن، باید محکوم شود.
این بیانیه در عین حال تصریح کرد که جمهوری اسلامی از شرایط جنگی برای تشدید سرکوب داخلی بهره برده و با افزایش اعدامها، گسترش بازداشتهای خودسرانه و خاموش کردن صدای مخالفان تحت عنوان «وضعیت اضطراری»، فشار بر جامعه را افزایش داده است.
به گفته امضاکنندگان، مردم ایران اکنون همزمان با دو تهدید روبهرو هستند: از یک سو خشونت ناشی از جنگ و از سوی دیگر، خشونت حکومت خود.
تاکید بر ضرورت رعایت حقوق بشر و کرامت انسانی در ایران
سازمانهای امضاکننده همچنین تاکید کردند که صلح پایدار بدون احترام به حقوق بشر امکانپذیر نیست و ایرانیان باید بتوانند بدون تبعیض و در امنیت، در حیات سیاسی و عمومی کشور مشارکت داشته باشند و درباره سیاست خارجی کشور خود اظهار نظر کنند.
در بخش دیگری از بیانیه، جمهوری اسلامی به استفاده گسترده از مجازات اعدام بهعنوان ابزاری برای سرکوب سیاسی متهم شده است.
به گفته این سازمانها، اعدامها بهویژه به شکل نامتناسبی کردها و بلوچها را هدف قرار داده و همزمان بازداشتهای خودسرانه، ناپدیدسازی قهری، جرمانگاری فعالیتهای مسالمتآمیز، سرکوب زنان، روزنامهنگاران، نویسندگان، وکلا، مدافعان حقوق بشر، فعالان کارگری و جامعه مدنی، تشدید تبعیض علیه اقلیتهای قومی و مذهبی و همچنین سرکوب فرامرزی روزنامهنگاران و مخالفان سیاسی، ادامه یافته است.
این بیانیه همچنین هشدار داد که مقامهای جمهوری اسلامی در ماههای اخیر بهطور فزایندهای از ادبیات تحریکآمیز، نفرتپراکنی و تهدید علیه مخالفان استفاده کرده و با مقصر جلوه دادن جوامع کُرد و بهائی، خطر وقوع نقضهای جدیتر حقوق بشر را افزایش دادهاند.
امضاکنندگان از دولتهایی که در حال مذاکره با جمهوری اسلامی هستند، خواستند رویکردی «دو مسیره» در پیش بگیرند؛ به این معنا که در کنار پیشبرد مذاکرات درباره امنیت و ثبات، به صورت علنی و همزمان نیز جمهوری اسلامی را در زمینه حقوق بشر تحت فشار قرار دهند.
در این بیانیه تاکید شد حقوق بشر نباید پیششرط مذاکرات باشد، بلکه باید تعهدی مستقل، غیرقابل مذاکره و همزمان با هر فرایند سیاسی و امنیتی تلقی شود.
این سازمانها از دولتها و نهادهای بینالمللی خواستند بدون توجه به روند یا نتیجه مذاکرات هستهای و امنیتی، فشار برای توقف اعدامها، بازداشتهای خودسرانه و پاسخگو کردن عاملان نقض حقوق بشر را حفظ کنند، خواستار توقف فوری اجرای احکام اعدام شوند، آزادی همه زندانیانی را که بهدلیل استفاده مسالمتآمیز از حقوق بنیادین خود بازداشت شدهاند مطالبه کنند، بازداشتهای انفرادی، شکنجه و اعترافات اجباری را محکوم کنند، با نفرتپراکنی و سیاستهای تبعیضآمیز علیه اقلیتهای قومی و مذهبی مقابله کنند، سرکوب فرامرزی جمهوری اسلامی علیه روزنامهنگاران، فعالان و مخالفان در خارج از ایران را بهعنوان نقض حاکمیت کشورها مورد پیگیری قرار دهند، از سازوکارهای بینالمللی از جمله هیات حقیقتیاب سازمان ملل و گزارشگر ویژه حقوق بشر ایران حمایت مالی و سیاسی کنند، و هرگونه توافق احتمالی با جمهوری اسلامی را به شاخصهای قابل سنجش حقوق بشری، سازوکارهای مستقل نظارتی و بازگرداندن دسترسی آزاد و بدون سانسور به اینترنت مشروط سازند.
در پایان، امضاکنندگان تاکید کردند هیچ توافق دیپلماتیکی نباید به تضعیف ماموریتهای حقوق بشری سازمان ملل، سازوکارهای پاسخگویی یا تحریمهای هدفمند علیه عاملان نقضهای فاحش حقوق بشر منجر شود.
آنها هشدار دادند که تجربه نشان داده نادیده گرفتن نقض نظاممند حقوق بشر به امید دستیابی به اهداف کوتاهمدت سیاسی یا امنیتی، هرگز به ثبات پایدار منجر نشده است و مردم ایران نباید بار دیگر هزینه دیپلماسیای را بپردازند که حقوق بنیادین آنها را نادیده میگیرد.
این بیانیه در پایان تاکید کرد: «حقوق بشر مانعی بر سر راه صلح نیست، بلکه شرط اساسی دستیابی به صلح پایدار است.»
کاظم غریبآبادی، معاون امور حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، جمعه پنجم تیرماه درباره عبور شناورها از تنگه هرمز گفت: «عبور ایمن در تنگه هرمز با ترتیبات مبهم، مسیرهای موازی یا تصمیمسازی خارج از ملاحظات ایران، به عنوان دولت ساحلی، تضمین نمیشود.»
او در پستی در شبکه اجتماعی ایکس افزود: «هر چارچوب معتبر باید بر هماهنگی با ایران و مفاد بند پنج یادداشت تفاهم اسلامآباد استوار باشد و در غیر اینصورت، نتیجه، تعلیق مسیر تعیین شده موازی میشود.»
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز جمعه پنجم تیر در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:« بدون تردید ایران بیشتر از هر طرف دیگری، دغدغه امنیت جمعی منطقه را دارد. اینکه شورای همکاری خلیج فارس، تصور کند راه حل رفع این دغدغه، پناه بردن به بزرگترین ناقض امنیت است، خود نقض غرض است و طنزی تلخ و نشانهای مایوسکننده از عدم درسآموزی از تجربههای تلخ اخیر.»
او افزود: « باید از همسایگان جنوبی پرسید چرا خود، با نقض اصل حسن همجواری و قواعد بنیادین حقوق بینالملل، در حمله تجاوزکارانه علیه همسایه مسلمان همراهی کردند و اجازه دادند که از قلمرو آنها علیه ایران استفاده یا از آنجا موشک شلیک شود؟»
بقایی نوشت: «چرا آنها درباره مسابقه تسلیحاتی مخرب و خرید و ذخیرهسازی صدها میلیارد دلار انواع تسلیحات پیشرفته که هیچ توجیه دفاعی ندارند، تغافل میکنند؟»
پیش از او، علیاکبر ولایتی، مشاور امور بینالملل رهبر جمهوری اسلامی، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس با لحنی تند نوشته بود: « ثبات امروز اعراب حاشیه خلیجفارس، مدیون مدیریت قرنواره ایران بر شاهرگ تنگه هرمز است؛ غرب جز وحشیگری و غارت، دستاوردی برای منطقه نداشته است.»
او افزود: «حاشیه نشینان و اطفال سیاسی منطقه به بیانیههای سفارشی دل خوش ندارند و بدانند حیات شما ریزهخواری از این سفره است. در بازآرایی معادلات بزرگ، کوچکهای حاشیهنشین جایی پای میز ندارند؛ حذف میشوند و حیات استراتژیکشان وامدار سقف تحمل تهران است.»
وزیران امور خارجه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، پنجشنبه جهارم تیر در بیانیهای مشترک تاکید کردند دستیابی به صلح و امنیت پایدار در منطقه مستلزم مقابله با «تمامی شکلهای تهدیدهای ایران»، از جمله موشکهای بالستیک، پهپادها و حمایت تهران از نیروهای نیابتی است.
این بیانیه، در پایان سفر روبیو به منطقه و پس از نشست وزارتی مشترک میان آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس در منامه، پایتخت بحرین صادر شد. در این بیانیه بر اهمیت بازگشایی تنگه هرمز تاکید شده و آزادیِ «بدون قید و شرط و بدون محدودیت» ناوبری، از جمله حق عبور ترانزیتی تضمینشده در حقوق بینالملل، برای امنیت منطقهای و جهانی ضروری دانسته شده است.
این بیانیه در حالی بر برنامه موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی و حمایت تهران از نیروهای نیابتی در منطقه تاکید میکند، که هیچیک از این موارد در یادداشت تفاهمی که ۲۷ خرداد بهطور رسمی میان حکومت ایران و آمریکا امضا شد، ذکر نشدهاند.
در بخش دیگری از این بیانیه به موضوع دریافت عوارض از کشتیهای عبوری تنگه هرمز میپردازد. امضاکنندگان، هرگونه اعمال عوارض، مالیات یا تلاش برای تحمیل کنترل بر تنگه هرمز را رد کردند و از اعلام عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی درباره آغاز اجرای طرح تخلیه بیش از ۱۱ هزار دریانورد گرفتار در منطقه استقبال کردند.
این در حالی است که مقامهای جمهوری اسلامی در روزهای گذشته بارها تاکید کردهاند که تنگه هرمز تنها به مدت ۶۰ روز به وضعیت پیش از جنگ بازگشته است و پس از آن سازوکار تازهای برای عبور و مرور از این تنگه در نظر خواهند گرفت.
توقف عملیات سازمان بینالمللی دریانوردی
در پی این تحولات پرس تیوی، شبکه انگلیسیزبان جمهوری اسلامی، بهنقل از یک منبع آگاه گزارش داد خط ارتباطی میان حکومت ایران و ایالات متحده در تنگه هرمز بر اساس بیانیه نهایی مذاکرات سوئیس برقرار شده است تا از وقوع حوادثی که می تواند موجب تشدید نظامی شود، جلوگیری شود.
در همین حال، وزیر امور خارجه امارات متحده عربی جمعه پنجم در تماسی تلفنی با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، بر لزوم پایبندی کامل به مفاد توافق آمریکا و جمهوری اسلامی، لزوم حفاظت از گذرگاههای دریایی و آزادی کشتیرانی از جمله در تنگه هرمز تاکید کرد.
جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، نیز تهدیدهای جمهوری اسلامی علیه آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را محکوم کرد و گفت این ابتکار عمان به کاهش تنشها، تقویت امنیت دریایی و حفظ جریان تجارت منطقهای و بینالمللی کمک میکند.
او با استقبال از تصمیم عمان برای ایجاد یک مسیر موقت دریایی در تنگه هرمز، با هماهنگی سازمان بینالمللی دریانوردی، گفت این ابتکار امکان استفاده بیش از ۱۱ هزار دریانورد گرفتار از یک مسیر موقت را فراهم میکند و به تقویت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز، بر اساس قوانین بینالمللی و حقوق دریاها، کمک خواهد کرد.
این در حالی است که در پی حمله جمهوری اسلامی به یک کشتی باری در نزدیکی عمان، سازمان بینالمللی دریانوردی اعلام کرد که عملیات خود را بهطور موقت متوقف کرده است.
حمله به کشتی باری سنگاپوری که با اعتراض این کشور همراه شد، بار دیگر شکنندگی توافق اولیه برای پایان دادن به جنگ ایران را برجسته کرد.
صدا و سیمای جمهوری اسلامی نیز گزارش داد که سه نفتکش خارجی که تلاش کرده بودند از آنچه «مسیرهای غیرمجاز» در تنگه هرمز خوانده شد عبور کنند، پس از دریافت هشدار از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مجبور به بازگشت شدند.
با وجود تفسیرهای متناقض درباره توافق موقت هفته گذشته میان تهران و واشینگتن و همچنین کاهش تردد کشتیها در تنگه هرمز، مسیری که به طور معمول یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع از آن عبور میکند، قیمت نفت روز جمعه بیش از سه درصد کاهش یافت و در مسیر ثبت یکی از شدیدترین افتهای هفتگی خود قرار گرفت.
بر اساس دادههای کشتیرانی، شرکت آرامکو عربستان جمعه بارگیری نفت خام را در پایانه رأس تنوره در خلیج فارس، بزرگترین بندر صادرات نفت جهان، پس از وقفهای نزدیک به چهار ماه از سر گرفت.
شرکت کشتیرانی تایوانی اورگرین مارین (Evergreen Marine) بامداد جمعه اعلام کرده بود که کشتی اور لاولی (Ever Lovely) این شرکت با پرچم سنگاپور، پنجشنبه در نزدیکی عمان با «یک شیء ناشناس» مورد اصابت قرار گرفته است. این کشتی در حال حرکت در مسیری بود که از سوی مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) توصیه شده بود.
در این حادثه هیچکس آسیب ندید و کشتی بعدا به مسیر خود برای خروج از تنگه ادامه داد.
دو مقام آمریکایی به خبرگزاری رویترز گفتند که جمهوری اسلامی به سوی این کشتی آتش گشوده است.
سازمان مدیریت تنگه خلیج فارس ایران، نهادی که تهران برای مدیریت درخواستهای عبور کشتیها از تنگه ایجاد کرده است، اعلام کرد عبور از مسیرهای غیرمجاز «بر عهده مالک، بهرهبردار و فرمانده کشتی خواهد بود.»
دولت آمریکا بلافاصله واکنشی به این موضوع نشان نداده است اما دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، اوایل این ماه هشدار داده بود که اگر جمهوری اسلامی به توافق موقت از جمله بازگشایی تنگه هرمز پایبند نماند، آمریکا احتمالا بار دیگر بمباران این کشور را از سر خواهد گرفت.
در همین حال، انتشار تصاویر تازه از حضور برخی مقامهای ارشد جمهوری اسلامی در عزاداریهای ماه محرم، از جمله محمدباقر قالیباف، اسماعیل قاآنی و محمدباقر ذوالقدر که در ماههای جنگ کمتر در انظار عمومی دیده شدند، با گزارشها درباره پرواز جنگندههای اسرائیلی در آسمان برخی کشورهای همسایه و حرکت آنها در جهت ایران همزمان شد.
قطعی نیست که این دو تحول در ارتباط با یکدیگر بوده باشند، اما قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در واکنش به گزارشهای مربوط به این پروازها، آنها را «اقدامی خطرناک» و «تهدید علیه جمهوری اسلامی» خواند و هشدار داد که ایران هرگونه تهدیدی را علیه خود تحمل نخواهد کرد.
از سوی دیگر، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پنجشنبه چهارم تیر در مراسمی که به مناسبت پایان هفتاد و پنجمین دوره افسران رزمی ارتش اسرائیل در پایگاه «لسکوف» در دانشکده افسری این کشور برگزار شد، گفت: «در روز دوم جنگ گفتم ما چهره خاورمیانه را تغییر خواهیم داد و به برکت شجاعت شما، رزمندگان ما، فرماندهان ما، خلبانان ما، سربازان ما و ملت ما که استوار ایستاد، ما در حال تغییر چهره خاورمیانه هستیم و دولت اسرائیل از همیشه نیرومندتر است.»
به گزارش ارتش اسرائیل، او با اشاره به دو عملیات این کشور - در جریان جنگ ۱۲ روزه و بعدتر در جنگ اسفند و فروردین ماه - گفت: «در دو عملیات شگفتانگیز ما خطر فوری موجودیتی را از بالای سر خود دور کردیم، زیرا اگر اقدام نمیکردیم، [حکومت] ایران امروز بمبهای اتمی برای نابودی اسرائیل در اختیار داشت. ما این تهدید را برای تضمین بقای اسرائیل دور کردیم.»
نتانیاهو همچنین درباره جنوب لبنان گفت: «ما از قله بوفور بر جنوب لبنان تسلط داریم و تا هر زمان که لازم باشد، در منطقه امنیتی جنوب لبنان باقی خواهیم ماند. ما قصد عقبنشینی از آنجا را نداریم. ما از مناطق تحت کنترل به مناطق مسلط رسیدهایم و تا هر زمان که لازم باشد این مناطق مسلط را حفظ خواهیم کرد. از آنجا از ساکنان شمال و همه شهروندان اسرائیل دفاع خواهیم کرد.»
او افزود: «وزیر دفاع و من بهروشنی به ارتش اسرائیل دستور دادهایم: شما برای خنثی کردن هر تهدیدی علیه رزمندگان ما یا ساکنان شمال، آزادی عمل کامل دارید.»
نخستوزیر اسرائیل در بخش دیگری از سخنانش مستقیما به ایران اشاره کرد و گفت: «درباره رژیم شرارت در ایران، فقط این را میگویم: با توافق یا بدون توافق، تا زمانی که من نخستوزیر اسرائیل هستم، [حکومت] ایران سلاح هستهای نخواهد داشت. به هیچ وجه اجازه نخواهیم داد ایران بمبهای هستهای تولید کند.»
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، نیز در همین مراسم گفت: «سیاست ما برای دفاع از مرزهای دولت اسرائیل روشن است: ارتش اسرائیل بدون محدودیت زمانی در مناطق امنیتی لبنان، سوریه و غزه باقی خواهد ماند تا از آنجا از ساکنان و شهرکهای ما در برابر عناصر جهادی دفاع کند.»
او گفت: «ما بر سر عالیترین منفعت امنیتی اسرائیل، یعنی دفاع از سربازانمان و حفاظت از شهروندانمان، مصالحه نخواهیم کرد و از مناطق امنیتی عقبنشینی نمیکنیم.»
کاتز تاکید کرد: «ما با خروج نیروهای ارتش اسرائیل از منطقه امنیتی در لبنان مخالفیم. با وجود همه فشارهایی که اکنون وجود دارد و در آینده نیز وجود خواهد داشت، ما از منطقه امنیتی در لبنان عقبنشینی نخواهیم کرد.»
وزیر دفاع اسرائیل همچنین خطاب به تهران گفت: «اگر ایران در واکنش به اقدامات ما در لبنان، یا به هر دلیل دیگری، به اسرائیل حمله کند، با تمام توان به آن پاسخ خواهیم داد. پاسخی که برتری قدرت ما را بهروشنی نشان خواهد داد.»
همزمان با این اظهارات، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد: «تحرکات و حضور هواپیماهای نظامی ارتش تروریستی رژیم صهیونیستی در آسمان برخی کشورهای همسایه به سمت ایران را اقدامی خطرناک و تهدید علیه جمهوری اسلامی ایران میدانیم.»
این قرارگاه افزود: «چنانچه آمریکا قادر به مهار و کنترل رژیم صهیونیستی نباشد، جمهوری اسلامی ایران هرگونه تهدیدی را علیه خود تحمل نخواهد کرد و پاسخ به این اقدامات خطرناک را حق خود میداند.»
لی جهمیونگ، رییسجمهوری کره جنوبی، جمعه پنجم تیر ماه در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد سه شناور دیگر این کشور در روزهای پایانی هفته از تنگه هرمز خارج خواهند شد.
وزارت اقیانوسها و شیلات کره جنوبی نیز اعلام کرد پیش از این هشت کشتی این کشور از این گذرگاه خارج شدهاند.
توقف عملیات اسکورت کشتیها
این تحولات در حالی رخ میدهند که سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) چهارم تیر ماه اعلام کرد عملیات اسکورت کشتیها از تنگه هرمز را بهطور موقت متوقف کرده است.
این تصمیم پس از آن گرفته شد که یک کشتی باری از هدف قرار گرفتن خود با یک پرتابه در نزدیکی سواحل عمان خبر داد. حادثهای که تنها چند ساعت پس از هشدار تهران به کشتیها درباره استفاده نکردن از مسیرهای «تایید نشده» رخ داد.
به گفته نهاد دریایی نیروی دریایی بریتانیا (UKMTO)، کشتی باری اعلام کرده است در نزدیکی عمان هدف یک پرتابه قرار گرفته است. چهار منبع این کشتی را «اور لاولی» با پرچم سنگاپور معرفی کردند و یک منبع امنیتی نیز گفت که احتمالا این شناور با پهپاد هدف قرار گرفته است.
دو مقام آمریکایی به خبرگزاری رویترز گفتند [حکومت] ایران به سوی این کشتی شلیک کرده است.
در مقابل، «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» که تهران برای مدیریت درخواستهای عبور کشتیها از تنگه هرمز ایجاد کرده، اعلام کرد عبور ایمن تنها برای کشتیهایی تضمین میشود که از مسیرهای تعیینشده از سوی ایران استفاده کنند.
این نهاد که تحت تحریم آمریکا قرار گرفته است، هشدار داد مسئولیت هرگونه پیامد ناشی از عبور از مسیرهای «تایید نشده» بر عهده مالک، بهرهبردار و فرمانده کشتی خواهد بود.
دولت آمریکا واکنشی فوری به این گزارشها نشان نداد. با این حال، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پیشتر هشدار داده است که اگر ایران به توافق با هدف پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز پایبند نباشد، آمریکا احتمالا حملات نظامی به ایران را از سر خواهد گرفت.
سازمان بینالمللی دریانوردی اعلام کرد کشتی هدف حمله، بخشی از برنامه تخلیه این سازمان نبوده است.
این برنامه که از دوم تیر ماه آغاز شده بود، بهصورت داوطلبانه امکان خروج کشتیها و خدمه آنها از خلیج فارس را از دو مسیر، یکی از آبهای ایران و دیگری از آبهای عمان، و با نظارت آمریکا فراهم میکرد.
آرسنیو دومینگز، دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی، گفت که این نهاد بهمنظور اطمینان دوباره از وجود تضمینهای امنیتی لازم برای کشتیهای حاضر در فهرست تخلیه و دیگر شناورهای منطقه، اجرای این برنامه را بهطور موقت متوقف کرده است.
این سازمان در هفتههای اخیر در تلاش بود صدها کشتی و هزاران دریانوردی را که از آغاز جنگ در اسفند سال گذشته ماهها در تنگه هرمز گرفتار شده بودند، از منطقه خارج کند.
واکنش بازار نفت
گزارش حمله به کشتی باری باعث شد قیمت شاخص نفت حدود دو درصد افزایش یابد.
تحلیلگران میگویند این حادثه نگرانیها را درباره مدت زمان لازم برای بازگشت صادرات نفت خلیج فارس به شرایط عادی، دوباره افزایش داده است.
تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ محل عبور حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود.
قبل از وقوع این حادثه، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، که سفر خود به کشورهای حوزه خلیج فارس را با هدف اطمینانبخشی درباره تفاهمنامه اخیر با جمهوری اسلامی به پایان رسانده بود، هشدار داد اگر [حکومت] ایران کشتیها را در تنگه هرمز تهدید یا از عبور آنها جلوگیری کند، «با مشکل روبهرو خواهیم شد».
با این حال، جمهوری اسلامی تاکید کرده است به اعمال کنترل بر تنگه هرمز ادامه خواهد داد.
سپاه پاسداران چهارم تیر ماه اعلام کرد عبور ایمن از این آبراه تنها از مسیرهای تعیینشده از سوی جمهوری اسلامی امکانپذیر است و علیه کشتیهایی که این دستور را رعایت نکنند اقدام خواهد کرد.
شرکت امنیت دریایی بریتانیایی «امبری» نیز گزارش داد سپاه پاسداران همان روز دو کشتی با پرچم پاناما را وادار به تغییر مسیر کرده است.
در مقابل، کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، گفت حجم محمولههای عبوری از تنگه هرمز در حال نزدیک شدن به سطح پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند است و در ۲۴ ساعت گذشته دستکم ۲۰ میلیون بشکه نفت از این آبراه عبور کرده است.
همچنین دادههای دیگر کشتیرانی نشان میدهد صادرات نفت خام از تنگه هرمز در هفته جاری به بالاترین سطح خود از زمان آغاز جنگ رسید.
در طول جنگ، حکومت ایران کنترل عملی گذرگاه راهبردی تنگه هرمز را در دست گرفت. اقدامی که جریان صادرات نفت را مختل کرد و بازارهای جهانی انرژی و اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار داد.
همزمان، ادامه جنگ و ابهام درباره اجرای توافق آتشبس موقت، فشار سیاسی بر دونالد ترامپ را در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا افزایش داده است.
بر اساس نظرسنجی رویترز/ایپسوس، تنها یکچهارم آمریکاییها معتقدند این جنگ ارزش هزینههای آن را داشته است.
روایتهای متفاوت از مفاد تفاهمنامه نیز به انتقادها از ترامپ در داخل و خارج آمریکا دامن زده است. اختلافها همچنان بر سر مشوقهای مالی برای حکومت ایران، بازرسیهای هستهای، نحوه کنترل تنگه هرمز و جنگ همزمان اسرائیل در لبنان، ادامه دارد.
محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد حکومت ایران، چهارم تیر ماه اعلام ایالات متحده مبنی بر اینکه ایران داراییهای آزادشده خود را صرف خرید محصولات کشاورزی آمریکا خواهد کرد، رد کرد و آن را نادرست خواند.
بر اساس توافق اولیه، دو طرف قرار است طی دو ماه آینده درباره مسائل پیچیدهتر، از جمله برنامه هستهای جمهوری اسلامی، مذاکره کنند.
