سیبیاسنیوز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که مقامهای ارشد امنیت ملی آمریکا به دونالد ترامپ گفتهاند ارتش این کشور آمادگی دارد حتی از روز شنبه حملات احتمالی علیه ایران را آغاز کند، هرچند احتمال میرود جدول زمانی هرگونه اقدام نظامی از این آخر هفته فراتر رود.
به گفته این منابع، رییسجمهوری آمریکا هنوز تصمیم نهایی برای حمله نگرفته و گفتوگوها در کاخ سفید درباره خطرات تشدید تنش و پیامدهای سیاسی و نظامی آن ادامه دارد.
در همین زمینه، منابع آگاه به شبکه سیانان هم گفتهاند که ارتش ایالات متحده آماده است که حتی از همین آخر هفته علیه ایران دست به حمله بزند، اما آنها هم تاکید کردهاند که ترامپ هنوز تصمیم نهایی خود را درباره صدور مجوز چنین اقدامی اتخاذ نکرده است.
به گفته منابع سیانان، یکی از منابع هشدار داد که ترامپ در جلسات خصوصی هم استدلالهایی در حمایت از اقدام نظامی مطرح کرده و هم علیه آن، و از مشاوران و متحدان خود درباره بهترین مسیر پیش رو نظر خواسته است. هنوز مشخص نیست که او تا پایان هفته تصمیم قطعی خواهد گرفت یا نه. یکی از این منابع گفت: «او زمان زیادی را صرف فکر کردن درباره این موضوع میکند.»
به گزارش سیبیاس، پنتاگون همزمان با بررسی گزینههای نظامی، در حال انتقال موقت بخشی از نیروهای خود از خاورمیانه به اروپا یا بازگرداندن آنها به خاک آمریکا است؛ اقدامی که به گفته منابع، بخشی از رویههای معمول پیش از هر عملیات احتمالی یا در نظر گرفتن سناریوی حملات تلافیجویانه جمهوری اسلامی محسوب میشود و لزوماً به معنای قریبالوقوع بودن حمله نیست.
این گزارش در حالی منتشر شده که ایالات متحده حضور نظامی خود در منطقه را تقویت کرده است. گروه ناو هواپیمابر «آبراهام لینکلن» هماکنون در منطقه حضور دارد و ناو هواپیمابر «جرالد فورد» نیز در مسیر خاورمیانه است. بر اساس دادههای رهگیری دریایی، فورد تا روز چهارشنبه در سواحل غرب آفریقا حضور داشت. علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، همزمان با افزایش تنشها، تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی از این ناو در کف دریا منتشر کرد و تهدید کرد که «سلاحی وجود دارد که میتواند آن را به اعماق دریا بفرستد.»
به نوشته این روزنامه، تهران نیروهای نظامی خود را مستقر کرده، اختیارات فرماندهی را پراکنده ساخته، سایتهای هستهای را تقویت کرده و سرکوب داخلی را گسترش داده است؛ اقداماتی که نشان میدهد مقامهای ایرانی بقای رژیم را در خطر میبینند.
به گزارش والاستریت ژورنال، ایران از نظر داخلی در یکی از شکنندهترین مقاطع خود طی دهههای اخیر قرار دارد. نارضایتی گسترده عمومی به دلیل بحران اقتصادی و کشتار معترضان در ماه گذشته، فشار بیسابقهای بر حاکمیت وارد کرده است. همزمان آمریکا دو ناو هواپیمابر و مجموعهای از ناوهای جنگی و جنگندهها را به منطقه اعزام کرده است.
فرزان ثابت، تحلیلگر امنیت خاورمیانه در موسسه مطالعات عالی ژنو، به این روزنامه گفته است ایران با بزرگترین تهدید نظامی از زمان پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۸ روبهروست و رهبری سیاسی و امنیتی کشور در حالت آمادهباش کامل قرار دارد تا از حمله احتمالی و قطع زنجیره فرماندهی جلوگیری شود.
در حوزه نظامی، تهران در حال نمایش قدرت بازدارندگی خود است. یگانهای دریایی سپاه پاسداران در تنگه هرمز مستقر شدهاند؛ آبراهی که حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند. رسانههای حکومتی در ایران تصاویری از شلیک موشکهای کروز از ساحل و قایقها منتشر کردهاند و فرمانده نیروی دریایی سپاه اعلام کرده این آبراه تحت نظارت دائمی است. یک ناو جنگی روسیه نیز در بندرعباس پهلو گرفته و رزمایش مشترکی در نزدیکی ناو هواپیمابر آمریکایی «یواساس آبراهام لینکلن» در جریان است. علی خامنهای نیز هشدار داده سلاحهایی وجود دارد که میتواند ناوهای آمریکایی را به اعماق دریا بفرستد.
به نوشته این روزنامه، ایران حدود دو هزار موشک بالستیک میانبرد در اختیار دارد که قادر به هدف قرار دادن اسرائیل هستند و همچنین ذخایر گستردهای از موشکهای کوتاهبرد، موشکهای ضدکشتی و قایقهای تندرو مسلح دارد که میتوانند پایگاههای آمریکا در خلیج فارس و کشتیها در تنگه هرمز را هدف بگیرند. جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل اگرچه ضعفهای نظامی حکومت ایران را آشکار کرد، اما به گفته تحلیلگران فرصتی برای آزمایش و بهبود تاکتیکهای موشکی نیز فراهم آورد.
در حوزه هستهای، تصاویر ماهوارهای منتشرشده توسط موسسه علوم و امنیت بینالمللی نشان میدهد ایران در حال تقویت ورودی تونلهای سایت اصفهان و مجتمع زیرزمینی موسوم به «کوه کلنگ» است؛ مکانی که به گفته مقامهای غربی برای فعالیتهای اعلامنشده هستهای در نظر گرفته شده بود و در حملات سال جاری شمسی هدف قرار نگرفت. به گفته این اندیشکده، این اقدامات با هدف کاهش آسیبپذیری در برابر حملات هوایی و دشوار کردن عملیات احتمالی نیروهای ویژه برای توقیف یا نابودی اورانیوم با غنای بالا انجام شده است. همچنین گزارشی از ساخت پوشش بتنی بر ساختمانی در سایت نظامی پارچین منتشر شده است.
همزمان، حکومت ایران سرکوب داخلی را تشدید کرده تا از تبدیل حملات احتمالی خارجی به موج جدید اعتراضات جلوگیری کند. سپاه و نیروهای اطلاعاتی حدود ۱۰۰ نقطه نظارتی در اطراف تهران ایجاد کردهاند. به گزارش گروههای حقوق بشری، نیروهای امنیتی همچنان در حال شناسایی و بازداشت معترضان هستند، حتی از طریق بررسی پروندههای بیمارستانی و مدارس. این روزنامه به نقل از سازمان مجموعه فعالان حقوق بشر نوشته که بیش از ۵۳ هزار نفر بازداشت شدهاند و تاکنون مرگ بیش از ۷ هزار نفر تایید شده است. بازداشت فعالان، سیاستمداران اصلاحطلب و رفتار خشن با زندانیان سیاسی از جمله نرگس محمدی نیز ادامه دارد.
والاستریت ژورنال در جمعبندی خود مینویسد حکومت ایران تلاش میکند در دو جبهه بهطور همزمان حرکت کند: ارائه امتیازاتی محدود برای پیشبرد مذاکرات هستهای و در عین حال آمادهسازی کامل برای جنگی که ممکن است در صورت فروپاشی دیپلماسی رخ دهد. در حالی که مقامهای ایرانی از آمادگی برای پاسخ به هرگونه حمله سخن میگویند، فاصله میان خواستههای واشینگتن و خطوط قرمز تهران همچنان زیاد ارزیابی میشود و آینده مذاکرات نامشخص باقی مانده است.
ترامپ در پستی در شبکه اجتماعی تروث سوشال با نگرانی از اینکه این توافق ممکن است کنترل جزیره راهبردی دیِگو گارسیا را از دست بریتانیا خارج کند، از نخستوزیر بریتانیا، کییر استارمر، انتقاد کرد و نوشت که او با «ادعاهای نهادهایی که پیش از این هرگز شناخته نشده بودند» در حال از دست دادن کنترل این جزیره مهم است.
رییسجمهوری آمریکا با اشاره به گفتوگوهایش با استامر درباره اجاره جزیره دیهگو گارسیا گفت: «اگر جمهوری اسلامی تصمیم بگیرد به توافق نرسد، ممکن است برای آمریکا ضروری باشد که از دیهگو گارسیا و پایگاه هوایی واقع در فرفورد استفاده کند تا یک حمله احتمالی از سوی حکومتی بسیار بیثبات و خطرناک را خنثی کند. چنین حملهای که میتواند علیه بریتانیا و دیگر کشورهای دوست انجام شود.» او همچنین هشدار داد که هرگونه تضعیف حضور در آن میتواند به «لطمهای بزرگ به متحد بزرگ ما» تبدیل شود.
در پاسخ، یک سخنگوی دولت بریتانیا تاکید کرد که این توافق برای «امنیت بریتانیا و متحدان کلیدی ما حیاتی است» و راهحلی برای تضمین آینده بلندمدت این پایگاه نظامی استراتژیک محسوب میشود. او گفت این توافق تنها طریق ممکن برای تضمین ادامه فعالیت این پایگاه مهم در آینده است.
ترامپ پیشتر در ژانویه این توافق را «حماقتی بزرگ» خوانده بود، اما پس از گفتوگوی تلفنی با استارمر، آن را «بهترین توافق ممکن» توصیف کرد.
جزایر چاگوس کجا هستند؟
جزایر چاگوس مجموعهای از بیش از ۶۰۰ جزیره در اقیانوس هند، بین آفریقا و اندونزی، هستند که در قرن نوزدهم تحت کنترل بریتانیا درآمدند و پس از استقلال موریس در ۱۹۶۸ نیز تحت اداره بریتانیا باقی ماندند. در مجموع حدود ۴۰۰۰ نفر در آن ساکن هستند. در اوایل دهه ۱۹۷۰، ساکنان بومی- که امروز به عنوان مردم چاگوس شناخته میشوند- از این جزایر اخراج شدند تا اجازه داده شود نیروهای آمریکایی و بریتانیایی پایگاه نظامی در دیِگو گارسیا راهاندازی کنند؛ پایگاهی که نقش کلیدی در حضور نظامی غرب در اقیانوس هند، خاورمیانه و آفریقا دارد.
چرا پایگاه دیگو گارسیا مهم است؟
این پایگاه برای عملیاتهای نظامی آمریکا و بریتانیا در خاورمیانه، اقیانوس هند و آفریقا حیاتی است. از آن برای حملات علیه حوثیها و عملیاتهای عراق و افغانستان استفاده شده است.
چرا بریتانیا با بازگرداندن حاکمیت موافقت کرد؟
موریس سالهاست ادعای حاکمیت دارد و پرونده به دیوان بینالمللی دادگستری رسید. در اکتبر ۲۰۲۴، بریتانیا با موریس به توافق رسید تا حاکمیت جزایر چاگوس را به این کشور بازگرداند، اما دیِگو گارسیا را در قالب قرارداد اجاره ۹۹ ساله در اختیار بریتانیا و آمریکا نگه دارد. این قرارداد نیازمند تصویب پارلمان بریتانیا است تا نهایی شود، و تا زمان تصویب، جزایر همچنان تحت قلمرو بریتانیا باقی میمانند.
جزئیات توافق نهایی
• واگذاری حاکمیت به موریس
• اجاره ۹۹ ساله پایگاه دیگو گارسیا
• ممنوعیت حضور قدرتهای دیگر بدون توافق بریتانیا
• امکان اسکان مجدد چاگوسیها (بهجز دیگو گارسیا)
• امکان تمدید ۴۰ ساله
• هزینه سالانه حدود ۱۰۱ میلیون پوند
• نیاز به تصویب پارلمان بریتانیا و موریس
چرا نگرانی وجود دارد؟
نگرانی اصلی این است که دولت آینده موریس به چین اجازه نفوذ نظامی دهد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا هشدار داده این توافق میتواند تهدیدی برای امنیت آمریکا باشد. همچنین برخی چاگوسیها و مجلس اعیان بریتانیا به جزئیات مالی و نحوه اجاره اعتراض کردهاند.
این توافق به دنبال حل اختلاف طولانیمدت بر سر حاکمیت جزایر چاگوس است، اما به دلیل اهمیت پایگاه نظامی دیِگو گارسیا برای آمریکا و بریتانیا و انتقاداتی چون آنچه ترامپ مطرح کرده، به موضوعی جنجالی در سیاست بینالملل تبدیل شده است.
در این گزارش گفته شده است که همزمان با آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در حال بررسی گزینه حمله نظامی به جمهوری اسلامی است، سیل نیروها و تجهیزات نظامی همچنان به سوی منطقه جاری است.
براساس این گزارش، دادههای رهگیری پروازهای آنلاین نشان میدهد جنگندههای اف-۲۲ رپتور، اف-۱۶ فایتینگ فالکن، هواپیماهای هشدار زودهنگام ای-۳ سنتری و یک فروند هواپیمای جاسوسی یو-۲ «دراگون لیدی» یا در حال عبور از اقیانوس اطلس هستند یا بهتازگی وارد اروپا شدهاند.
افزون بر این، بهگفته یک مقام نیروی دریایی آمریکا، هفتمین ناوشکن هدایتشونده کلاس آرلی برک، یواساس پینکنی، نیز به حوزه مسئولیت فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعزام شده است.
مشخص نیست ترامپ در نهایت دستور حمله خواهد داد یا نه، اما این دقیقاا همان جابهجاییهایی است که انتظار میرفت پیش از آغاز یک عملیات گسترده، چه دفاعی و چه تهاجمی، مشاهده شود.
هواپیماهای آمریکایی که بهسمت شرق حرکت میکنند، نشاندهنده فشردهترین مرحله از تقویت نیروها هستند؛ روندی که پس از تهدیدهای ترامپ علیه ایران بهدلیل برخورد شدید با معترضان ضدحکومتی آغاز شد.
مجموعه نیروهایی که اکنون در خاورمیانه در حال استقرار هستند، در کنار توانمندیهای نیروی هوایی اسرائیل با صدها جنگنده و همچنین پروازهای بمبافکنهای راهبردی نیروی هوایی آمریکا، برای یک عملیات بزرگ که میتواند هفتهها و نه فقط چند روز ادامه یابد، کافی بهنظر میرسد.
در این گزارش تاکید شده که انتظار میرود در روزهای آینده تجهیزات بیشتری نیز به منطقه فرستاده شود.
این تشدید استقرار نیروها و تجهیزات نظامی در حالی صورت میگیرد که دور تازهای از مذاکرات میان واشینگتن و تهران سهشنبه ۲۸ بهمن در ژنو برگزار شد و فعلا قرار بر این است گفتوگوهای بعدی برنامهریزی شود.
موج جدید جنگندهها و هواپیماهای پشتیبانی
دادههای رهگیری پروازها نشان میدهد دستکم ۱۲ فروند اف-۲۲ بامداد حدود ساعت پنج به وقت شرق آمریکا پایگاه هوایی لنگلی در ویرجینیا را ترک و بهسمت شرق حرکت کردهاند. مقصد نخست آنها به احتمال زیاد پایگاه لِیکنهیث در بریتانیاست؛ مرکز ترانزیتی مهم برای انتقال هواپیماها بین آمریکا و خاورمیانه. با این حال، سنتکام درباره جابهجایی هواپیماها، کشتیها و نیروها اظهار نظر نکرده است.
اف-۲۲ پیشرفتهترین جنگنده برتری هوایی آمریکا محسوب میشود، اما توان انهدام پدافند هوایی دشمن و حمله به اهداف زمینی را نیز دارد. این جنگندهها در عملیات «چکش نیمهشب» در خرداد ماه گذشته که تاسیسات هستهای ایران را هدف قرار داد، نقش محافظتی برای بمبافکنهای بی-۲ ایفا کردند. چهار روز پیش از آن عملیات نیز اف-۲۲ها انتقالی مشابه از اقیانوس اطلس داشتند.
همزمان، بهنظر میرسد دستکم ۳۶ فروند اف-۱۶ نیز بهسمت خاورمیانه در حرکت باشند؛ از جمله ۱۲ فروند از پایگاه آویانو در ایتالیا، ۱۲ فروند از اشپانگدالم در آلمان و ۱۲ فروند از پایگاه گارد ملی مکاینتایر در کارولینای جنوبی. این جنگندهها میتوانند در نقش دفاع هوایی در برابر پهپادها و موشکها یا در نقش تهاجمی علیه اهداف زمینی بهکار گرفته شوند. شمار اف-۱۶های مستقر نیروی هوایی آمریکا در منطقه محدود است.
دو فروند هواپیمای آواکس ای-۳ سنتری نیز اندکی پس از ساعت ۱۰:۳۰ صبح به وقت محلی در پایگاه میلدنهال بریتانیا فرود آمدهاند. این هواپیماها با رادار پیشرفته و سامانههای ارتباطی خود نقشی کلیدی در مدیریت نبرد هوایی و رهگیری تهدیدهای ایرانی، بهویژه پهپادها و موشکهای کروز، ایفا میکنند.
دستکم یک فروند هواپیمای جاسوسی یو-۲ نیز در مسیر منطقه قرار دارد. یو-۲علاوه بر ماموریتهای شناسایی در ارتفاع بالا، میتواند بهعنوان حلقه ارتباطی میان اف-۲۲ها و اف-۳۵های رادارگریز عمل کند.
یک روز پیش از آن نیز ۱۸ فروند اف-۳۵ آ از پایگاه لیکنهیث بهسمت پایگاه موفق السلطی در اردن حرکت کردند؛ پایگاهی که به مرکز تجمع جنگندههای تاکتیکی آمریکا تبدیل شده است. اف-۳۵ها در عملیات «چکش نیمهشب» نقش اصلی را در سرکوب و انهدام پدافند هوایی ایران داشتند.
ازدحام در پایگاه اردن و ابهام سیاسی
پیشتر نیز جنگندههای اف-۳۵، اف-۱۵ئی استرایک ایگل، هواپیماهای جنگ الکترونیک ای/ای-۱۸جی گرولر و دیگر تجهیزات به پایگاه موفق السلطی منتقل شده بودند. این پایگاه اکنون میزبان پهپادهای امکیو-۹ ریپر، هواپیماهای عملیات ویژه امسی-۱۳۰ و سایر تجهیزات آمریکایی است و بهطور فزایندهای شلوغ شده است. این در حالی است که امان اعلام کرده حریم هواییاش برای حمله به ایران مورد استفاده قرار نخواهد گرفت.
محدود شدن استفاده از این پایگاه یا حریم هوایی اردن، توان آمریکا و متحدانش برای حمله به اهداف در ایران را کاهش میدهد، اما احتمالا تاثیری بر توان دفاعی در برابر حملات موشکی و پهپادی احتمالی ایران نخواهد داشت. برخی تحلیلگران احتمال میدهند موضع رسمی اردن بیشتر برای مصرف داخلی و جلوگیری از هدف قرار گرفتن در حملات تلافیجویانه ایران باشد.
آرایش دریایی آمریکا
با پیوستن ناوشکن پینکنی، نیروی دریایی آمریکا اکنون ۱۲ شناور رزمی سطحی در منطقه دارد؛ از جمله گروه رزمی ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن با سه ناوشکن کلاس آرلی برک، سه ناوشکن دیگر بهطور مستقل در منطقه سنتکام، دو ناوشکن در مدیترانه و سه کشتی رزمی ساحلی. زیردریاییهای هستهای نیز در منطقه حضور دارند، هرچند موقعیت آنها اعلام نمیشود.
گروه رزمی ناو هواپیمابر جرالد آر. فورد نیز اکنون در حوزه ناوگان ششم قرار دارد. این ناو که پیشتر در ماموریت بازداشت نیکلاس مادورو مشارکت داشت، بهسوی خاورمیانه حرکت کرده است. بیش از ۳۰ هزار نیروی آمریکایی نیز در پایگاههای مختلف منطقه مستقر هستند.
حضور دو ناو هواپیمابر—یکی با اف/ای-۱۸ سوپر هورنت و گرولر، و دیگری با اف-۳۵سی—در کنار ناوشکنهای مجهز به سامانه ایجیس، قدرت آتش متحرک و انعطاف عملیاتی قابل توجهی به برنامهریزان آمریکایی میدهد.
واکنش جمهوری اسلامی و رزمایش در تنگه هرمز
در مقابل، سپاه پاسداران اعلام کرده تنگه هرمز را برای رزمایش با آتش واقعی بسته است؛ اقدامی که برای نخستین بار از زمان تهدیدهای نظامی ترامپ صورت میگیرد. این رزمایش با عنوان «کنترل هوشمند تنگه هرمز» شامل شلیک موشکهای کروز ضدکشتی و عملیات پهپادی و زیردریایی از سه جزیره ایرانی است.
آیتالله علی خامنهای نیز هشدار داد: «ناو البته دستگاه خطرناکی است اما خطرناکتر از آن، سلاحی است که میتواند ناو را به قعر دریا بفرستد.»
مذاکرات؛ پیشرفت مبهم
مذاکرات غیرمستقیم در سوییس با میانجیگری عمان با توافق بر سر «اصول راهنما» پایان یافت. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت دو طرف توافق کردهاند پیشنویسهایی را مبادله کنند. با این حال، مقامات آمریکایی با احتیاط بیشتری از «پیشرفت» سخن گفتند و اعلام کردند ایران طی دو هفته پیشنهادهای دقیقتری ارائه خواهد داد.
در حالی که مذاکرات ادامه دارد، شکاف میان دو طرف همچنان عمیق است. ترامپ خواهان جلوگیری کامل از توان ایران برای دستیابی به سلاح هستهای است و تهران بر حق «غیرقابل مذاکره» خود برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تاکید میکند.
نکته مهم این است که سه روز پیش از عملیات «چکش نیمهشب»، کاخ سفید نیز اعلام کرده بود ترامپ «ظرف دو هفته» درباره حمله تصمیم خواهد گرفت.
جمعبندی
اگرچه نیت نهایی ترامپ همچنان نامشخص است، اما موج تازه استقرار نیروهای هوایی و دریایی آمریکا، گزینههای نظامی او را بهطور چشمگیری افزایش داده و اعتبار تهدید حملهای گسترده و خسارتبار را تقویت کرده است؛ عاملی که میتواند در میز مذاکره نیز وزن سنگینی داشته باشد.
واقعیت این است که اکنون ترکیب نیروهایی در حال شکلگیری است که معمولا برای یک کارزار هوایی بزرگ علیه ایران انتظار میرود؛ بهویژه اگر اسرائیل نیز بخواهد با همه ظرفیت خود در آن نقشآفرینی کند.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، گفت حکومت ایران در مذاکرات سهشنبه ۲۸ بهمن در ژنو به مطالبات اصلی واشینگتن توجه نکرده و خطوط قرمز دونالد ترامپ را نپذیرفته است.
روزنامه والاستریت ژورنال در گزارشی درباره مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا نوشت که واشینگتن به تهران فرصتی دو هفتهای داده تا شکافهای موجود میان دو طرف را کاهش دهد.
والاستریت ژورنال بهنقل از منابع آگاه نوشت که تهران پیش از آغاز گفتوگوها اعلام کرده بود آماده است بر سر برنامه هستهای خود مصالحه کند و از جمله بپذیرد که اورانیوم با غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی خود را به خارج از کشور منتقل کند.
با این حال، ونس شامگاه سهشنبه در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز گفت از گزارشی که از مذاکرات دریافت کرده روشن است که پیشرفتی حاصل نشده و گزینه اقدام نظامی همچنان باقی است.
آمریکا خواستار توقف کامل غنیسازی اورانیوم در ایران شده است؛ موضوعی که بخش مرکزی برنامه هستهای تهران را تشکیل میدهد و کاخ سفید معتقد است میتواند به ایران توان ساخت سلاح هستهای بدهد.
ونس در گفتوگو با فاکسنیوز، بدون ارائه جزئیات بیشتر، گفت: «درباره مذاکرات صبح امروز باید بگویم از یک جهت خوب پیش رفت، آنها موافقت کردند دوباره دیدار کنند. اما از جهتی دیگر، کاملا روشن شد که حکومت ایران هنوز حاضر نشده که خطوط قرمزی را بپذیرد که رییسجمهوری ترامپ تعیین کرده است.»
همزمان با ازسرگیری مذاکرات، جمهوری اسلامی پیام تهدیدآمیزی ارسال و رزمایشی نظامی در تنگه راهبردی هرمز برگزار کرد. رسانههای نزدیک به نهادهای امنیتی در جمهوری اسلامی دوشنبه ۲۷ بهمن تصاویری از شلیک موشکهای کروز از روی کامیونها و شناورها منتشر کردند. در پسزمینه این تصاویر یک نفتکش دیده میشد.
دونالد ترامپ نیز نیرویی گسترده در نزدیکی سواحل ایران مستقر کرده است. او دوشنبه به خبرنگاران گفت: «فکر نمیکنم آنها بخواهند با پیامدهای عدم توافق روبهرو شوند.»
ترامپ مذاکرات روز سهشنبه در ژنو را مهم خواند و گفت که بهطور غیرمستقیم در این مذاکرات مشارکت خواهد داشت.
با این همه به نظر میرسد که مذاکرات میان استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ویژه ترامپ، و عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی که با میانجیگری عمان پس از سه ساعت و نیم پایان یافت، تغییری محسوس در بنبست کنونی پدید نیاورده است.
تهدیدهای علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز بر ابهامات افزود. او سهشنبه و پیش از انجام مذاکرات هشدار داد حکومت ایران آماده پاسخ به هرگونه حمله آمریکاست.
خامنهای گفت: «ناو البته دستگاه خطرناکی است اما خطرناکتر از آن، سلاحی است که میتواند ناو را به قعر دریا بفرستد.»
رهبر جمهوری اسلامی افزود: «اگر بنا شد مذاکرهای انجام بگیرد، تعیین نتیجه آن از قبل، کاری غلط و ابلهانه است، این کار ابلهانه را دولت و رییسجمهوری و بعضی از سناتورهای آمریکا انجام میدهند و فکر نمیکنند که این راه، برای آنها بنبست است.»
تا پیش از سهشنبه، بخش عمده تلاشهای دیپلماتیک صرف تعیین دامنه مذاکرات شده بود. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت گفتوگوهای سهشنبه «ماهویتر» بوده و دو طرف در ژنو پیشنهادهایی برای شکلدهی به توافق ارائه کردهاند.
او افزود ایران و آمریکا توافق کردهاند پیش از تعیین تاریخ دور بعدی مذاکرات، متونی برای ایجاد چارچوب توافق مبادله کنند.
عراقچی پس از مذاکرات گفت: «این به آن معنا نیست که بتوانیم بهسرعت به توافق برسیم، اما دستکم مسیر آغاز شده است.»
با این حال، یک مقام آمریکایی ارزیابی محتاطانهتری از مذاکرات ارائه داد؛ مذاکراتی که در اقامتگاه سفیر عمان در ساحل دریاچه ژنو برگزار شد.
این مقام گفت حکومت ایران موافقت کرده ظرف دو هفته متنی ارائه دهد «تا برخی شکافهای باز در موضع ما را پوشش دهد.»
جمهوری اسلامی همواره تاکید کرده غنیسازی اورانیوم را برای اهداف صلحآمیز انجام میدهد، اما تنها کشوری بدون سلاح هستهای است که اورانیوم با غنای ۶۰ درصد تولید کرده که بسیار به سطح مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای نزدیک است.
تصور میشود بخش عمده ذخایر فعلی اورانیوم با غنای بالا زیر آوار سایتهای هستهای قرار دارد که در ماه ژوئن هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. این میزان اورانیوم با غلظت بالا برای ساخت دستکم ۱۲ بمب هستهای کافی است.
در نشست قبلی در عمان، جمهوری اسلامی به آمریکا گفته بود آماده است این مواد را به کشوری دیگر، احتمالا روسیه، منتقل کند.
دیپلماتها میگویند مقامهای ایرانی در گفتوگو با دیپلماتهای منطقهای اشاره کردهاند ممکن است پیشنهاد توقف غنیسازی اورانیوم برای مدت سه سال را مطرح کنند. با این حال، این وعده تغییر چندانی ایجاد نمیکند، زیرا گفته میشود ایران پس از حملات آمریکا عملا غنیسازی را متوقف کرده است.
بهنوشته والاستریت ژورنال برخی دیپلماتهای منطقهای به طرحی گستردهتر میاندیشند که شامل تعهداتی از عدمتجاوز گرفته تا توافقهای تجاری میشود؛ طرحی با ابعادی بزرگ که هدفش جلب توجه ترامپ با برنامهای چشمگیر شبیه به توافقی است که فرستادگان او برای پایان جنگ غزه تدوین کردند.
حمید قنبری، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پیشتر در همین مورد گفته بود که تهران در صورت رفع تحریمها، خواهان گفتوگو درباره تجارت با آمریکاست.
او یکشنبه به خبرگزاری فارس وابسته به سپاه پاسداران گفت: «منافع مشترک در حوزه نفت و گاز، سرمایهگذاری در معادن و حتی خرید هواپیما در چارچوب مذاکرات گنجانده شده است. برای پایداری توافق ضروری است که آمریکا نیز در حوزههایی با بازده اقتصادی بالا و سریع منتفع شود.»
مشخص نیست چه میزان از این پیشنهادها، حتی از سوی ایران، قابلیت بررسی جدی دارد و آیا این ایدهها برای قانع کردن آمریکا به تحقق هدفش—یعنی سلب توانایی ایران برای ساخت بمب هستهای—کافی خواهد بود یا نه.
ترامپ هفته گذشته گفت انتظار دارد مذاکرات ظرف یک ماه به نتیجه برسد.
کاخ سفید همچنین تحت فشار اسرائیل است تا برنامه موشکهای بالستیک ایران را محدود کند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که هفته گذشته با ترامپ دیدار کرد، یکشنبه گفت توافق خوب مستلزم برچیدن زیرساخت هستهای ایران و محدود کردن برد موشکهای بالستیک آن است.
ایران اعلام کرده تنها با همسایگان منطقهای خود درباره موشکها گفتوگو خواهد کرد.
ریچارد نفیو، که در دولتهای اوباما و بایدن در مذاکرات با جمهوری اسلامی حضور داشت، به والاستریت ژورنال گفت با توجه به آسیب شدید به ظرفیت غنیسازی ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه، واشینگتن انگیزه چندانی برای ارائه رفع گسترده تحریمها ندارد.
او گفت: «به نظر میرسد آنچه به ایران پیشنهاد شده شبیه ونزوئلاست؛ تسلیم شوید تا به شما حمله نکنیم.»
برخی مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا گفتهاند ترامپ با افزایش حضور نظامی در خاورمیانه اهرم فشاری برای واداشتن ایران به توافق ایجاد کرده است. پنتاگون هفته گذشته پیشرفتهترین ناو هواپیمابر نیروی دریایی، یواساس جرالد آر. فورد، را از دریای کارائیب بهسوی خاورمیانه اعزام کرد. این ناو به ناو یواساس آبراهام لینکلن و مجموعهای از ناوهای جنگی، هواپیماها و سامانههای پدافند هوایی آمریکا در منطقه خواهد پیوست.
مقامهای جمهوری اسلامی بارها شکایت کردهاند که آمریکا مشخص نکرده در صورت ارائه امتیاز هستهای، چه میزان از تحریمها را لغو خواهد کرد. حداقل انتظار ایران، به گفته مقامهای این کشور، دسترسی سریع به حدود ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی است که در قطر و تحت محدودیتهای آمریکا نگهداری میشود.
افراد دخیل در مذاکرات هستهای بهار گذشته میگویند آمریکا هرگز جزئیات مشخصی درباره رفع تحریمها ارائه نکرد و حتی تصمیم گرفته بود منابع مالی موجود در قطر نیز خارج از دسترس باشد.
یک مقام جمهوری اسلامی که در جریان مذاکرات سهشنبه قرار داشت، به والاستریت ژورنال گفت که آمریکا همچنان تاکید میکند تهران تحت هیچ توافقی از لغو فوری تحریمها برخوردار نخواهد شد. به گفته او، واشینگتن میخواهد در چارچوب هر توافقی، سایتهای اصلی هستهای ایران از رده خارج شوند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، یکشنبه گفت در واشینگتن انتظار زیادی برای دستیابی به توافق وجود ندارد. او گفت: «هیچکس تاکنون نتوانسته با ایران توافق موفقی انجام دهد. اما ما تلاش خواهیم کرد.»
مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد نیز سهشنبه ۲۸ بهمن به شبکه فاکس بیزنس گفت آنچه زمینه مذاکره را فراهم کرده، کارزار «فشار حداکثری» رییسجمهوری ترامپ است که از سال گذشته از سر گرفته شد و باعث سقوط ارزش پول ایران و کاهش ذخایر ارزی آن شده است.
او افزود در واقع این بازاریان در داخل ایران بودند که جرقه آخرین موج اعتراضات را زدند. سازمان ملل نیز با بازگرداندن تحریمها وارد عمل شد تا جامعه جهانی در منزویسازی اقتصاد ایران مشارکت کند. زیرا آنچه رژیم بیش از همه به آن اهمیت میدهد، پول است. سپاه پاسداران حدود نیمی از اقتصاد ایران را در کنترل دارد و همین امر به آن امکان میدهد کنترل شدیدی بر مردم اعمال کند.
والتز گفت ترامپ رییسجمهوری صلحطلب است. همیشه دیپلماسی را در اولویت قرار میدهد و به آن فرصت میدهد، اما این دیپلماسی با قدرت واقعی ارتش ایالات متحده پشتیبانی میشود؛ همانگونه که در عملیات «چکش نیمهشب» به جهان نشان داده شد که میتواند بسیار موثر باشد.
سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد افزود: «ایران باید توانایی غنیسازی خود را کنار بگذارد و اورانیوم غنیشده و با غنای بالا را واگذار کند. هیچ دلیلی جز ساخت سلاح برای چنین سطحی از غنیسازی وجود ندارد. همچنین حمایت از تروریسم و برنامه موشکهای بالستیک دوربرد ایران نیز از موضوعاتی هستند که ما بهصراحت اعلام کردهایم روی میز قرار دارد. باید دید چه خواهد شد. آنها باید گوش دهند؛ رییسجمهوری وقتی میگوید اقدام قاطع انجام خواهد داد، منظورش دقیقا همان است.»
به نوشته واینت، بر اساس ارزیابیهای اسرائیل، هرچند در موضوع برنامه هستهای ایران برخی تحرکات دیده میشود، اما تهران همچنان از ورود به گفتوگو درباره برنامه موشکهای بالستیک و حمایت از گروههای نیابتی منطقهای خودداری میکند؛ موضوعی که به باور مقامهای اسرائیلی شکافهای اساسی با واشینگتن را پابرجا نگه داشته است. یک مقام آمریکایی نیز گفته است حکومت ایران احتمالاً ظرف دو هفته با پیشنهادهایی برای کاهش اختلافها بازخواهد گشت، اما در اسرائیل یادآوری میشود که در ژوئن ۲۰۲۵ نیز روندی مشابه به اقدام نظامی آمریکا منتهی شد.
واینت مینویسد در حالی که تهران به استفاده از لحن تهدیدآمیز ادامه میدهد، واشینگتن نیز آمادهسازیهای نظامی خود را تشدید کرده است. در ۲۴ ساعت گذشته، آمریکا حدود ۵۰ جنگنده به منطقه اعزام کرده و همزمان ناو هواپیمابر «یواساس جرالد آر. فورد» به همراه شش ناوشکن راهی خاورمیانه شده است؛ تحولی که ساعاتی پس از پایان مذاکرات ژنو رسانهای شد.
در ایران، مسعود پزشکیان تاکید کرده است که تهران برنامه هستهای خود را که آن را «صلحآمیز» میداند کنار نخواهد گذاشت. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نیز دور دوم مذاکرات را «بسیار جدی» توصیف کرده و از دستیابی به تفاهمهایی بر سر برخی اصول راهنما سخن گفته است، هرچند تاکید کرده هنوز راه زیادی تا توافق نهایی باقی مانده است.
به گزارش واینت، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان و میانجی مذاکرات، فضای گفتوگوها را «سازنده» توصیف کرده و از پیشرفت در شناسایی اهداف مشترک و مسائل فنی خبر داده است. با این حال، در ارزیابی نهایی اسرائیل، حتی اگر تهران در پرونده هستهای انعطاف نشان دهد، تا زمانی که موضوع موشکها و نیروهای نیابتی خارج از چارچوب مذاکرات باقی بماند، چشمانداز توافقی جامع همچنان مبهم خواهد بود.
سیبیاسنیوز همچنین گزارش داد که مذاکرات هستهای جمهوری اسلامی و آمریکا روز سهشنبه در ژنو با میانجیگری عمان برگزار شده و چند ساعت به طول انجامیده است. دولت ترامپ از «برخی پیشرفتها» سخن گفته، اما کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، تاکید کرده که دو طرف همچنان «در برخی مسائل فاصله زیادی» دارند. به گفته او، انتظار میرود ایران در هفتههای آینده جزئیات بیشتری ارائه دهد و رییسجمهوری روند مذاکرات را زیر نظر دارد.
بر اساس این گزارش، ترامپ در دیداری در دسامبر گذشته در مارالاگو به بنیامین نتانیاهو گفته بود اگر توافقی با تهران حاصل نشود، از حملات اسرائیل علیه برنامه موشکهای بالستیک حکومت ایران حمایت خواهد کرد. در همین حال، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، قرار است در روزهای آینده برای گفتوگوهای بیشتر با نخستوزیر اسرائیل دیدار کند.
سیبیاسنیوز یادآور شده که آمریکا در ژوئن گذشته و در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و جمهوری اسلامی، در حملات علیه تاسیسات هستهای ایران مشارکت داشت؛ حملاتی که به گفته ارزیابیهای اطلاعاتی، خسارات قابل توجهی به برنامه هستهای جمهوری اسلامی وارد کرد. ایران پیش از آن و پس از خروج آمریکا از توافق هستهای، سطح غنیسازی اورانیوم خود را تا ۶۰ درصد افزایش داده بود؛ سطحی که آژانس بینالمللی انرژی اتمی آن را فاصلهای کوتاه تا درجه تسلیحاتی توصیف کرده است.
گزارش سیبیاس، در کنار گزارشهای دیگری در ساعات اخیر منتشر شده نشان میدهد در حالی که گزینه نظامی به طور جدی روی میز قرار دارد و آمادگیهای عملیاتی در جریان است، تصمیم نهایی درباره حمله به ایران همچنان در سطح سیاسی در حال بررسی است و همزمان مسیر دیپلماسی نیز باز نگه داشته شده است.
