مجموعه‌ای از حفاری‌های غیرمجاز که در رسانه‌های ایران از آن با عنوان «پی‌خواری» و «جرزخواری» یاد می‌شود، باعث ایجاد شبکه‌ای از تونل‌ها در زیر چند سرای قدیمی بازار شده؛ «تونل»هایی که بنا بر اعلام نهادهای تخصصی، سازه‌های روی زمین را در معرض خطر جدی قرار داده‌اند.
بازار بزرگ تهران، یکی از مهم‌ترین کانون‌های اقتصادی و تاریخی پایتخت، این روزها با بحرانی روبه‌رو شده که نه در سطح حجره‌ها، بلکه در لایه‌های زیرین زمین شکل گرفته است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های ایران، این حفاری‌ها زیر سراهای آزادی (دستمالچی)، زیبا و نادری انجام شده است؛ سراهایی که به‌دلیل ساختار به‌هم‌پیوسته، آسیب‌پذیری مشترکی دارند.
مسیر حفاری‌ها طبق گزارش روزنامه پیام ما، از ورودی بازار کفاش‌ها آغاز می‌شود، به بازار حمام‌چال امتداد می‌یابد و در نهایت به سرای دستمالچی می‌رسد.
اسکندر مختاری، کارشناس پیشکسوت میراث فرهنگی، به رسانه‌ها گفته که این تونل‌ها در محدوده تقاطع بازار عباس‌آباد و گذر حمام‌چال قرار دارند و هر سه سرا را درگیر کرده‌اند.
وسعت و ساختار فضاهای زیرزمینی بازار
هر چند تاکنون هیچ عدد رسمی درباره طول و اندازه آنچه به نام «تونل»های زیر بازار معرفی می‌شود، اعلام نشده اما روزنامه پیام ما در تیتر گزارش خود از بازار تهران نوشته است: «حفارانی که هنوز ماهیت‌شان مشخص نیست، تونلی عمیق و باریک در پنج هزار مترمربع زیر بازار بزرگ تهران کنده‌اند، نزدیک به هسته مرکزی تهران قدیم.»
با وجود این، در بدنه گزارش پیام ما هیچ اشاره‌ای به این عدد و منبع و گوینده آن نشده است.
جستجوی بیشتر نشان می‌دهد که منبع این آمار و ارقام شخصی است به نام «آقای فیلی، از کسبه بازار» که به خبرگزاری ایسنا گفته است: «وسعت این اقدامات بسیار زیاد است؛ حدود ۵۰۰۰ فضا و نزدیک به ۱۲ درِ خروجی در این مجموعه وجود دارد که همین موضوع امکان پنهان‌کردن عملیات ساختمانی را فراهم کرده است.»
حفاری‌ها از چه زمانی آغاز شد؟
به گفته محمد آیینی، شهردار منطقه ۱۲ تهران، ساخت این فضاهای غیر قانونی «احتمالا از اواسط دهه ۹۰ آغاز شده و تا پایان سال گذشته ادامه داشته است».
ادعایی که در صورت صحت، بیش از پیش این پرسش را برجسته می‌کند که چگونه چنین تخلف گسترده‌ای طی سال‌ها از دید نهادهای نظارتی و مدیریت شهری پنهان مانده است.
تاکید شهرداری بر عمر طولانی چنین پروژه مخفیانه‌ای در حالی است که یکی از کسبه قدیمی بازار در گفت‌و‌گو با ایران‌اینترنشنال تاکید کرد به‌واسطه کنترل‌‌ها و نظارت دائمی پلیس، امکان هر گونه فعالیت شبانه در بازار تهران بدون کسب مجوز از نیروهای انتظامی و شهرداری عملا غیر ممکن است.
یکی دیگر از کسبه بازار در گفت‌و‌گو با ایران‌اینترنشنال با اشاره به این که در چند دهه گذشته شاهد تغییرات اندکی در این منطقه بوده، تاکید می‌کند به واسطه نظارت شهرداری، پلیس و میراث فرهنگی، ورود هر گونه مصالح ساختمانی، حتی یک کیسه سیمان بدون تایید مقامات رسمی در بازار ممکن نیست.
آیینی در ادامه تاکید کرده است: «پس از شناسایی این موضوع در فروردین امسال، تخلف جدیدی گزارش نشده است.»
به فرض صحت این گفته‌ها، مشخص نیست که چرا شهرداری در فاصله زمانی فروردین تا دی ماه سال جاری که در جریان این تخلفات قرار گرفته در این‌باره سکوت کرده است.
هدف حفاری‌ها چه بوده است؟
بر اساس اظهارات مقامات رسمی، هدف اصلی حفاری‌ها ایجاد یک طبقه جدید زیرسطحی عنوان شده است؛ فضایی که به احتمال زیاد برای انبار یا کاربری‌های تجاری خارج از نظارت رسمی در نظر گرفته شده بود.
به‌گفته علی نصیری، رییس سازمان مدیریت بحران شهر تهران، در بخشی از سازه که جزو پی ساختمان محسوب می‌شود، «یک طبقه جدید بدون امکان فنی و بدون مقاومت سازه‌ای» ایجاد شده است.
پیامدهای سازه‌ای و خطرات انسانی
مرکز تحقیقات وزارت راه، مسکن و شهرسازی که به‌عنوان مرجع قانونی تشخیص ایمنی ساختمان‌ها شناخته می‌شود، پس از بررسی‌های فنی اعلام کرده که سازه این سراها ناپایدار شده است. آثار این ناپایداری، از خم شدن سقف‌ها تا تضعیف و موج‌برداشتن ستون‌ها، در گزارش‌های رسمی ذکر شده است.
به‌گفته سازمان آتش‌نشانی و مدیریت بحران، در این محدوده حدود هزار باب مغازه فعال است که نزدیک به سه هزار نفر به‌طور ثابت در آن کار می‌کنند.
همچنین روزانه حدود پنج تا شش هزار نفر به این سراها رفت‌وآمد دارند. بر همین اساس، نهادهای مسئول هشدار داده‌اند که وقوع هر حادثه می‌تواند به یک فاجعه انسانی تبدیل شود.
عاملان حفاری؛ پرسشی بی‌پاسخ
با وجود شناسایی تخلفات و صدور دستورات قضایی، هویت افرادی که این تونل‌ها را حفر کرده‌اند همچنان اعلام نشده است.
مقام‌های شهری گفته‌اند افراد سودجو شناسایی شده‌اند و پرونده در حال بررسی است، اما جزئیاتی از عاملان و دست‌اندرکاران این پروژه مخفیانه منتشر نشده است.
همزمان، برخی کسبه و کارشناسان این پرسش را مطرح می‌کنند که چگونه پروژه‌ای با این وسعت، در یکی از پرترددترین نقاط تهران، توانسته ماه‌ها یا سال‌ها ادامه پیدا کند؟
آنچه می‌دانیم و آنچه باقی مانده است
آنچه تاکنون روشن شده، وجود یک شبکه حفاری غیرمجاز گسترده، هدفمند و زمان‌بر در زیر بازار بزرگ تهران است؛ شبکه‌ای که ایمنی سازه‌های تاریخی و جان هزاران نفر را تهدید کرده است.
آنچه همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، چگونگی شکل‌گیری این پروژه، میزان نظارت نهادهای مسئول در سال‌های گذشته و هویت دقیق عاملان آن است.
برخی رسانه‌ها در ایران گزارش دادند فروشگاه جین‌وست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، به‌دست نیروی انتظامی پلمب شد.
وب‌سایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر می‌رسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگ‌تر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانه‌تر قوانین» است.
بسیاری از کسب‌وکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفته‌های اخیر فشار حکومت بر کسب‌وکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوه‌پارتی» در رسانه‌های اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافه‌داری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشن‌هایی را دارد به ایران‌اینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشت‌‌شده - بدون توجه به موقعیت مالی‌شان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کرده‌اند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوان‌ها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشن‌تر برخورد می‌کنند.
مقام‌های جمهوری اسلامی همواره چنین جشن‌هایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر می‌رسد نگران الگوبرداری کسب‌وکارها از یکدیگر در این زمینه‌اند.
در ماه‌های اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانه‌های اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت می‌کنند یا از مشتریان خود می‌خواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایران‌اینترنشنال گفت مقام‌های جمهوری اسلامی تلاش می‌کنند با فشار بر صاحبان کسب‌وکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیله‌ای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارش‌های رسیده حاکی است حکومت از بستن کسب‌وکارها برای انتقام‌گیری از مخالفانش هم استفاده می‌کند.
اطلاعات و گزارش‌های رسیده به ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهند دست‌کم در دو مورد، کسب‌وکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شده‌اند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبه‌ای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایران‌اینترنشنال گفت حکومت فکر می‌کند با پلمب و بازداشت، باقی رستوران‌ها و کافه‌ها را «از برگزاری ایونت» بازمی‌دارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر می‌شود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در می‌رود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه می‌گویند؟
رسانه‌های اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسب‌وکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباری‌اند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستوران‌ها و جریمه‌های موجود، بر این باورند تنها زمانی می‌توان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، می‌گویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت به‌دلیل شجاعت زن‌ها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم به‌خاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوه‌‌خانه‌داری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادی‌های اجتماعی، کافه‌ها جزو معدود مکان‌های مورد علاقه جوان‌ها برای جمع شدن و تنفس‌اند.
فشار بر کافه‌ها و رستوران‌ها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
