روزنامه تایمز گزارش داد که بریتانیا پس از هدف قرار گرفتن پایگاه آکروتیری در قبرس با پهپادهای ایرانی، ناو اچاماس دانکن را برای دفاع از این پایگاه اعزام میکند. تایمز نوشت جان هیلی، وزیر دفاع بریتانیا، با مقامهای ارشد نظامی درباره اعزام این ناو گفتوگو کرد.
سخنگوی کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد روز سهشنبه ۱۲ اسفند اعلام کرد ولکر تورک از پیامدهای گسترده درگیریهای اخیر در خاورمیانه بر غیرنظامیان «عمیقاً شوکه» شده و وضعیت کنونی را کاملاً قابل پیشگیری توصیف کرده است.
راوینا شامداسانی، سخنگوی این نهاد در ژنو، گفت ترس، وحشت و اضطراب میلیونها نفر در منطقه و فراتر از آن «ملموس» است و بحران از زمان آغاز حملات اسرائیل و ایالات متحده به ایران در روز شنبه، پاسخ حکومت ایران علیه کشورهای منطقه و ورود حزبالله به درگیری، هر ساعت بدتر و گستردهتر شده است.
به گفته کمیسر عالی، قوانین جنگ «کاملاً روشن» است و غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی تحت حفاظت قرار دارند. او تاکید کرد همه دولتها و گروههای مسلح باید به حقوق بینالملل بشردوستانه پایبند باشند و از اصول تمایز و تناسب در حملات پیروی کنند. حملات عمدی یا بیتمایز علیه غیرنظامیان میتواند مصداق نقض جدی حقوق بینالملل و حتی جنایت جنگی باشد.
به گفته این سخنگو، بر اساس اعلام هلال احمر جمهوری اسلامی، شمار کشتهشدگان در ایران به ۷۸۷ نفر رسیده است. در مرگبارترین حادثه، دهها دختر دانشآموز در جریان حمله به مدرسه ابتداییشان در میناب در جنوب کشور، در ساعات آموزشی کشته یا زخمی شدند. کمیسر عالی خواستار تحقیق فوری، بیطرفانه و جامع درباره این حمله شده و تاکید کرده مسئولیت تحقیق بر عهده نیروهایی است که این حمله را انجام دادهاند و باید نتایج را منتشر کرده و پاسخگویی و جبران خسارت برای قربانیان را تضمین کنند.
سازمان ملل اعلام کرد نیروهای نظامی ایران در پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل صدها موشک و پهپاد به سوی کشورهای منطقه شلیک کردهاند که منجر به کشته شدن غیرنظامیان و آسیب به زیرساختهای غیرنظامی شده است. در شهر بیت شمش در مرکز اسرائیل، اصابت یک موشک به منطقهای مسکونی به کشته شدن ۹ نفر انجامید.
درگیریها تاکنون علاوه بر ایران و اسرائیل، ۱۲ کشور دیگر را نیز تحت تاثیر قرار داده و منازل مسکونی، دفاتر، کسبوکارها، فرودگاهها و زیرساختهای انرژی آسیب دیدهاند. در لبنان نیز پس از حملات موشکی حزبالله به اسرائیل و ضدحملات گسترده اسرائیل از جمله در بیروت، نگرانیها درباره تشدید خشونت افزایش یافته است. گزارشها حاکی از تلفات غیرنظامی و تخریب زیرساختها در جنوب لبنان و حومه جنوبی بیروت است و نزدیک به ۳۰ هزار نفر تنها طی یک شب از مناطق آسیبدیده گریختهاند؛ افزون بر ۶۴ هزار نفری که پیشتر آواره شده بودند.
کمیسر عالی حقوق بشر از همه طرفها خواسته است نهایت خویشتنداری را به خرج دهند، از تشدید بیشتر بحران جلوگیری کنند و تمامی اقدامات ممکن را برای حفاظت از غیرنظامیان، از جمله اتباع خارجی و زیرساختهای حیاتی، انجام دهند. او تاکید کرد بازگشت به میز مذاکره «تنها راه» پایان دادن به کشتار و ویرانی است.
سازمان ملل همچنین نسبت به وضعیت داخلی ایران ابراز نگرانی کرده است. با اشاره به سابقه سرکوب گسترده و مرگبار اعتراضات، کمیسر عالی هشدار داد تهدیدهای جدید مقامهای ارشد حکومت علیه هرگونه ابراز مخالفت نگرانکننده است و مقامات جمهوری اسلامی موظفاند آزادیهای بنیادین شهروندان را طبق حقوق بینالملل حقوق بشر تضمین کنند. نگرانی دیگر، قطع دسترسی بسیاری از ایرانیان به اینترنت است که دسترسی آنان به اطلاعات حیاتی، از جمله برای حفظ ایمنی در شرایط جنگی، را محدود کرده است. سازمان ملل خواستار بازگرداندن فوری خدمات ارتباطی شده است.
همچنین نگرانی عمیقی درباره صدها زندانی سیاسی که بهطور خودسرانه در ایران نگهداری میشوند وجود دارد. کمیسر عالی خواستار اتخاذ همه تدابیر لازم برای حفاظت از آنان و آزادی فوریشان شده است.
در پایان، کمیسر عالی تاکید کرد حقوق بشر نباید ابزار چانهزنی سیاسی قرار گیرد و تجربه تاریخی نشان داده استفاده از زور خارجی چه پیامدهایی برای حقوق بشر دارد. او از همه طرفها خواست به خشونت پایان دهند و منشور سازمان ملل، حقوق بینالملل حقوق بشر و حقوق بشردوستانه را رعایت و از آن دفاع کنند.
بر اساس این گزارش، فرانسه علاوه بر سامانههای دفاعی، یک ناوچه نیز به منطقه خواهد فرستاد. گفته شده امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، بامداد سهشنبه ۱۲ اسفند این موضوع را به نیکوس کریستودولیدس، رییسجمهوری قبرس، اطلاع داده است. یک منبع دولتی قبرس این خبر را تایید کرده، اما وزارت دفاع فرانسه تاکنون اظهار نظری نکرده است.
این اقدام پس از آن صورت میگیرد که روز دوشنبه پایگاه هوایی «راف آکروتیری» (RAF Akrotiri) - که قلمرو حاکمیتی بریتانیا محسوب میشود - در دو حادثه جداگانه هدف پهپاد قرار گرفت. در نخستین مورد، یک پهپاد ساخت ایران از نوع «شاهد» به باند فرودگاه برخورد کرد و خسارت محدودی به جا گذاشت. چند ساعت بعد نیز دو پهپاد دیگر رهگیری شدند.
مقامهای ارشد قبرسی اعلام کردند این حمله به احتمال زیاد توسط پهپاد شاهد متعلق به حکومت ایران و از سوی گروه حزبالله لبنان شلیک شده است. آنان تاکید کردند هدف حمله پایگاه بریتانیا بوده، نه خاک قبرس.
بریتانیا روز یکشنبه اعلام کرد درخواست آمریکا برای استفاده از پایگاههایش در حملات «دفاعی» علیه حکومت ایران را پذیرفته است؛ این تصمیم یک روز پس از آغاز کارزار نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران اتخاذ شد که به حملات تلافیجویانه حکومت ایران انجامید. با این حال، کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، گفته پایگاههای این کشور در قبرس برای بمباران توسط آمریکا استفاده نشدهاند.
قبرس از بریتانیا خواسته است پایگاهها تنها برای اهداف بشردوستانه مورد استفاده قرار گیرند.
یونان نیز روز دوشنبه چهار جنگنده اف-۱۶ به قبرس اعزام کرد و دو ناوچه - از جمله یکی مجهز به سامانه اخلالگر ضدپهپاد «سنتاوروس» - در حال حرکت به سمت این جزیره هستند. منابع دفاعی قبرس اعلام کردند سامانه سنتاوروس که پیشتر در مقابله با حملات حوثیها در نزدیکی یمن بهکار رفته، توانایی شناسایی و از کار انداختن پهپادهای کمارتفاع مانند پهپادی که به پایگاه آکروتیری برخورد کرد را دارد.
بر اساس تحلیلهای منتشرشده از سوی خبرگزاری رویترز و روزنامه نیویورکتایمز، این عملیات نظامی نهتنها یکی از بزرگترین نمایشهای قدرت آمریکا از زمان جنگ عراق به شمار میرود، بلکه معادلات چین را نیز در آستانه نشست احتمالی دونالد ترامپ و شی جینپینگ پیچیدهتر کرده است.
ترامپ قرار است از ۱۱ تا ۱۳ فروردین به پکن سفر کند؛ سفری که کاخ سفید اعلام کرده محور آن تجارت و تمدید آتشبس اقتصادی میان دو اقتصاد بزرگ جهان خواهد بود. با این حال، چین هنوز تاریخ نشست را بهطور رسمی تایید نکرده و تنها اعلام کرده گفتوگوها در جریان است. کشته شدن خامنهای - کمتر از دو ماه پس از بازداشت نیکلاس مادورو، رییسجمهوری ونزوئلا، متحد دیگر پکن - بهعنوان دومین اقدام مستقیم آمریکا علیه یکی از شرکای نزدیک چین، شی جینپینگ را در برابر انتخابی دشوار قرار داده است: دفاع از تهران یا حفظ ثبات روابط با واشینگتن.
چین حملات آمریکا و اسرائیل را «غیرقابل قبول» خوانده و وانگ یی، وزیر خارجه این کشور، آن را «ترور رهبر یک کشور» توصیف کرده و بر حمایت از حاکمیت ایران تاکید کرده است. در عین حال، تحلیلگران به رویترز گفتهاند واکنش پکن محتاطانه بوده و نشان میدهد چین ابزار محدودی برای تاثیرگذاری بر عملیات نظامی آمریکا دارد و روابطش با حکومت ایران ماهیتی راهبردی اما نه پیمان دفاعی دارد.
از منظر اقتصادی، چین بزرگترین خریدار نفت ایران است و در سال گذشته ۱۳.۴ درصد از واردات دریایی نفت خود را از این کشور تامین کرده است. هرگونه اختلال در تنگه هرمز - مسیری که یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند - میتواند فشار قیمتی قابل توجهی بر اقتصاد چین وارد کند. همزمان، وزارت خارجه چین اعلام کرده یک شهروند چینی در تهران کشته شده و پکن در حال تخلیه هزاران نفر از اتباع خود است.
با وجود محکومیت لفظی، کارشناسان به نیویورکتایمز گفتهاند پکن انگیزههای قوی برای حفظ ثبات روابط با آمریکا دارد. چین به دنبال تمدید آتشبس تجاری، کاهش حمایت واشینگتن از تایوان و کاهش محدودیتهای صادرات فناوری است. علاوه بر این، رای اخیر دیوان عالی آمریکا که بسیاری از تعرفههای ترامپ را لغو کرده، فضای حقوقی را تا حدی به نفع پکن تغییر داده و دولت ترامپ نیز اخیراً فروش برخی تسلیحات به تایوان را به تعویق انداخته و محدودیتهای صادرات برخی تراشههای پیشرفته را کاهش داده است.
در عین حال، درگیری در ایران میتواند پیامدهای ژئوپلیتیک بلندمدتی داشته باشد. ایالات متحده بزرگترین تمرکز نظامی خود در خاورمیانه از زمان حمله ۲۰۰۳ به عراق را ایجاد کرده است. اگر این حضور طولانی شود، ممکن است منابع و توجه واشنگتن از آسیا منحرف شود - سناریویی که برخی تحلیلگران آن را بالقوه به نفع چین میدانند. با این حال، نمایش توانایی آمریکا در هدف قرار دادن متحدان پکن در هر نقطه جهان، یادآور شکاف عمیق توان نظامی دو کشور است؛ شکافی که پکن را نگران میکند.
بر اساس ارزیابی مقامهای آمریکایی که رویترز به آن اشاره کرده، واشنگتن انتظار ندارد چین در جریان عملیات علیه حکومت ایران حمایت نظامی یا مادی مستقیم از تهران ارائه دهد. نگرانی اصلی آمریکا بیشتر به کاهش ذخایر مهمات و تاثیر آن بر «بازدارندگی میانمدت» در برابر چین، بهویژه در موضوع تایوان، مربوط میشود.
در مجموع، تحلیلهای منتشرشده نشان میدهد چین احتمالاً به حمایت لفظی از حکومت ایران ادامه خواهد داد، اما از ورود مستقیم به بحران پرهیز میکند تا منافع اقتصادی و راهبردی گستردهتر خود را با آمریکا به خطر نیندازد. نشست احتمالی ترامپ و شی - در صورت برگزاری - در سایه همین ملاحظات و توازنهای حساس برگزار خواهد شد؛ جایی که جنگ با حکومت ایران به بخشی از رقابت بزرگتر دو ابرقدرت تبدیل شده است.
به نوشته گاردین، مدل هوش مصنوعی «کلود» (Claude) متعلق به شرکت «انتروپیک» (Anthropic) در این عملیات به کار گرفته شده و با کوتاه کردن «زنجیره کشتار» - از شناسایی هدف تا تایید حقوقی و اجرای حمله - نقشی کلیدی در افزایش سرعت عملیات ایفا کرده است. آمریکا و اسرائیل که پیشتر نیز در غزه از هوش مصنوعی برای تعیین اهداف استفاده کرده بودند، تنها در ۱۲ ساعت نخست عملیات علیه حکومت ایران حدود ۹۰۰ حمله انجام دادند؛ حملاتی که در جریان آن علی خامنهای کشته شد.
کارشناسان دانشگاهی به گاردین گفتهاند هوش مصنوعی زمان برنامهریزی حملات پیچیده را بهشدت کاهش داده؛ پدیدهای که از آن با عنوان «فشردهسازی تصمیم» یاد میشود. برخی بیم دارند این روند به جایی برسد که نقش انسانها به تایید صوری تصمیمهایی محدود شود که عملاً توسط ماشینها اتخاذ شدهاند.
به گزارش گاردین، شرکت انتروپیک از سال ۲۰۲۴ مدل خود را در اختیار وزارت جنگ آمریکا و دیگر نهادهای امنیت ملی قرار داده است. کلود بخشی از سامانهای است که شرکت فناوری نظامی «پالانتیر» (Palantir) با همکاری پنتاگون توسعه داده و هدف آن «بهبود چشمگیر تحلیل اطلاعات و تسهیل تصمیمگیری مقامات» عنوان شده است.
کریگ جونز، دانشیار جغرافیای سیاسی در دانشگاه نیوکاسل، به گاردین گفت: «ماشین هوش مصنوعی توصیه میکند چه چیزی هدف قرار گیرد، و این در برخی موارد سریعتر از سرعت فکر است. شما همزمان هم مقیاس دارید و هم سرعت؛ هم حملات هدفمند انجام میدهید و هم توان پاسخ رژیم را از کار میاندازید. کاری که در گذشته روزها یا هفتهها طول میکشید، اکنون همزمان انجام میشود.»
این گزارش میافزاید سامانههای جدید قادرند حجم عظیمی از دادهها - از تصاویر پهپادها و شنود مخابراتی گرفته تا اطلاعات انسانی - را تحلیل کنند. سامانه پالانتیر با استفاده از یادگیری ماشین اهداف را اولویتبندی کرده، نوع تسلیحات مناسب را پیشنهاد میدهد و حتی با استدلال خودکار مبانی حقوقی حمله را ارزیابی میکند.
دیوید لزلی، استاد اخلاق و فناوری در دانشگاه کویین مری لندن، به گاردین هشدار داد اتکای بیش از حد به هوش مصنوعی میتواند به «واگذاری شناختی» منجر شود؛ یعنی تصمیمگیرندگان انسانی به دلیل اینکه فرآیند تحلیل توسط ماشین انجام شده، از پیامدهای انسانی حملات فاصله بگیرند.
گاردین همچنین به پیامدهای انسانی حملات اشاره کرده و نوشته است طبق گزارش رسانههای حکومتی ایران، حمله موشکی به مدرسهای در جنوب این کشور ۱۶۵ کشته برجای گذاشته است. سازمان ملل این حمله را «نقض جدی حقوق بشردوستانه» توصیف کرده و ارتش آمریکا اعلام کرده در حال بررسی گزارشهاست.
در بخش دیگری از گزارش آمده است که مشخص نیست حکومت ایران تا چه حد از هوش مصنوعی در ماشین جنگی خود استفاده میکند، هرچند تهران در سال ۲۰۲۵ مدعی استفاده از این فناوری در سامانههای هدفگیری موشکی شده بود. با این حال، برنامه هوش مصنوعی ایران به دلیل تحریمهای بینالمللی در مقایسه با آمریکا و چین محدود ارزیابی میشود.
گاردین در پایان مینویسد همزمان با افزایش نقش هوش مصنوعی در جنگها، شرکت اوپنایآی (OpenAI) نیز قراردادی با پنتاگون امضا کرده است، در حالی که انتروپیک پیشتر اعلام کرده بود اجازه استفاده از مدلهایش برای تسلیحات کاملاً خودکار یا نظارت بر شهروندان آمریکایی را نخواهد داد.
به گفته کارشناسانی که با گاردین گفتوگو کردهاند، مزیت اصلی این سامانهها «سرعت در تصمیمگیری» است؛ اما همین سرعت، پرسشهای جدی اخلاقی و حقوقی درباره نقش انسان در تصمیمهای مرگبار ایجاد کرده است.
او با رد این ادعا که اسرائیل، آمریکا را به جنگ کشانده است، گفت: «این حرفها مضحک است. دونالد ترامپ قدرتمندترین رهبر جهان است و کاری را انجام میدهد که برای آمریکا و نسلهای آینده درست میداند.»
نتانیاهو مدعی شد جمهوری اسلامی پس از جنگ ۱۲روزه در حال ساخت سایتهای هستهای جدید و پناهگاههای زیرزمینی برای برنامه موشکی خود بوده است؛ تاسیساتی که به گفته او «ظرف چند ماه غیرقابل دسترسی میشدند.» او افزود: «اگر اکنون اقدامی انجام نمیشد، در آینده دیگر امکان اقدام وجود نداشت. در آن صورت جمهوری اسلامی میتوانست آمریکا را هدف قرار دهد، اسرائیل و کشورهای دیگر را تهدید کند و باج بگیرد.»
او گفت اسرائیل و آمریکا ابتدا تلاش کردند با عملیات محدود برنامه هستهای ایران را از کار بیندازند و سپس ترامپ مسیر مذاکره را در پیش گرفت، اما به گفته او تهران «وقتکُشی» کرد و در نهایت اقدام نظامی ضرورت یافت. نتانیاهو تصریح کرد: «این یک اقدام سریع و قاطع خواهد بود» و تاکید کرد شرایط کنونی میتواند زمینهساز تغییر رژیم در ایران شود.
نخستوزیر اسرائیل همچنین گفت «۹۵ درصد مشکلات خاورمیانه» از جمهوری اسلامی ناشی میشود و سقوط این رژیم میتواند به موجی از توافقهای صلح میان اسرائیل و کشورهای عرب و مسلمان منجر شود. او افزود: «این عملیات مشترک عصری از صلح را رقم خواهد زد که حتی خوابش را هم ندیدهایم» و آن را «دروازهای به سوی صلح» توصیف کرد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، نیز در تازهترین موضعگیری خود اعلام کرد ارتش این کشور در حال اجرای عملیات گسترده برای از میان بردن «تهدیدهای جدی» جمهوری اسلامی از جمله موشکی است. ترامپ این اقدام را «آخرین و بهترین فرصت» برای رفع «تهدیدهای غیرقابل تحمل» دانست.
پیش از این نیز مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، گفته بود عملیات پس از آن آغاز شد که اسرائیل قصد حمله پیشدستانه داشت و اطلاعات آمریکا نشان میداد حکومت ایران ممکن است داراییهای آمریکایی را هدف بگیرد. از سوی دیگر، پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، تاکید کرده هدف عملیات تغییر رژیم نیست، بلکه خنثیسازی تهدیدهای موشکی، دریایی و هستهای ایران است.
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، نیز شامگاه دوشنبه ۱۱ اسفند در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز تاکید کرد مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی در نخستین دور مذاکرات با «افتخار» از در اختیار داشتن اورانیوم کافی برای ساخت ۱۱ بمب هستهای سخن گفتند و تاکید کرد توافق در این چارچوب «در عمل غیرممکن» بود.
مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، نیز شامگاه دوشنبه ۱۱ اسفند به وقت شرق آمریکا، در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز اعلام کرد تعجب نخواهد کرد اگر سفیر جمهوری اسلامی در این نهاد «بهزودی درخواست پناهندگی بدهد» و افزود او نماینده حکومتی است که «منطقه را به وحشت انداخته و دهها هزار نفر از مردم خود را قتلعام کرده است.»
والتز تنش میان تهران و واشینگتن را «جنگی ۴۷ ساله» توصیف کرد که به گفته او از دوران ریاستجمهوری جیمی کارتر آغاز شده و ریشه در خصومت مستمر جمهوری اسلامی با ایالات متحده دارد.
