شورایعالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، شنبه ۳۰ خرداد، در دستورالعملی جدید، رسانهها را از القای آنچه «دوگانه میدان- دیپلماسی» نامید بر حذر داشت و تاکید کرد رسانهها باید از هرگونه روایتسازی مبتنی بر تعارض میان این دو حوزه خودداری کنند.
در دستورالعمل شورایعالی امنیت ملی که ایراناینترنشنال به نسخهای از آن دست یافته، آمده است: «با توجه به مسدود شدن مجدد تنگه هرمز در واکنش به تداوم نقض آتشبس و تجاوزات رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان و در عین حال حضور همزمان هیات مذاکرهکننده کشورمان در گفتوگوهای ژنو، رسانهها در پوشش اخبار و تحلیلها از القای دوگانه «میدان/ دیپلماسی» بهطور جدی پرهیز نمایند.»
نیروی دریایی سپاه پاسداران ساعتی پیش از صدور این دستورالعمل اعلام کرد« با توجه به جنایات رژیم صهیونیستی در لبنان و نقض تعهدات آمریکا در برقراری آتش بس، تنگه هرمز بر روی همه شناورها بسته می باشد. تاکید می گردد تنگه هرمز بسته است و شناورها به تنگه هرمز نزدیک نشوند؛ در غیر این صورت امنیت آنها به مخاطره خواهد افتاد.»
اندکی پیش از انتشار این بیانیه، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرده بود: « نظر به بدعهدی و پیمانشکنی آشکار آمریکا نسبت به عدم اجرای بند اول تفاهمنامه پایان جنگ، و در واکنش به نقض بیوقفه و مستمر آتشبس توسط رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان و کشتار بیرحمانه و آوارگی صدها هزار نفر از مردم مظلوم این سرزمین و همچنین با توجه به عدم عقبنشینی نیروهای اشغالگر صهیونی از اراضی جنوب لبنان، اعلام میدارد تنگه هرمز به روی تردد شناورها بسته خواهد شد.»
در این بیانیه گفته شده است: «متذکر میگردد این گام اول پاسخ به عهدشکنی دشمن است و در صورت ادامه تجاوز، گامهای بعدی برای پایبند کردن دشمن به اجرای تعهدات برنامه ریزی و اقدام خواهد شد.»
سپاه پاسداران در حالی از بسته شدن مجدد تنگه هرمز خبر داد که ساعتی پیش از آن، جیدی ونس در مصاحبه با شبکه فاکس نیوز گفته بود: «اوضاع گفتوگوهای ایران خوب پیش میرود. به مذاکرات ایران فرصت خواهیم داد و هیچ مدرکی دال بر بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران وجود ندارد.»
او گفت: «ویتکاف و کوشنر برای گفتوگوهای ایران در محل حاضر هستند، انتظار دارم در یکیدو روز آینده به سوئیس بروم. من اطمینان دارم میتوانیم آتشبس را حفظ کنیم. گفتوگوهای ایران ممکن است در روز یکشنبه برگزار شود.»
در همین حال پس از آنکه سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی سفر عباس عراقچی به سوئیس را تایید کرد، گزارشهایی مبنی بر سفر محمدباقر قالیاف، رییس مجلس شورای اسلامی، به سوئیس منتشر و گفته شد که او ریاست تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی را برعهده خواهد داشت.
قالیباف پیش از ترک تهران، با شرکت در جلسه سرانه سه قوه، با مسعود پزشکیان رییس دولت در جمهوری اسلامی و غلامحسین محسنی اژهای، رییس قوه قضاییه، دیدار و گفتوگو کرد.
در دستورالعمل جدید شورایعالی امنیت ملی خطاب به رسانهها همچنین گفته شده است: «جمهوری اسلامی ایران در چارچوب یک راهبرد واحد، هم از ابزارهای بازدارندگی و قدرت میدانی برای وادارسازی طرف مقابل به اجرای تعهدات خود بهره میگیرد و هم مسیر دیپلماسی را برای تثبیت حقوق ملت ایران دنبال میکند. در این چارچوب، اقدامات میدانی نه جایگزین دیپلماسی بلکه پشتوانه آن و مذاکرات نیز نه نشانه عقبنشینی بلکه ابزاری برای تبدیل دستاوردهای قدرت ملی به نتایج سیاسی و حقوقی پایدار تلقی میشود.»
در این دستور گفته شده است: «براین اساس، رسانهها ضمن به تصویر کشیدن مولفههای قدرت ملی هم در عرصه میدان و هم در عرصه دیپلماسی، از هرگونه روایتسازی مبتنی بر تعارض میان این دو حوزه اجتناب کرده، بر همافزایی و مکمل بودن میدان و دیپلماسی در تأمین منافع ملی تاکید نمایند.»
این نخستین بار نیست که شورایعالی امنیت ملی، شیوه پوشش خبری رویدادها از سوی رسانههای داخل ایران را تعیین میکند.
شورایعالی امنیت ملی جمهوری اسلامی در آستانه مذاکرات ژنو، با ارسال دستورالعملی به رسانهها در ایران، شیوه خبررسانی درباره این مذاکرات را برای آنان تعیین کرد.
در متن این دستورالعمل که نسخهای از آن دوشنبه ۲۷ بهمن در اختیار ایراناینترنشنال قرار گرفت، خطاب به مدیران و سردبیران رسانهها آمده است که در آستانه برگزاری مذاکرات ژنو، نکات و ملاحظات مطرحشده در این دستورالعمل بهطور دقیق رعایت شود.
شورایعالی امنیت ملی در متنی که به رسانهها ابلاغ کرده، نوشته است: «جمهوری اسلامی ایران بر اساس سیاست اعلامشده و قطعی خود، با جدیت و در عین پایبندی کامل به خطوط قرمز اساسی ـ صرفا در موضوع هستهای، و نه در موضوعات موشکی و منطقهای ـ در مذاکرات حضور یافته است. هدف، دستیابی به تفاهمی موثر و حداکثری در چارچوب منافع ملی، در فضایی مبتنی بر احترام متقابل، پرهیز از اتلاف وقت و در چارچوب اصول عزت، حکمت و مصلحت است.»
در این دستورالعمل، رسانهها از انتقاد به تیم مذاکرهکننده یا منع شدهاند و حمایت از این تیم «تکلیفی ملی و راهبردی» خوانده شده است.
بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال، شورایعالی امنیت ملی جمهوری اسلامی چند هفته پیش نیز به مدیران مسئول روزنامهها و رسانههای آنلاین دستور داد تا از انتشار هرگونه خبر مستقل درباره شمار کشتهشدگان انقلاب ملی ایرانیان خودداری کنند و صرفا به آمارهای اعلامی نهادهای حکومتی ارجاع دهند.
بنابراین اطلاعات، این دستور در نشستی با حضور مدیران رسانههای داخلی به آنها ابلاغ و در آن، بهصراحت تاکید شد که هیچگونه مصاحبه یا گفتوگویی با خانوادههای کشتهشدگان انجام نشود.
به گفته منابع مطلع، این تصمیم در راستای جلوگیری از انتشار ابعاد واقعی کشتار معترضان که به دستور مستقیم علی خامنهای رخ داد، اتخاذ شده است.
قبل از آن نیز ایراناینترنشنال به نسخهای از دستورالعمل شورایعالی امنیت ملی دست یافت که در آن از رسانهها خواسته شده بود در پوشش سخنرانی دونالد ترامپ در پارلمان اسرائیل، از «برداشتهای خوشبینانه» و «ذوقزدگی رسانهای» خودداری و مواضع او را در چارچوب «رفتارهای خصمانه گذشته» تحلیل کنند.
در این دستورالعمل که شورایعالی امنیت ملی شامگاه دوشنبه ۲۱ مهر صادر کرد، تاکید شده بود که هدف، جلوگیری از «جنگ روانی دشمن» و «مدیریت برداشت افکار عمومی از تغییر احتمالی رویکرد آمریکا» است.
نیروی دریایی سپاه پاسداران در بیانیهای که شنبه منتشر شد، اعلام کرد: « با توجه به جنایات رژیم صهیونیستی در لبنان و نقض تعهدات آمریکا در برقراری آتش بس، تنگه هرمز بر روی همه شناورها بسته می باشد. تاکید می گردد تنگه هرمز بسته است و شناورها به تنگه هرمز نزدیک نشوند؛ در غیر این صورت امنیت آنها به مخاطره خواهد افتاد.»
اندکی پیش از انتشار این بیانیه، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرده بود: « نظر به بدعهدی و پیمانشکنی آشکار آمریکا نسبت به عدم اجرای بند اول تفاهمنامه پایان جنگ، و در واکنش به نقض بیوقفه و مستمر آتشبس توسط رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان و کشتار بیرحمانه و آوارگی صدها هزار نفر از مردم مظلوم این سرزمین و همچنین با توجه به عدم عقبنشینی نیروهای اشغالگر صهیونی از اراضی جنوب لبنان، اعلام میدارد تنگه هرمز به روی تردد شناورها بسته خواهد شد.»
در این بیانیه گفته شده است: «متذکر میگردد این گام اول پاسخ به عهدشکنی دشمن است و در صورت ادامه تجاوز، گامهای بعدی برای پایبند کردن دشمن به اجرای تعهدات برنامه ریزی و اقدام خواهد شد.»
سپاه پاسداران در حالی از بسته شدن مجدد تنگه هرمز خبر داده که ساعتی پیش از آن، جیدی ونس در مصاحبه با شبکه فاکس نیوز گفته بود: «اوضاع گفتوگوهای ایران خوب پیش میرود. به مذاکرات ایران فرصت خواهیم داد و هیچ مدرکی دال بر بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران وجود ندارد.»
او گفت: «ویتکاف و کوشنر برای گفتوگوهای ایران در محل حاضر هستند، انتظار دارم در یکیدو روز آینده به سوئیس بروم. من اطمینان دارم میتوانیم آتشبس را حفظ کنیم. گفتوگوهای ایران ممکن است در روز یکشنبه برگزار شود.»
همزمان اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی عصر شنبه ۳۰ خرداد بهوقت تهران اعلام کرد عباس عراقچی تا ساعاتی دیگر راهی سوئیس میشود.
او گفت: «هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی به سوئیس سفر خواهد کرد و این سفر با هدف مطالبهگری و پیگیری اجرای تعهدات طرف مقابل انجام میشود، چرا که معیار اصلی سنجش هر توافقی، مرحله اجرای آن است.»
بقایی گفت: «آمریکا موظف است اسرائیل را وادارد که حمله به لبنان را متوقف کند و اگر آمریکا از اجرای تعهداتش سرباز بزند، با تدابیر لازم پاسخ خواهیم داد.»
سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی افزود: «اگر بخشی از تعهدات طرف مقابل اجرا نشود کلیت تفاهم دچار مشکل میشود. ما تعهد را امضا نکردیم که اجرا نشود؛ رویکرد ما تعهد در برابر تعهد است.»
وزارت امور خارجه پاکستان نیز عصر شنبه اعلام کرد: «مذاکرات فنی بین آمریکا و ایران فردا در بورگناشتوک در سوئیس برگزار خواهد شد. این مذاکرات تحت نظارت پاکستان و قطر به عنوان کشورهای میانجیگر انجام خواهد شد.»
در همین حال پس از آنکه سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی سفر عباس عراقچی به سوئیس را تایید کرد، گزارشهایی مبنی بر سفر محمدباقر قالیاف، رییس مجلس شورای اسلامی، به سوئیس منتشر و گفته شد که او ریاست تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی را برعهده خواهد داشت.
قالیباف پیش از ترک تهران، با شرکت در جلسه سرانه سه قوه، با مسعود پزشکیان رییس دولت در جمهوری اسلامی و غلامحسین محسنی اژهای، رییس قوه قضاییه، دیدار و گفتوگو کرد.
در حالی که ونس از حضور استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ویژه ترامپ در بورگناشتوک محل برگزار مذاکرات در سوئیس خبر داد، وزارت امور خارجه این کشور با انتشار بیانیهای اعلام کرد: «ما همچنان یک محیط محرمانه و قابل اعتماد را برای تسهیل گفتوگوها درباره اجرای یادداشت تفاهم میان واشنگتن و تهران فراهم میکنیم.»
در این بیانیه گفته شده است: « دیپلماتهای کشورهای مختلف که هماکنون در این روند حضور دارند، به تلاشهای خود برای برقراری گفتوگو ادامه میدهند. به دلایل مربوط به محرمانگی، امکان ارائه اطلاعات بیشتری درباره حاضران یا محتوای مذاکرات وجود ندارد.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، قبل از ترک تهران با محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، دیدار کرد.
شبکه الحدث گزارش داد که تقوی همراه عراقچی به سوئیس خواهد رفت. پاکستان میانجی مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکاست. پیشتر و پس از آنکه مشخص شد مذاکرات روز جمعه برگزار نخواهد شد، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، سفر خود به سوئیس را لغو کرده بود.
ادامه درگیریها میان حزبالله لبنان و اسرائیل، بار دیگر سرنوشت مذاکرات را در هالهای از ابهام فرو برده است و بسته شدن مجدد تنگه هرمز میتواند بر روند این مذاکرات تاثیر بگذارد.
وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در همین زمینه اعلام کرده است: «بند نخست مهم ترین بخش در یادداشت تفاهم است و طرف مقابل به تعهد خود مبنی بر وادار کردن رژیم صهیونیستی به توقف تجاوزاتش به لبنان عمل نکرده است. آمریکا باید در اجرای مفاد یادداشت تفاهم شتاب کند، در غیر این صورت با مشکلات روبرو خواهد شد.»
اسرائیل میگوید حملات روز شنبه در پس شلیک بیش از ۵۰ پرتابه از سوی حزبالله انجام گرفت.
در سوی مقابل، حزبالله اعلام کرد حزبالله اظهارات اسرائیل درباره نقض آتشبس را تکذیب کرد و در بیانیهای گفت: «ادعاهای دروغین رژیم صهیونیستی مبنی بر نقض آتشبس از سوی مقاومت تلاشی برای سرپوش گذاشتن بر جنایات مستمر علیه غیرنظامیان و تخریب تفاهمنامه اخیر میان ایران و آمریکا است.»
در این بیانیه گفته شده است: «ارتش رژیم صهیونیستی از بامداد جمعه تاکنون بیش از ۳۰۰ بار توافق آتشبس را نقض کرده که منجر به شهادت ۱۱۱ نفر و مجروح شدن ۱۷۶ تن دیگر شده است.»
حزبالله در عین حال هشدار داده است: «مقاومت اسلامی حق مشروع ملت و رزمندگان لبنانی را برای دفاع از حاکمیت کشور در برابر تجاوزات مستمر رژیم صهیونیستی محفوظ میداند و اعلام کرده این تجاوزات بیپاسخ نمیماند.»
در همین حال، منابع دفاعی اسرائیل به کانال ۱۱ این کشور گفتند: «ارتش اسرائیل برای از بین بردن تهدیدها در جنوب لبنان آزادی عمل کامل دارد؛ اگر حزبالله آتشبس را نقض کند، با قدرتی کوبنده پاسخ خواهیم داد.»
با وجود این، رسانههای اسرائیل خبر دادند که بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر این کشور، دستور اجرای آتشبس در لبنان را صادر کرد، اما ارتش همچنان از مناطق تصرفشده عقبنشینی نخواهد کرد.
اسرائیل، حزبالله و آمریکا پیش از این نیز روز جمعه ۲۹ خرداد برقراری آتشبس را تایید کرده بودند.
سیانان، در گزارش خود از تمایل ترامپ برای رسیدن به توافق با جمهوری اسلامی بهعنوان «شتاب دیوانهوار» یاد کرده و افزوده دونالد ترامپ عصر چهارشنبه، درست زمانی که برای صرف شام در کاخ ورسای آماده میشد، با درخواستی ناگهانی هم میزبان خود، امانوئل مکرون، و هم برخی از دستیاران خودش را غافلگیر کرد: او میخواست توافقش با جمهوری اسلامی را همانجا و همان لحظه امضا کند.
بهنوشته سیانان، دیپلمات ارشد ترامپ در مسیر حرکت به سوی کاخ مطلع شده بود که متن توافق نهایی شده است اما از قبل مراسم امضایی برای دو روز بعد در اقامتگاهی فوقالعاده اختصاصی در دامنه کوههای مشرف به دریاچه لوسرن برنامهریزی شده بود. جیدی ونس، معاون رییسجمهوری و مذاکرهکننده ارشد آمریکایی این توافق، قرار بود برای امضای یادداشت تفاهم و آغاز دور بعدی مذاکرات فنی با جمهوری اسلامی راهی سوئیس شود.
با وجود این، ترامپ مصر بود که توافق فورا اجرایی شود. او اصرار داشت همان شب آن را امضا کند. بهگفته مقامهایی که از جزئیات ماجرا اطلاع دارند، مکرون به آنها گفت که میتواند به سرعت این کار را هماهنگ کند.
سیانان افزوده در حالی که دو رییسجمهوری در تالار آینههای ورسای قدم میزدند و سقفهای نقاشیشدهای را که شکوه دوران آغازین سلطنت لویی چهاردهم را به تصویر میکشید تماشا میکردند، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، همراه با وزیر امور خارجه فرانسه به دنبال چاپگری بودند تا متن توافق را چاپ کنند.
بهنوشته سیانان، در این شرایط اگر کسی درباره پیشینه شوم ورسای بهعنوان محل امضای توافقهای صلح، بهویژه توافقی که به جنگ جهانی اول پایان داد اما زمینهساز جنگی دیگر شد نگرانی داشت، آن را مطرح نکرد.
با آنکه دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان سرانجام چهارشنبه شب متن یادداشت تفاهم را امضا کردند، اما در نهایت مراسم روز جمعه در لوسرن هرگز برگزار نشد. ونس پس از آنکه جمهوری اسلامی در پی تشدید خشونتها میان اسرائیل و حزبالله در لبنان از حضور در نشست انصراف داد، سفر خود را به تعویق انداخت. دو طرفها تا صبح جمعه بر سر تمدید آتشبس توافق کرده بودند. با این حال، توافقی که تنها چند روز از امضای آن میگذشت، شکنندهتر از هر زمان دیگری به نظر میرسید.
سیانان در گزارش خود تاکید کرده که ترامپ و ونس دلایل زیادی دارند که بخواهند هرچه سریعتر وارد مرحله بعدی توافق شوند؛ مرحلهای که هدف آن تثبیت تعهدات جمهوری اسلامی برای محدود کردن برنامه هستهایاش است. هر دو نفر حتی از سوی بخشی از حامیان خود با انتقادهای تند و بیامان مواجه شدهاند؛ کسانی که این توافق را نوعی عقبنشینی میدانند که به تهران امتیاز میدهد اما در مقابل دستاورد چندانی به دست نمیآورد.
برای نمونه، راجر ویکر، رییس کمیته نیروهای مسلح سنا، پنجشنبه گفت صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری که در بند ششم این یادداشت آمده، باعث میشود پرداختهای توافق هستهای دوران اوباما با ایران «در مقایسه ناچیز به نظر برسد».
ترامپ در واکنش، موضعی تدافعی اتخاذ کرده و اصرار دارد که این برتری نظامی آمریکا بود که جمهوری اسلامی را پای میز مذاکره کشاند.
او جمعه در شبکههای اجتماعی نوشت: «ما از روی استیصال مذاکره نکردیم؛ ایران این کار را کرد. آنها تمام شدهاند!»
ترامپ افزود: «این ۶۰ روز را طی خواهیم کرد. آنها هیچ پولی دریافت نمیکنند، حتی ده سنت.»
با این حال، پس از ماهها جنگ، یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای بهوضوح برای رییسجمهوری که مدتها بود خواهان پایان درگیری بود، نوعی آسودگی خاطر به همراه آورد. مشاوران به او هشدار داده بودند که ذخایر جهانی نفت در حال کاهش است. نگرانی جمهوریخواهان درباره انتخابات میاندورهای پیش رو نیز به اوج رسیده بود.
ترامپ خود این هفته اذعان کرد که نگرانیهای اقتصادی او را به سمت امضای توافق سوق داده است. او به خبرنگاران گفت نگران بوده که با هربرت هوور، رییسجمهوری آمریکا که در زمان او سقوط بازاری رخ داد که به رکود بزرگ انجامید، مقایسه شود.
او چهارشنبه در هتل رویال شهر اویان-له-بن، هنگام پایان اجلاس گروه هفت، گفت: «نمیخواستم شاهد یک فاجعه اقتصادی باشم.»
چند ساعت بعد، اندکی پس از ساعت ۱۱ شب، ترامپ در گالری پایینی کاخ ورسای نشسته بود و با ماژیک شارپی خود توافق را روی یک میز بلند ضیافت امضا میکرد؛ در حالی که صدای برخورد بشقابها و لیوانها در پسزمینه شنیده میشد.
او به همراهانش، که شامل غولهای والاستریت و رییس بزرگترین مجموعه کالاهای لوکس فرانسه بودند، گفت: «این کار آسان نبود، این را به شما میگویم.»
سپس یادداشت تفاهم را بالا گرفت تا امضای خود را به آنها نشان دهد.
مکرون در پاسخ گفت: «آفرین.»
سپس یکی از حاضران از سند عکس گرفت تا آن را برای حکومت ایران ارسال کند.
روند آشفته
بهنوشته سیانان این امضای ناگهانی، نقطه پایان تلاشی دیوانهوار برای نهایی کردن توافق بود؛ تلاشی که مملو از پیچوخمها و نزدیک شدنهای مکرر به شکست بود. در برخی مقاطع، کل فرآیند حالتی آشفته پیدا کرده بود؛ وضعیتی که اغلب خود ترامپ در ایجاد آن نقش داشت. او هفتهها میان این دو موضع در نوسان بود که از نزدیک بودن توافق سخن بگوید یا تهدید کند در صورت تسلیم نشدن جمهوری اسلامی و پذیرش خطوط قرمز آمریکا، عملیات نظامی را از سر خواهد گرفت.
حتی پس از دستیابی به یادداشت تفاهم، متن واقعی آن برای چند روز از دید عموم پنهان ماند؛ بخشی از این تاخیر به این دلیل بود که میانجیهای پاکستانی به مقامهای آمریکایی گفته بودند مقامهای جمهوری اسلامی بهدلایل داخلی خود ترجیح میدهند انتشار متن به تعویق بیفتد؛ موضوعی که ونس نیز به آن اشاره کرده است.
زمانی که سرانجام متن منتشر شد، آن هم تنها از طریق قرائت آن از سوی یک مقام ارشد آمریکایی برای خبرنگاران، مقامها از «توافقهای مبتنی بر شرافت» سخن گفتند؛ توافقهایی که در متن رسمی وجود نداشتند اما بازتابدهنده تفاهمهای پشتپردهای بودند که بهگفته آنها باعث شده بود به توافق اعتماد پیدا کنند.
ونس که هدایت مذاکرات را بر عهده داشته است، پنجشنبه به خبرنگاران گفت برخی از این توافقهای جانبی به صورت مکتوب ثبت شدهاند.
او اما سپس افزود: «یادداشت تفاهم، توافقهای مبتنی بر شرافت، توافق نهایی؛ کلمات اهمیتی ندارند، خانمها و آقایان. آنچه اهمیت دارد راستیآزمایی است.»
بهگفته یکی از منابع آگاه از محتوای توضیحاتی که مقامهای ترامپ به رهبران کنگره ارائه کردهاند، مذاکرهکنندگان آمریکایی یادداشت تفاهم را بدون انتظار برای تایید رسمی جزییات بیشتر توسط رهبران جمهوری اسلامی منتشر کردند، زیرا نمیخواستند مرحله بعدی مذاکرات به تاخیر بیفتد. دریافت تایید رسمی تهران برای آن پیشنهادهای محرمانه زمان بیشتری میطلبید.
اما حتی امضای توافق ۱۴ مادهای در ورسای نیز برای لحظاتی ابهامآفرین شد؛ زیرا مقامهای آمریکایی پیشتر گفته بودند ترامپ در اوایل همان هفته سند را بهصورت دیجیتالی امضا کرده است.
در نهایت مشخص شد که ترامپ تنها شاهد امضای قبلی بوده است. او شامگاه چهارشنبه میخواست مطمئن شود که نسخه کاغذی نیز بهدست خودش و رییس دولت در جمهوری اسلامی امضا شده تا توافق رسمیت پیدا کند.
ترامپ هنگام خروج از کاخ، اندکی پس از ساعت یک بامداد به وقت محلی، فریاد زد: «امضا شد. در ورسای امضایش کردم.»
اشتیاق ترامپ برای خروج از جنگ
مشاوران کاخ سفید زمانی پیشبینی میکردند که جنگ تا پیش از آغاز مجموعهای از رویدادهای تابستانی پایان یافته باشد: شروع جام جهانی، برگزاری مسابقه UFC در چمن جنوبی کاخ سفید در روز تولد ترامپ و جشن دویستوپنجاهمین سالگرد تاسیس آمریکا.
اما در عوض، جنگ به پسزمینه دائمی همه این رویدادها تبدیل شد. این درگیری به عاملی بازدارنده برای اقتصاد جهانی و محبوبیت شخصی ترامپ بدل شد و تصمیم او برای آغاز حملات در اسفند ماه سال گذشته همچنان بر دوران ریاستجمهوریاش سایه افکنده بود، حتی در حالی که او تلاش میکرد از آن عبور کند.
در داخل جناح غربی کاخ سفید، بسیاری از مقامهای ارشد مدتها بود به دنبال راهی برای خروج از بحران بودند. اعضای تیم سیاسی ترامپ خواهان یافتن مسیری برای پایان جنگ بودند تا از جمهوریخواهان آسیبپذیر در انتخابات میاندورهای و همچنین میراث سیاسی رییسجمهوری محافظت کنند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، نگران تاثیرات اقتصادی جنگ بود. کریس رایت، وزیر انرژی، نیز نسبت به پیامدهای آن برای صنعت انرژی جهان هشدار میداد.
یکی از منابع آگاه از مذاکرات به سیانان گفت: «اجماع گستردهای وجود داشت که اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، اوضاع فقط بدتر خواهد شد.»
براساس این گزارش، در جریان یک نشست داخلی در اوایل ماه ژوئن در کاخ سفید، ترامپ و مشاورانش تصمیم گرفتند برای دستیابی به یک توافق کلی با تهران فشار بیاورند؛ توافقی که به بازگشایی تنگه هرمز بینجامد و چارچوبی کلی برای برچیدن برنامه هستهای ایران ترسیم کند.
بهگفته یکی از مقامهای درگیر در مذاکرات، در نهایت هیچیک از مشاوران رییسجمهوری با پیشبرد این طرح مخالفت نکردند و گروه تصمیم گرفت پس از دستیابی به توافق اولیه برای پایان جنگ، وضعیت را در طول یک دوره ۶۰ روزه جدید از مذاکرات فنی مجددا ارزیابی کند.
در هفتههای بعد، تیم امنیت ملی ترامپ تقریبا هر روز برای بررسی روند توافق تشکیل جلسه میداد. مقامهای درگیر در مذاکرات میگویند بسیاری نگران بودند که تهران به تعهدات خود پایبند نماند.
بهگفته یکی از مقامها، جان رتکلیف، رئیس سیا، و پیت هگست، وزیر دفاع، از جمله بدبینترین افراد نسبت به احتمال اجرای تعهدات جمهوری اسلامی برای ارائه امتیازهای اساسی در برنامه هستهای بودند؛ حتی اگر تهران با مذاکره درباره این موضوع موافقت میکرد. اما در مقاطع مختلف تقریباا همه مقامهای ارشد، از جمله روبیو، ونس و استیو ویتکاف و جرد کوشنر فرستادگان ترامپ، نیز تردیدهای جدی مطرح کرده بودند.
با این حال، در نهایت همه بر سر موضعی که خود ترامپ خواهان آن بود به توافق رسیدند.
یکی از مقامهایی که بهطور مستقیم در این مذاکرات حضور داشته، به سیانان گفت: «ما میخواهیم این ماجرا تمام شود.»
مسیری ناهموار؛ پیچیدهتر شده با تنشهای اسرائیل
با این حال، خیلی زود روشن شد که عجله ترامپ و تیمش برای پایان دادن به جنگ با موانعی جدی روبهرو خواهد شد. مذاکره با جمهوری اسلامی فرآیندی کند و دشوار بود که با تاخیرهای طولانی در دریافت پاسخ از رهبر جمهوری اسلامی، مجتبی خامنهای، همراه میشد؛ فردی که مقامهای آمریکایی معتقدند برای مخفی نگه داشتن محل اقامت خود از پیکها استفاده میکند.
در حالی که مقامهای آمریکایی منتظر پاسخ تهران به آخرین پیشنهاد خود بودند، در ۸ ژوئن یک پهپاد ایرانی با بالگرد آپاچی آمریکایی برخورد کرد؛ حادثهای که به عملیات نجاتی پرهیجان در دریا برای خلبانان آمریکایی انجامید و موج تازهای از حملات تلافیجویانه را به دنبال داشت.
در طول چند روز بعد، ترامپ بهشدت خشمگین شد؛ زیرا معتقد بود هم تهران و هم رسانهها واکنش او به این حادثه را به اندازه کافی جدی نگرفتهاند. او در کاخ سفید با عصبانیت دستور انجام بمبارانهای روزانه را صادر کرد.
در همان زمان، هیاتی از مقامهای قطری در تهران مشغول تلاش برای دریافت یک پیشنهاد متقابل از جمهوری اسلامی بودند که ترامپ بتواند آن را بپذیرد. درست هنگامی که ترامپ تهدید به حملهای دیگر میکرد، قطریها خبر دادند که برخی شکافهای موجود میان مواضع دو طرف کاهش یافته است.
ترامپ حملات را متوقف کرد و با این باور که توافق از هر زمان دیگری نزدیکتر شده است، وارد آخر هفتهای شد که مصادف با تولد او بود.
اما خیلی زود مانع دیگری پدیدار شد. حمله مرگبار اسرائیل به حومه بیروت در روز یکشنبه، همزمان با هشتادمین سالروز تولد ترامپ، تلاش تازهای را برای نجات توافقی که ترامپ آن را تقریبا نهایی میدانست، ضروری کرد. اسرائیل در پاسخ به حملات حزبالله اقدام کرده بود، اما ترامپ و مشاورانش این اقدام را تلاشی از سوی بنیامین نتانیاهو برای برهم زدن توافق تلقی کردند.
بهگزارش سیانان ترامپ در یک تماس تلفنی آکنده از الفاظ تند، بهشدت نتانیاهو را مورد حمله لفظی قرار داد. همزمان، مشاوران او تلاش میکردند از واکنش تلافیجویانه جمهوری اسلامی که قریبالوقوع به نظر میرسید جلوگیری کنند. در تهران، مذاکرهکنندگان قطری جلساتی فشرده و طولانی برگزار کردند تا توافق را نجات دهند و بهطور مرتب ویتکاف، کوشنر و دیگر مقامهای آمریکایی را در جریان پیشرفت گفتوگوها قرار میدادند.
پس از ۱۷ ساعت مذاکره، سپاه پاسداران موشکهای بالستیکی را که برای شلیک به سمت اسرائیل در سکوهای پرتاب قرار گرفته بودند کنار گذاشت. قطریها نیز درخواستهای تهران برای تغییر متن توافق را رد کردند و هشدار دادند که صبر ترامپ رو به پایان است.
با این حال، تهران بر یک خواسته خود پافشاری کرد: جمهوری اسلامی حاضر نبود توافق در روز تولد ترامپ اعلام شود.
میانجیها که از هرگونه تاخیر بیشتر بیم داشتند، در نهایت راهحلی خلاقانه پیدا کردند. قرار شد توافق اندکی پس از نیمهشب به وقت تهران اعلام شود؛ یعنی هفت ساعت و نیم زودتر از واشینگتن، جایی که ترامپ در حال آماده شدن برای تماشای یک مبارزه در چمن جنوبی کاخ سفید به مناسبت تولدش بود.
تقویت نسبی ارزش ریال نشان میدهد این توافق دستکم از نظر روانی تاثیر مثبتی بر بازارها داشته است.
دلار آمریکا که در جریان درگیریهای اخیر تا بیش از یک میلیون و ۸۰۰ هزار ریال معامله میشد، اکنون به حدود یک میلیون و ۵۷۰ هزار ریال رسیده است اما با این حال، نرخ آن هنوز حدود ۱۸ درصد بالاتر از شش ماه پیش است.
بر اساس برآوردهای شرکت کلپر، ایران پیش از جنگ اخیر روزانه حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام و میعانات گازی صادر میکرد.
در صورت رفع تحریمها، صادرات نفت ایران میتواند در نهایت به حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز بازگردد که در این صورت، ایران دیگر مجبور نخواهد بود بخش بزرگی از نفت خام خود را با تخفیفهای سنگین به خریداران چینی بفروشد.
افزایش درآمدهای نفتی
بر اساس برآوردهای اوپک، ایران سال گذشته ۴۶ میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار از محل صادرات نفت خام و فرآوردههای نفتی درآمد کسب کرد. اگر تحریمها لغو شوند و قیمت نفت در سطوح نسبتا بالا باقی بماند، این رقم میتواند به شکل قابل توجهی افزایش یابد.
با این حال، نباید انتظار بهبود سریع داشت.
صنایع پتروشیمی و فولاد ایران که در مجموع سالانه حدود ۱۷ میلیارد دلار درآمد صادراتی ایجاد میکنند، در جریان درگیریهای اخیر آسیبهای گستردهای دیدهاند. در نتیجه، ایران ممکن است به طور موقت به واردکننده برخی محصولاتی تبدیل شود که پیشتر صادرکننده آنها بود.
هلدینگ خلیج فارس که ۳۸ درصد تولید پتروشیمی ایران را در اختیار دارد، اخیرا اعلام کرد تولید در شش مجتمع به شدت آسیبدیده این مجموعه به تنها ۱۳ درصد سطح تولید در مدت مشابه سال گذشته رسیده است.
تولید کلی شرکتهای پتروشیمی زیرمجموعه این هلدینگ نیز ۷۵ درصد کاهش یافته است.
بر اساس آمار بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، نفت، گاز، فولاد و پتروشیمی، ۷۳ درصد کل صادرات کشور را تشکیل میدهند.
این آمار اهمیت بازسازی ظرفیتهای صنعتی آسیبدیده را نشان میدهد.
آزادسازی داراییهای بلوکهشده
برآورد میشود ایران حدود ۲۴ میلیارد دلار دارایی مسدودشده در خارج از کشور داشته باشد که حدود نیمی از آن ممکن است طی دو ماه آینده آزاد شود.
روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داد در صورت آنچه «رفتار مناسب ایران» توصیف شده و همچنین انتقال اورانیوم غنیشده به خارج کشور، تهران میتواند به شش میلیارد دلار از منابع مالی مسدودشده خود در بانکهای قطری دسترسی پیدا کند تا از آن برای خرید کالاهای بشردوستانه و محصولات کشاورزی از آمریکا استفاده کند.
این سازوکار میتواند برای هر دو کشور سودمند باشد. ایران سالانه حدود ۱۷ میلیارد دلار غلات وارد میکند و آمریکا همچنان بزرگترین صادرکننده غلات جهان است.
تجارت میان دو کشور از زمان انقلاب ۱۳۵۷ به شدت کاهش یافته است.
بر اساس آمار رسمی آمریکا، حجم مبادلات دو کشور در سال پیش از انقلاب به شش میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار میرسید، اما سال گذشته تنها ۶۰ میلیون دلار بود که تقریبا تمام آن را صادرات آمریکا به ایران تشکیل میداد.
صندوق بازسازی
یکی از بلندپروازانهترین و در عین حال مبهمترین بخشهای توافق، پیشنهاد ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران با مشارکت شرکتهای خارجی، از جمله شرکتهایی از کشورهای عربی، است.
برخلاف برنامههای بازسازی که معمولا با منابع دولتی تامین مالی میشوند، این صندوق قرار است عمدتا بر سرمایهگذاری بخش خصوصی تکیه داشته باشد، اما هنوز مشخص نیست چنین سرمایهای چگونه تامین خواهد شد و آیا شرکتهای خارجی پس از سالها تحریم، تنشهای منطقهای و بیثباتی سیاسی، حاضر به سرمایهگذاری گسترده در ایران خواهند بود یا نه.
سرمایهگذاران علاوه بر ملاحظات سیاسی، باید خطر بازگشت تحریمها، ابهامهای مقرراتی و ثبات بلندمدت فضای سرمایهگذاری را نیز در نظر بگیرند.
با توجه به روابط پرتنش تهران با بسیاری از کشورهای عربی در سالهای اخیر، ممکن است اشتیاق سرمایهگذاران منطقهای محدود باقی بماند؛ هرچند کشورهایی مانند قطر و عمان میتوانند زمینه مشارکت در سطحی محدود را فراهم کنند.
در شرایط کنونی، ایجاد صندوقی در ابعاد پیشبینیشده در توافق، دستکم در میانمدت دور از دسترس به نظر میرسد. با این حال، اگر تهران به تعهدات آینده خود پایبند بماند و به بهبود روابط با همسایگان ادامه دهد، جذب سرمایهگذاری در مقیاسهای کوچکتر ممکن خواهد بود.
نیاز ایران به سرمایهگذاری قابل انکار نیست. تنها بخش نفت و گاز کشور برای نوسازی زیرساختها و افزایش تولید پس از دههها کمبود سرمایهگذاری، به دستکم ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد.
در نهایت، مزایای اقتصادی پیشبینیشده در این توافق تنها به رفع تحریمها وابسته نیست، بلکه به توانایی تهران در جلب اعتماد سرمایهگذاران، بازسازی صنایع آسیبدیده و حفظ روابط باثبات با شرکای منطقهای و بینالمللی نیز بستگی دارد.
در حال حاضر، این توافق انتظارات را افزایش داده است اما این پرسش که آیا میتواند به بهبود پایدار اقتصاد منجر شود یا نه، همچنان بیپاسخ است.
والاستریت ژورنال شنبه ۳۰ خرداد به نقل از منابع آگاه گزارش داد واشینگتن و دوحه در حال بررسی طرحی هستند که بر اساس آن ایران بتواند از بخشی از داراییهای مسدودشده خود برای خرید کالاهای بشردوستانه استفاده کند.
بر اساس این سازوکار که هنوز نهایی نشده است، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران میتواند با استفاده از منابع مالی بلوکهشده، مواد غذایی، دارو و دیگر کالاهای بشردوستانه را خریداری کند.
این منابع عمدتا از درآمدهای نفتی ایران تشکیل شدهاند که به دلیل تحریمها در خارج از کشور مسدود ماندهاند.
منابع آگاه گفتند این سازوکار میتواند به الگویی برای استفاده از دیگر داراییهای بلوکهشده ایران در نقاط مختلف جهان تبدیل شود.
به گفته برخی از این منابع، این اقدام همچنین میتواند نخستین گام در مسیر دسترسی به بخشی از ۲۴ میلیارد دلار داراییای باشد که تهران خواهان آزادسازی سریع آن است.
مشوق اقتصادی در کنار مذاکرات
بر اساس گزارش والاستریت ژورنال، تهران هنوز موافقت خود را با این سازوکار اعلام نکرده است. با این حال، به گفته منابع مطلع، این موضوع یکی از پیشنهادهایی است که انتظار میرود آمریکا در جریان دو ماه مذاکرات هستهای پیش رو با تهران مطرح کند.
قرار بود این گفتوگوها پس از تفاهم برای توافق بهمنظور پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز آغاز شود اما بهدنبال حملات متقابل اسرائیل و حزبالله لبنان، نشست برنامهریزی شده برای جمعه ۲۹ خرداد میان مقامهای ارشد ایالات متحده و جمهوری اسلامی، لغو شد.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده چتم هاوس، گفت آزادسازی حتی بخشی از این داراییها میتواند هم به کاهش فشارهای اقتصادی بر ایران کمک کند و هم نشانهای از کاهش تنش میان تهران و واشینگتن باشد.
او افزود این اقدام از معدود مشوقهای ملموسی است که تهران میتواند از آمریکا دریافت کند تا به تثبیت پول ملی و کاهش فشارهای اقتصادی داخلی کمک شود.
با این حال، بر اساس گزارش والاستریت ژورنال، همچنان موانع زیادی بر سر راه وجود دارد.
مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، ۲۷ خرداد در پیامی گفت دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، «از سر استیصال» با توقف درگیریها موافقت کرده است.
ترامپ نیز در واکنش نوشت: «ما از روی استیصال مذاکره نکردیم. این ایران بود که از روی استیصال آمد. کارشان تمام است. این ۶۰ روز را تا پایان ادامه میدهیم. هیچ پولی به آنها داده نخواهد شد؛ حتی ۱۰ سنت.»
اختلاف بر سر دسترسی ایران به داراییها
بر اساس توافق امضا شده میان تهران و واشینگتن، آمریکا متعهد شده است داراییهای مسدودشده ایران را برای استفاده در دسترس قرار دهد و درباره سازوکار اجرایی آن مذاکره کند.
یک مقام آمریکایی نیز گفته است تا زمانی که تهران به شکل سازنده در مذاکرات مشارکت کند، امکان استفاده از این منابع وجود خواهد داشت.
این منابع علاوه بر درآمدهای نفتی هستند که واشینگتن موافقت کرده است بلافاصله پس از امضای توافق، فروشش از سر گرفته شود.
آمریکا برای تسهیل این روند، صدور مجوزها و معافیتهای تحریمی لازم را نیز در نظر گرفته است.
منتقدان توافق معتقدند دولت آمریکا پیش از آن که تهران امتیازی در برنامه هستهای خود بدهد، مشوقهای مالی بزرگی در اختیار حکومت ایران قرار میدهد.
در مقابل، جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، و دیگر مدافعان توافق معتقدند این رویکرد به بازگشایی تنگه هرمز، کاهش تنشها و جلوگیری از گسترش درگیری کمک میکند و در عین حال منافع اقتصادی ایران را به پیشرفت مذاکرات گره میزند.
بخش عمده داراییهای مسدودشده ایران در کشورهایی مانند چین، هند، عراق و قطر نگهداری میشود. شش میلیارد دلار موجود در قطر نیز در سال ۲۰۲۳ و در چارچوب توافق آزادی پنج شهروند آمریکایی زندانی در ایران، از کره جنوبی به دوحه منتقل شد. قرار بود این منابع صرف خرید کالاهای بشردوستانه شود، اما پس از حمله هفتم اکتبر حماس به اسرائیل، دولت جو بایدن بار دیگر دسترسی ایران به این پولها را متوقف کرد.
به نوشته والاستریت ژورنال، ایران در میانه بحران اقتصادی، تورم فزاینده و سقوط ارزش پول ملی به ارز خارجی نیاز دارد.
با این حال، تحلیلگران معتقدند دسترسی به داراییهای بلوکهشده به تنهایی برای بهبود اقتصاد ایران کافی نیست و هرگونه کاهش گستردهتر تحریمها به میزان پیشرفت تهران در برآورده کردن خواستههای آمریکا در پرونده هستهای بستگی خواهد داشت.
